نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «كىسى يەسى» اتتى اڭگىمەسى وسى تاقىرىپقا ارنالعان. بىراق مەن ودان بۇرىن ورىستاردىڭ «شترافبات» دەگەن تەلەسەريالىنىڭ ءبىر ءۇزىندىسىن ورتاعا سالعىم كەلىپ وتىر. شەتىن ماسەلە بولعاننان كەيىن كورگەنىمدى اينىتپاي ايتىپ, ەستىگەنىمدى وزگەرتپەي قاعازعا ءتۇسىرۋىم كەرەك. ايتپەسە وزگەلەر ايتسا تىڭداپ, ءوزىمىز ايتساق اۋىر قابىلدايتىن ادەت ءالى دە بار.
تەلەسەريالدىڭ بۇل ەپيزودىندا قاراپايىمدىلىعى مەن شىنايىلىعى ءۇشىن ءوزىم جاقسى كورەتىن اكتەر يۋري ستەپانوۆ وينايدى. ونىڭ سومداعان كەيىپكەرى پەتروۆيچ باستاعان بارلاۋشىلار جاۋ تىلىنا ءتىل اكەلۋگە كەتىپ بارا جاتادى. ءبىر كەزدە ولار قالىڭ ورماننىڭ ىشىنەن كىشىرەك ءبىر بۇلاندى كورىپ قالادى.
– بۇدان ارتىق نە كەرەك, – دەيدى بىرەۋى.
– ادامدىكى تاتتىرەك بولادى, – دەيدى پەتروۆيچ
– نەمەنە؟!. – دەيدى ءۇشىنشىسى. – تاتىپ كورىپ پە ەدىڭ؟..
– سونداي بولعان....
– ول قانداي بولعان؟ اشارشىلىقتا ما؟
– سوندا بولسا, سوندا شىعار.
– ءيا, پەتروۆيچ, سەنىمەن زەرىكپەيسىڭ. قالاي ادام ەتىن جەۋگە بولادى؟
وسى تۇستا اڭگىمەگە تاعى ءبىر بۇزاقى ارالاسادى.
– قالاي دەيتىن تۇگى جوق. ءۇش ادام كەلە جاتادى. بىرەۋىن «وگىز» بولۋعا كوندىرەدى. قالعان تاماقتىڭ ءبارىن سوعان بەرەدى.
– نە ءۇشىن؟
– قوڭدى بولۋ ءۇشىن. وزدەرى اشىققاندا سول «وگىزدى» سويىپ جەيدى. دۇرىس ءتۇسىندىردىم بە, پەتروۆيچ؟
– دۇرىس!
سول كەزدە جانە بىرەۋى كۇتپەگەن جەردەن كيلىگە كەتەدى.
– سەندەر ادام ەمەسسىڭدەر! سەندەر اڭنان دا جامانسىڭدار.
پەتروۆيچ قالت توقتاپ, وعان جالت بۇرىلادى.
– ەستۋىمشە, سەن ۆورونەج گۋبەرنياسىنداعى كوللەكتيۆتەندىرۋدى باسقارعان جوقسىڭ با؟
– ءيا, مەن وندا ورتالىق كوميتەتتىڭ وكىلى بولدىم, – دەيدى اناۋ دا تايسالماي.
– سوندا سەندەر ءبىر قاداق استىق قالدىرماي تارتىپ اكەتكەن جوقسىڭدار ما؟ شىرىگەن كارتوپتى دا قويمادىڭدار عوي.
– ءبىز ونى پارتيانىڭ تاپسىرماسىمەن كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ ءۇشىن ىستەدىك.
– ال مەنىڭ شەشەم ۇلكەن ۇشەۋمىزدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن كىشى بالاسىن قۇرباندىققا شالدى. مەن ءوزىمنىڭ ءىنىمنىڭ ەتىن جەگەن اداممىن. سەندەر ول كەزدە بىزدەن تارتىپ العان نان مەن مايدى بىلشىلداتىپ سوعىپ وتىردىڭدار. مۇنى مەن ەشقاشان ۇمىتپايمىن!
