بيىل ەپيدەميالىق احۋالدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ 13 ونكولوگيالىق ورتالىعى كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك, ياعني توقىشەك وبىرىن دياگنوستيكالاۋ شارالارىن وتكىزدى. وعان قوسا توقىشەك, تىكىشەك وبىرىن اسقىندىرماي انىقتاۋ مەن ەمدەۋگە ارنالعان ونلاين-ماسليحاتقا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ماماندارى مەن پاتسيەنتتەر دە قاتىستى.
ددۇ كوبىنەسە پوليپتەردى دەر كەزىندە ەمدەمەۋ مەن تۇقىم قۋالايتىن وسىناۋ كەسەلدىڭ 2030 جىلعا قاراي 77%-عا ارتىپ, كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك (كقى)سالدارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 80%-عا كوبەيەتىنىن بولجايدى. بۇل ءبىزدىڭ نە ءىشىپ, نە جەگەنىمىز بەن ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزدىڭ وزگەرگەنىنە دە بايلانىستى. سوندىقتان تارالۋى جاعىنان ەلىمىزدە ءۇشىنشى ورىنعا شىققان اتالعان دەرتتى اسقىندىرماۋدا سكرينينگتىك باعدارلامالار, دارىگەرلەرگە ارنالعان وقىتۋ باعدارلامالارى مەن تەستىلەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن قولدانۋ ماڭىزدى ءرول اتقارماق. بىراق قابىلدانعان بارلىق شاراعا قاراماستان, حالىقتىڭ قاتەرلى ىسىك جانە ونىڭ دامۋ قاۋپى فاكتورلارى تۋرالى حاباردار بولۋ دەڭگەيى جەتكىلىكسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە دياگنوزدىڭ تىم كەش قويىلۋىنا دۋشار ەتىپ وتىر.
سونىمەن قانداي جاعدايدا مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە بولادى؟ كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىكتەردىڭ العاشقى بەلگىلەرى قانداي؟ ەگەر ادامنىڭ ءىشى ءجيى قاتىپ, اۋىرا بەرسە نەمەسە ءىش ءوتۋ, ءىش كەبۋ, ديارەيا ءجيى مازالايتىن بولسا, قاپەرسىز ءجۇرۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلكەن دارەتكە ۇدايى تولىق وتىرماعانداي سەزىنۋ, ناجىستەن قان مەن بىلجىر, دارەت سىندىرعاندا اۋىرسىنۋ بايقالسا, ادامنىڭ تابەتى قاشىپ, سالماعى وزگەرىپ, تەز شارشايتىن بولسا, ناجىستەن قاننىڭ ۇيىعان قارا داقتارى بايقالسا, ءناجىس قارىنداشتاي جىڭىشكەرىپ شىقسا, اسىرەسە 50-دەن اسقاندار ءۇشىن ۋاقىتتى وزدىرۋدىڭ قاجەتى جوق,
الدىمەن كقى-ءنىڭ – توق جانە تىكىشەكتىڭ ءارتۇرلى بولىگىنەن تابىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. جىل سايىن ەۋروپادا توقىشەك وبىرى دياگنوزى جاڭادان شامامەن 500 مىڭداي ادامعا قويىلادى, ولاردىڭ 250 مىڭعا جۋىعى قايعىلى جاعدايمەن اياقتالادى. ەلىمىزدە جىل سايىن توقىشەك وبىرىنىڭ 3 مىڭنان استام جاعدايى تىركەلىپ, 1500-گە جۋىق ناۋقاس قايتىس بولادى. بۇل كەسەلگە كوبىنەسە 50 جاستىڭ اينالاسىنداعىلار شالدىققىش كەلەدى. كقى-ءنىڭ ءبىرىنشى ساتىسى دياگنوزى توقىشەك قاتەرلى ىسىگى بار ناۋقاستاردىڭ شامامەن 13%-ى جانە تىكىشەك قاتەرلى ىسىگى بار ناۋقاستاردىڭ 19%-نا قويىلادى. ءتورتىنشى ساتىسى تيىسىنشە توقىشەك جانە تىكىشەك قاتەرلى ىسىگى بار پاتسيەنتتەردىڭ شامامەن 22 جانە 19%-ىنان تابىلادى, بۇل دياگنوزدى ەرتە قويۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ وتىر.