«شترافباتتا» وتىزىنشى جىلدارى ۆورونەج وبلىسىندا بولعان اشتىق جايلى ايتىلىپ وتىر. بىراق ول اشتىق سول جىلدارى قازاقستاندا بولعان اشتىقتىڭ كولەمىندەگىدەي ەمەس ەكەن. ونى رەسەي عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاي يۆنيتسكيدىڭ مىنا ءسوزى دە راستايدى:
«ۆورونەج وبلىسىنان گورى سولتۇستىك كاۆكازدا اشتىق قاتتى بولدى. باتىس سىبىردەگى اشتىق تا قازاقستانداعىداي الاپات بولعان جوق. قازاقستاندا 1931-1933 جىلدارى 1 ميلليون 800 مىڭ ادام اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى, ياعني قازاقتاردىڭ جارتىسى قىرىلىپ كەتتى».
مىنە, مۇنداي اشتىقتىڭ ادامدى اقىلىنان اداستىرماۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جوعارىداعىداي وقيعا بولدى دەسە, سەنبەسكە امالىڭ جوق. الايدا قازاق قالامگەرلەرى اشتىقتىڭ ونداي سۇمدىق جاقتارىن اشىپ جازبادى. العاش رەت 1940 جىلى جاقان سىزدىقوۆ ء«الي قارتتىڭ اڭگىمەسى» اتتى باللاداسىندا جازامىن دەپ, باسى بالەگە قالدى.
اشتىقتان ولۋگە اينالعاندا كۇيەۋى كەلىنشەگىنە الگىندەي كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن ۇسىنىس ايتادى. بىراق جولدا وڭاي ولجاعا كەزىگىپ, قۇرباندىققا شالايىق دەگەن بالا امان قالادى. باللادا سولاي اياقتالعانمەن شىندىق ايتىلىپ, فاكتى جاريالانىپ كەتتى. سوندا نكۆد ادامدارى كىتاپتى ورتەتىپ, اۆتورىن سوققىعا جىعىپ, مۇگەدەك ەتىپ تاستادى.
سودان بەرى بۇل شەتىن تاقىرىپقا ەشكىم جۇرەگى داۋالاپ بارعان جوق. سەبەبى جەكەلەگەن ءبىر وقيعالار ءومىردىڭ شىندىعى ەمەس دەدىك. بەيبىت كۇندە دە حايۋاننان وتكەن قورقاۋلار نە ىستەمەي جاتىر. ايتپەسە سوڭعى تالشىقتى بالاسىنىڭ اۋزىنا سالىپ, ءوزى ءۇزىلىپ كەتە بارعاندار قانشاما. ءتىپتى سونداي وقيعا بولدى دەگەننىڭ وزىندە, ول جازۋعا تۇرا ما؟
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «كىسى يەسى» اڭگىمەسىنىڭ وقيعاسى سودان باستالادى. ياعني جازۋشى اشتىقتا جول تورىپ, بالا اڭدىعاندار تۋرالى اڭىزدى تىرىلتەدى. وتىز ەكىنشى جىلى جولعا شىققان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قولىندا ەمشەكتەگى بالا بار. ايتەۋىر كۇيەۋىنىڭ ءۇش-اق وعى قالعان مىلتىعى داتكە قۋات. اڭ كەزىكسە, اتىپ جەرمىز دەپ كەلە جاتىر.
بۇل جازۋشىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ەشقاشان جالعان جازبايدى. قاي شىعارماسىندا بولماسىن ءومىردىڭ شىندىعىن سۋىرتپاقتاپ بەرىپ وتىرادى. كەيدە ناتۋراليزمگە دە بارىپ قالا ما دەپ ويلايسىڭ. بىراق كوركەمدىك شىندىقتىڭ شەگىنەن شىقپايتىنى ءبارىنىڭ ورنىن تولتىرىپ تۇرادى. مىنە, وسى جازۋشى جوعارىداعى تاقىرىپقا باردى.
وسى ارادا تاعى ءبىر شەگىنىس جاساپ الماساق بولمايىن دەپ تۇر. اڭگىمەدەگى ادام شوشيتىن وقيعاعا ءبىزدىڭ دە وقىرماندى دايىنداۋىمىز كەرەك قوي. مىسالى, جوعارىداعى «شترافبات» تەلەسەريالىنداعى ەپيزود قازاق كينوسىندا بولسا قايتەر ەدىك؟ ەكرانعا شىعارماي, تاسپاسىمەن قوسىپ ورتەپ جىبەرەر مە ەدىك؟
ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, «كىسى يەسى» اڭگىمەسى سيمۆولدىق شىعارما. جازۋشى شەشۋى قيىن سيۋجەتتە تامسىلگە جۇگىنەدى. سوڭدارىنان ءۇش ادام تۇسكەن. مىلتىقتا ءۇش وق بار. انالار بالانى بىزگە تاستاپ, وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر دەيدى. ياعني بالاسىن الىپ قاشقان اتا-انا سيمۆول, ال مىلتىقتاعى ءۇش وق پەن ءۇش قۋعىنشى ءتامسىل.
جازۋشى «بالانى تاستاپ كەتىڭدەر» دەگىزۋ ارقىلى شىندىقتان قاشپايتىنىن كورسەتىپ وتىر. دەمەك اشتىق جىلدارىندا سونداي وقيعالار بولعان. ءوز بالاسىن قۇرباندىققا شالدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بىراق بىرەۋدىڭ بالاسىن تارتىپ الاتىندارى شىندىق بولۋى كەرەك. اشارشىلىق جىلدارى ەڭ قورعانسىز جاندار بالالار بولعانى نوبايعا كەلەدى. ول جايىندا ارحيۆتە سۇمدىق دەرەكتەر بار. قايناپ جاتقان قازاننان بالانىڭ قول-اياعىن كورگەن مانسۇر عاتاۋليننىڭ ءسوزىن قارا تىرناعىڭمەن تىرناپ وشىرە المايسىڭ.
سونىمەن ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى سوڭعى گۋمانيست جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى وسى تاقىرىپقا كەلدى. ءوزى اسقان رەاليستىكپەن جازاتىن ماحاببات تاقىرىبىمەن شەكتەلسە دە جەتەتىن ەدى. بىراق ەستىپ تۇرىپ ونداي وقيعا بولمادى دەۋگە ارى بارعان جوق. جازۋشى قۇلاعىمەن ەستىگەن, كوزىمەن كورگەن, جانىن جارالاعان نارسەلەردى جازۋى كەرەك. قالاي دامىتىپ جازادى, ونى قالامگەردىڭ فانتازياسى بىلەدى.
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى شەرحان مۇرتازانى ارى-بەرى وتكەندە, قوردايدان قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ جۇرگەن ادام. ەكەۋىنىڭ جىگىتتىڭ سۇلتانىنا ءتان ەر مىنەزدىلىگى ۇقسايدى. ولاردىڭ جازعان جازۋلارى مەن ومىردەگى بەينەلەرىنە قاراپ, قانداي ماقامدا سويلەسەتىندەرىن كوز الدىڭا قينالماي ەلەستەتۋگە بولادى. سوندايدا «بەسەۋدىڭ حاتى» دراماسىن جازعان شەرحان مۇرتازامەن اشتىق جايىندا قالاي اڭگىمەلەسكەندەرى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال وسىنىڭ الدىندا ايتىلعان مانسۇر عاتاۋلين عابيت مۇسىرەپوۆپەن بىرگە ايگىلى «بەسەۋدىڭ حاتىنا» قول قويعانداردىڭ ءبىرى!
ونىڭ جايىن ەستىگەن جازۋشىنىڭ بويىن لاپ ەتىپ جالىن سوعىپ ءوتۋى مۇمكىن. ەندى ونى جازباسا تۇرا المايدى, جازسا شىعارا المايدى. سەبەبى «كىسى ەتىن جەپتى» دەگەن شىعارمانى كىم وقيدى؟ ونىڭ ۇستىنە ول بەيكۇنا بالا بولسا ءتىپتى سۇمدىق ەمەس پە؟ بىراق جازباسا, شىندىق ولەدى! ءبىز ءوزى سەزىنبەيمىز, نەگىزى ول جازۋشى ءۇشىن كەشىرىمسىز نارسە.
جازۋشى ەڭ باستىسى فاكتىنى بەرەدى, ۇلت الدىنداعى نەگىزگى ميسسياسى سونىمەن ورىندالادى. وقىرمان ساناسىندا ءبىزدى سونداي جاعدايعا دەيىن جەتكىزگەن ەكەن عوي دەگەن وي تاسقا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ قالادى. ەندى بىرەۋ اشتىق جىلدارىندا سونداي وقيعالار بولىپتى عوي دەسە, ونى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ جازعانى بىردەن ەسكە تۇسەدى.