2020 جىلى ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 173,5 ادام بولىپ, 32 526 جاڭا جاعداي انىقتالدى. دەگەنمەن بۇل دەرتكە دۋشار بولۋ كورسەتكىشى 11,4%-عا تومەندەگەن. سول سياقتى 2020 جىلى ونكولوگيالىق ناۋقاستار كونتينگەنتى 190 159 ناۋقاستى قۇرادى, 2019 جىلى 186 326 پاتسيەنت بولاتىن. الدىمەن ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىگىن باعالاۋ ءۇشىن «الماتى قالاسىندا اۆتوماتتاندىرىلعان ساندىق يممۋنوحيميالىق گەموكۋلت-تەستى پايدالانا وتىرىپ, كولورەكتالدى وبىر سكرينينگىن جۇرگىزۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلعانىن العا تارتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, Eiken Chemical Co, Ltd (جاپونيا) وندىرىلگەن تەستىنىڭ كومەگىمەن ناجىستەگى جاسىرىن قان انىقتالادى. زەرتتەۋگە الماتى قالاسىنىڭ 23 ەمحاناسىنا تىركەلگەن سكرينينگتىك توپتاعى 50-70 جاس ارالىعىنداعى 5 324 پاتسيەنت قاتىستى. ناتيجەلەردى سالىستىرۋ ءۇشىن ءداستۇرلى ساپالى گەموكۋلت تەستى قولدانىلدى.
قاناتقاقتى جوبا كقى سكرينينگىن جەتىلدىرۋدە جاڭا ءادىستى ەنگىزۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن كورسەتىپ وتىر. ناتيجەسىندە, كولورەكتالدى وبىردى انىقتاۋ 0,03%-دان 0,19%-عا دەيىن ءوستى, ياعني 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 ەسەگە كوبەيدى. ەڭ باستىسى, وبىرعا دەيىنگى جاعدايلاردى (پوليپتەردى قوسا العاندا) انىقتاۋ دەڭگەيى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 0,09%-دان 1,00%-عا دەيىن (11 ەسەدەن استام) ۇلعايدى.
وسى ارادا قازاقستان تمد اۋماعىندا قان ۇلگىسى نەگىزىندە كقى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن مولەكۋليارلىق دياگنوستيكالاۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ەنگىزگەن العاشقى مەملەكەت ەكەندىگىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. سۇيىق بيوپسيا دياگنوستيكانىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىنە قوسىمشا توقىشەك وبىرى تابىلعان ءاربىر سىرقاتتىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە كەلە, تەراپيانى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا كولورەكتالدى وبىرمەن سىرقاتتانعان 2 ملن-عا جۋىق ناۋقاس انىقتالسا, ونىڭ ىشىندە 55,2%-ى – ەرلەر, 44,8%-ى – ايەلدەر. 2020 جىلى قازاقستاندا كولورەكتالدى وبىرمەن اۋىراتىن 3 117 جاڭا ناۋقاس انىقتالعان, ونىڭ – 49,3%-ى ەر-ازاماتتار, 50,7%-ى – ايەلدەر. كۇن سايىن كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىكتەن 4 ادام كوز جۇمادى. ءبىز تۇقىم قۋالايتىن كەسەلدەر مەن كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك اراسىنداعى بايلانىستى كورىپ وتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا گەنەتيكالىق سكرينينگتى قاۋىپتىلىگى جوعارى توپتارعا قوسۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر», دەيدى ەلىمىزدىڭ باس ونكولوگى ديليارا قايداروۆا.