جازۋشىنىڭ شىندىقتان اتتاپ وتپەۋى دەگەن وسى بولسا كەرەك. مەنى جازۋشىلاردىڭ وسىنداي تاقىرىپتى اينالىپ وتە بەرەتىنى الاڭداتادى. قانشاما كوركەم كىتاپتار وقىپ جاتىرمىز, بىراق جاڭاعىنداي شىندىقتاردى جازعاندا بەت مونشاقتارى ۇزىلە قالادى. «اپىر-اي, اۋىزبەن ايتۋعا بولاتىن نارسەنى, قالاممەن نەگە جازۋعا بولمايدى؟» دەپ ەرىكسىز قايران قالاسىڭ.
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى اقىرى سونى جازدى. جازعاندا ءبىردى ايتىپ وتىرىپ, ەكىنشى نارسەنى مەڭزەيتىن مانەرىنە سالدى. انا ءبىر جىلى قاشقان اقتار ما, قۋعان قىزىلدار ما قاپتاپ كەتىپتى. سولار اينالا توڭىرەكتەگى اڭ-قۇستى قىناداي قىرعاندا ءبىر كوك ءبورى قوراعا قاشىپ كىرىپتى. «ماعان كومەكتەسشى, ساداعاڭ كەتەيىن» دەگەندەي قىڭسىلاپتى. ول «جاڭا بىلاي قاراي زۋ ەتە ءتۇستى» دەپ, قۋعىنشىلاردى باسقا جولعا سالىپ جىبەرىپتى.
قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىندا بۇل وقيعا شىندىققا جاقىن. اڭداردىڭ ادامداردان پانا ىزدەپ كەلۋى ۇيرەنشىكتى جايت. «ۇيگە كەلگەن قاسقىردى, قاتىندار ۇرىپ الىپتى» دەگەن حاباردى گازەتتەردەن تالاي وقىدىق. ەندەشە نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ كوك ءبورىسى ميفولوگيادان الىندى دەسەك, قاتە بولار ەدى. سوندىقتان ونى ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان سيمۆولدىق وبراز دەسەك, شىندىقتان الىس كەتپەيمىز.
نەگىزى, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان وبرازداردىڭ ءبارى سيمۆولدىق وبرازداردان تۇرادى. ونىڭ شىعارمالارىن بيىكتەتىپ تۇراتىن دا سول سيمۆولدىق وبرازدار. اۆتوردىڭ ءوزى قالام ۇستاعان قولى ءيىر-ءيىر, ءتۇرى-باسى ارسا-ارسا باقسى ءتارىزدى. شاشى جالبىراپ, وت اينالا جۇگىرىپ, جاڭا وبراز جاراتۋعا جانىن سالا كىرىسىپ كەتكەن. ول وبراز جازۋشىنىڭ ءار شىعارماسىندا بىردە يت, بىردە جىلقى, ەندى بىردە قاسقىر بەينەسىندە كەلەدى.
«ايعىركىسىدە» يەسىنىڭ مولاسىنىڭ باسىن قورشاعان تەمىر قاداعا شانشۋلى تۇرعان جىلقى سيۋررەاليستىك شەشىم ەكەندىگىمەن ەستە قالىپ وتىر. ال «كىسى يەسىندە» قانداي شەشىم قابىلدايتىنىن اۆتوردىڭ جاسىرىپ-جابۋلاعانى سونشا, وقىرمان پارالەلدى قۇرىلعان ەكىنشى سيۋجەتتىڭ جەلىسىمەن كەتەدى. ولار ءار ۋاقىتتا دا ءبىزدىڭ ءبىر قۇتقارۋشىمىز بولسا, ءتىپتى جاراتۋشى ۇنەمى ءبىزدىڭ جاعىمىزدا تۇرسا دەپ قيالدايدى. الايدا شىندىقتىڭ مۇلدەم باسقا جاقتا ەكەنىن اۆتور بىلدىرمەي عانا الدىڭا توسا قويعاندا, ءوزىڭ دە بايقاماي قالاي قىلعىپ جۇتىپ جىبەرگەنىڭدى بىلمەي قالاسىڭ.
ءسويتىپ جازۋشى اشتىقتان قاشىپ, جولعا شىققالى جاتقان ەرلى-زايىپتىلارعا جول ازىعىن دايىنداتۋ ءۇشىن باياعى كوك ءبورىنى ساپ ەتكىزەدى. ءۇيدىڭ قاسىنداعى جىراعا كەلىپ سىلەسى قاتىپ قامالىپ تۇرعان ارقار ءبىر قاراعاندا وڭاي ولجا سەكىلدى كورىنەدى. ءوزى جارالى ارقاردى وپ-وڭاي اتىپ الىپ قاراسا, انادايدان الدەنە بۇلتىڭ ەتىپ كەتىپ بارا جاتادى. ەكىنشى پارالەلدى سيۋجەت وسىلاي پايدا بولىپ, ءبىرىنشى جەلىمەن جارىسا دامىپ وتىرادى. اڭگىمەنىڭ نەگە «كىسى يەسى» دەپ اتالعان سىرى وسى قوسالقى جەلىگە جۇكتەلگەن.
بۇل ءوزى سوعىس تاكتيكاسىندا مانەۆر جاساعانداي ءبىر ارەكەت ەكەنىن اۆتوردىڭ ءىشى بىلەدى. «اپىر-اي, مىنا كوكجال وزىنە جاساعان جاقسىلىقتى ۇمىتپاپتى» دەپ تامساناسىڭ. بىراق وسى كەزدە ارقاعا تاڭىلعان بالاعا تالاسقان وقيعا ءجۇرىپ جاتادى. ءۇش وقپەن ۇشەۋىن جامساتىپ تاستاسا دا بولاتىن ەدى. ءبىر وقتى اسپانعا, ەكىنشى وقتى باستارىنان اسىرا اتىپ جالعىز وقپەن قالدى. ءۇشىنشى وقتى جەسەڭدەر مەنى جەڭدەر دەپ وزىنە جۇمسادى.
وسى ارالىقتا قاۋىپسىز جەرگە قاشىپ ۇلگەرگەن ايەل مەن بالا كوك بورىمەن قايتا كەزىگەدى. ونى جازۋشى قاس شەبەرلىكپەن وقيعانى ودان سايىن جىنىكتىرە سۋرەتتەيدى. كوك ءبورى كوزگە بىردە كورىنىپ, بىردە كورىنبەي ءجۇرىپ, ولارعا تالاي جاقسىلىق جاسايدى. بالاسىن ارقالاعان ايەل سونىڭ ارقاسىندا توركىنىنە امان-ەسەن جەتەدى. اسەرشىل وقىرمان سودان قاناعات تاۋىپ, بويى جەڭىلدەپ قالعانداي بولادى. نە كەرەك, جازۋشى مىقتى ەكەن, بالانى ولتىرمەي امان الىپ قالدى. ءسابي كوڭىل وقىرمانعا بالكىم سول دا جەتەتىن شىعار. ء«بىز نەتكەن كەشىرىمشىل حالىقپىز؟» دەگەن وي وزەگىڭە ءتۇسىپ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ ىشتەي جەپ وتىراسىڭ سوسىن.
بىراق جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ ءوزى دە تالايدى كورگەن كوكجال ەمەس پە. «ساحنادا ءىلۋلى تۇرعان مىلتىق ءتۇبى ءبىر اتىلۋى كەرەك» دەگەن دراما ءبارىبىر وينالدى. كەيىن كەيىپكەر اتىلىپ ولگەن جەردەن ساۋدىراپ شاشىلىپ قالعان ادام سۇيەكتەرى تابىلدى. وسىنى وقىعاندا اينالىپ بىتكەن تاسپا سانادا الدەنەنى ەسكە تۇسىرگىسى كەلگەندەي كەرى اينالا جونەلەدى. ارقاسىنا بالا تاڭعان ايەل, يىعىنا مىلتىق اسقان ەركەك, ولاردىڭ سوڭىنا تۇسكەن ۇشەۋ. «بالانى بىزگە تاستاپ, وزدەرىڭ جوندەرىڭە كەتە بەرىڭدەر» دەيدى.
«...شىنىندا دا سوڭدارىنداعى ۇشەۋدىڭ وڭمەڭدەۋلەرى جامان ەدى. بىرتە-بىرتە تاياپ تا كەلەدى.
– ءاي, توقتاڭدار, – دەپ قىرىلداپ شىققان داۋىس ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ جەتتى بۇلارعا.
– امان قالعىلارىڭ كەلسە, بالانى تاستاپ, وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر.
– و, نە؟ – ايەلدىڭ كوزى الاقتاپ كۇيەۋىنە قارادى. – نە دەيدى, ويباي! ق ۇلىنىمىزدى قايتەدى؟
– ءاي, سەندەر, كىمسىڭدەر؟ – دەدى ول مىلتىعىن الدىنا كولدەنەڭ ۇستاپ.
– بالانى تاستاڭدارىڭ نە؟
– نە ەستىسەڭ, سول. تاستا بالانى. وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر.
– ءويتىپ, قۇدايدان بەزبە!
– كورسەتشى قانە كوزىمە, ونىڭ ءوزىن ەكى شايناپ, ءبىر جۇتايىن, – دەدى قابا ساقالدى وڭكيگەنى.
ەركەكتىڭ شۇرىپپەنى باسىپ جىبەرۋگە ءداتى بارمادى. جالت بۇرىلىپ, شاماسى كەلگەنشە ايەلىنىڭ سوڭىنا قاراي ەنتەلەدى. ولار ءبىراز ۇزاپتى.
– توقتاما, كەتە بەر. توقتاما, – دەگەن ازەر-ازەر دەمىگىپ»...
كەنەت ەكىنشى جەلىدەگى كوك ءبورىنىڭ الدامشى نارسە ەكەنىن سەزىنەسىڭ. «قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەگەندەي كوڭىل جۇباتارلىق دۇنيە. ايتپەسە ءومىردىڭ شىندىعى مۇلدەم باسقا ەكەن. اياعىندا ول انا قابا ساقالدىنى جاقىن تانيتىن بولىپ شىعىپ وتىر. ول دا ءبىر كەزدە كوك ءبورى قۇساپ مۇنىڭ اكەسىنىڭ قوراسىنا قاشىپ تىعىلىپتى. «وسىنداي قاشقىندى كوردىڭدەر مە؟» دەپ كەلگەن وكىمەت ادامدارىنا: «جوق, كورگەمىز جوق» دەپ الداپ شىعارىپ سالىپتى. اقىرىندا مىناۋ قابا ساقالدى قاراقشى سول ادام بولىپ شىقتى.
«ول اشارشىلىق دەندەگەلى ادامدى ادام جەپ جاتىر دەگەندى ەستىگەن. اۋەلى سەنبەپ ەدى. قۇلجانى اتىپ العاننان كەيىن ءمان-جاي بىلمەك بولىپ, ەتەكتەگى اۋىلعا تۇسكەن. سوندا... شاعىن اۋىلدىڭ ادامدارى اشتان قاتىپ قالىپتى. كەنەت اۋىلدان ءسال اۋلاقتا البا-جۇلبا ءبىر توپتىڭ لاپىلداعان وتتى شىر اينالىپ جۇرگەنىنە كوزى ءتۇسىپ, قايناپ جاتقان قازان ەرنەۋىنەن بالانىڭ بىلەگىن بايقاپ قالعان. ەسى اۋىپ قۇلاپ قالا جازداپ ەدى. تاۋدى بەتكە الىپ تۇرا قاشقان. ءۇش كۇن قۇسقان.
– بىلەم, سەنى, – دەدى بۇل.
وتىرىك ايتتى. سويتسەم, وڭمەڭدەگەنىن قويار دەپ ويلادى.
– بىلسەڭ شە, – دەدى اناۋ. – توقتا دە, قاتىنىڭا.
ەي, مىناۋ... مىناۋ... و, قۇداي... قوزىباس... يا, سول عوي... ءوزى...
لەزدە ءبىرتۇرلى قۋانىپ تا قالعانداي بولدى.
– وۋ, ءسىز... قوزىباس اعا...
– بالانى تاستاپ كەتىڭدەر دەيمىن.
– اعا-اۋ, مەن كەنجەعازىمىن عوي. نۋباي كوكەڭىزدىڭ...
– مەيلى, – دەدى اناۋ. – شارۋام جوق وندا, بالانى تاستاڭدار. بولماسا, قاتىنىڭمەن قوسا ءوزىڭدى دە... ءولىپ بارامىز, يت!»...
جىرتقىش پەن ادامنىڭ ورنى الماسقانى سيۋررەاليزم بولار. بىراق وعان ء«ولىپ بارامىز, يت»» دەگەن ءسوزدى ايتقىزعان قانداي كۇش؟ بۇل سۇراق اينالىپ بىتكەن تاسپانى ودان دا ءارى كەرى اينالدىرا تۇسەدى. ەرىكسىزدەن ەرىكسىز شىعارمانىڭ ەڭ باسىنداعى ايتىلعان جايتتارعا ورالاسىڭ. اڭگىمە: «تومەن ەتەكتىڭ قويناۋ-قويناۋىنداعى الاقانداي اۋىل-اۋىل اعى كەلسە دە, قىزىلى كەلسە دە استاڭ-كەستەڭ بولىپ جاتۋشى ەدى, سوندا. اتىس-شابىسپەن ات ۇستىندە جۇرەتىن اسكەردىڭ ارانى مەن ايعىرلىعى جامان بولادى ەكەن. اۋىل-اۋىلدىڭ دەنى مالىن الدىنا سالىپ, قىز-قىرقىنىن ارتىنا مىڭگەستىرىپ قۇمعا اۋىپ كەتكەن».
ۇرىنارعا قارا تاپپاي اشىنعان, اشىققان اسكەر جەر بەتىندە ءتىرى جۇرگەننىڭ ءبارىن قىردى. ول قىرعىننىڭ الاپات بولعانى سونشا, ءتۇزدى تورىعان كوك ءبورى قوراعا قاشىپ كىردى. سودان باستالعان تىزبەكتى رەاكتسيا وتىز ەكىنشى جىلعا دەيىن جالعاسىپ, اقىر سوڭىندا دالادا اڭ, قورادا مال, سۋدا بالىق قالعان جوق. ءسويتىپ ءبىزدىڭ دالامىزدا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ۇلى ەكسپەريمەنت ءجۇردى. ادامدار اشتىقتان اقىل-ەسىنەن اداسىپ, نە ىستەپ, نە قويعاندارىنا ەسەپ بەرمەيتىندەي حالگە جەتتى. ەندى بۇگىن سونىڭ بارىنە ءوزىمىزدى كىنالى سەزىنگەندەي يمەنشەكتەي, تومەنشەكتەي بەرمەۋىمىز كەرەك شىعار. سوڭعى وقپەن ءوزىن اتىپ ءولتىرىپ, قاراقشىلارعا جەم بولعان كەيىپكەر الەمدە جوق ايتپەسە!
مەن ءسۇيىپ ءارى كۇيىپ وقىعان اڭگىمە: «ارادا بەس-التى جىل ءوتىپ, ارقارلى اسۋىنا ادام ءىزى قايتا تۇسە باستاعاندا باياعى كىرە جولدىڭ بويىنان جۇرگىنشىلەر شاشىلىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرىن كورەدى. جالعىز ادامنىڭ. قازاققا سابەت سۇمدىقتىڭ جاساعان زۇلماتى عوي, دەگەن ءسوز ءبارىنىڭ كوكەيىندە كۇڭىرەنىپ تۇردى. بىراق ءبىر-بىرىنە ونىسىن داۋىستاپ ايتا المادى. قولدارىنان كەلگەنى, شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەردى جيىپ, جەرلەپ كەتتى. ونىڭ كىمنىڭ سۇيەگى ەكەنىن ولار دا, كەيىنگىلەر دە بىلگەن جوق» دەپ اياقتالىپتى. بيىك سيمۆولدىڭ جازۋشىسى وسى ەپيلوگپەن كوك ءبورىنىڭ قيال, ال كەيىپكەر اجالىنىڭ اقيقات ەكەنىن ءوزى دە راستاپ بەردى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. قالام ۇستاعان ساۋساعى ءيىر-ءيىر, ءتۇرى-باسى ارسا-ارسا باقسى ءتارىزدى جازۋشى بۇگىندە ءوزى دە شىندىق پەن شىنايىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعانىن وسى تۇيىننەن كورۋىمىزگە بولادى. ايتپاعىمىز, بۇل وقيعانى ەندى قايتىپ ەشكىم دە جازبايدى, جازا دا المايدى, جازسا ونىڭ ءوزىن ەسىنەن اداسقان دەۋىمىز ابدەن مۇمكىن!