قازاقستاندا كولورەكتالدى وبىر ونكولوگيالىق اۋرۋلار قۇرىلىمىندا ءۇشىنشى ورىن الادى جانە 9,6%-دى قۇرايدى ء(بىرىنشى ورىندا ءسۇت بەزى وبىرى – 13,2%; ەكىنشى ورىندا وكپە وبىرى – 10,4%). جىل سايىن كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىكتىڭ 3 مىڭنان استام جاعدايى تىركەلىپ, 1500-گە جۋىق ناۋقاس قايتىس بولادى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, تاۋەكەلدىلىك توبىن نەگىزىنەن 50 جاستان اسقان ادامدار قۇرايدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا ونكولوگيا دەگەن ۇكىم ەمەس. دەر كەزىندە دياگنوزدىڭ قويىلۋى جانە جەكەلەگەن تەراپيانىڭ تاڭدالۋى – ەمدەۋ ناتيجەلەرىنىڭ جاقسارۋىنا جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار. ءبىز ءۇشىن ءساتتى جانە وتە جەمىستى ىنتىماقتاستىقتىڭ مىسالى رەتىندە مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق دياگنوستيكا جونىندەگى جوباعا كورسەتىلگەن قولداۋ سانالادى. ياعني مۇندا Ras گەندەرىندەگى مۋتاتسيالار (گەنەتيكالىق وزگەرىستەر) ارقىلى كولورەكتالدى وبىردى انىقتاۋ مۇمكىن بولىپ وتىر», دەيدى Merck Biopharma تمد ەلدەرى بويىنشا ديرەكتورى رودجەر ەليا.
كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ دامۋ قاۋپىنىڭ فاكتورلارى قانداي؟ بىرىنشىدەن, جاسى. كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك 50 جاستان اسقان ادامداردا ءجيى كەزدەسەدى. توقىشەك قاتەرلى ىسىگى دياگنوزى قويىلاتىن سىرقاتتاردىڭ ورتاشا جاسى ەر ادامداردا – 68, ايەلدەردە – 72. تىكىشەك قاتەرلى ىسىگى ەرلەر مەن ايەلدەرگە 63 جاس. سوڭعى جىلدارى كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىك دياگنوزى قويىلعان جاس ادامداردىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى.
وتباسىلىق انامنەزدەگى كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىككە كەلەتىن بولساق, مۇنداي دەرتى بار ادامدار وتباسىلىق انامنەزىندە وتباسى مۇشەسىنە قاتەرلى ىسىك دياگنوزى قويىلعان جاستان ون جىل بۇرىن كولونوسكوپيا جاساتۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىكتىڭ شامامەن 15%-ىن قاتەرلى ىسىكتىڭ وتباسىلىق انامنەزىنە جاتقىزۋعا بولادى (تۋىستىقتىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى تۋىسى), ولاردىڭ شامامەن 3%-ىندا انىقتالعان گەنەتيكالىق سەبەپ بار.
باسقا انىقتاۋشى فاكتورلار قاتارىندا – قىزىل ەتتى كوپ جەۋ, الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە ءۇيىر بولۋ, تەمەكى شەگۋ, قوزعالىستىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن سەمىزدىك بار.
سكرينينگتىك باعدارلاما ادىستەرىنە توقتالاتىن بولساق, ماقساتتى توپتاعى بارلىق ەرلەر مەن ايەلدەردەگى جاسىرىن قاندى انىقتاۋ ءۇشىن ناجىسكە يممۋنوحيميالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. iFOB سىناعى اسقازان-ىشەكتەن قان كەتۋ دياگنوزىن قويۋ ءۇشىن قولدانۋعا ارنالعان. ناجىستەگى قان ىشەك قاتەرلى ىسىگى, جارالار, پوليپتەر, كوليت, ديۆەرتيكۋليتتىڭ قابىنۋى جانە جارىقتار سياقتى اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ پاتولوگيالىق جاعدايلارىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى ىشكى قان كەتۋ جايتتارىن كورسەتەدى. بۇل يممۋنولوگيالىق تالداۋدى ورىنداۋ دا وڭاي ءارى ءدال. سونىمەن قاتار بۇل تەست تالداۋعا دەيىن ديەتا ۇستاۋدى قاجەت ەتپەيدى.
ءناجىس جاسىرىن قانعا قاتىستى وڭ تالداۋ كورسەتكەن جاعدايدا توقىشەككە ەندوسكوپيالىق تەكسەرۋ – جالپى كولونوسكوپيا جۇرگىزىلەدى. توقىشەك پوليپتەرى ۋاقتىلى انىقتالىپ, الىنىپ تاستالعان جاعدايدا جانە كولورەكتالدى قاتەرلى ىسىككە دياگنوز ەرتە قويىلاتىن بولسا, ەمدەۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋعا بولادى دەيدى ماماندار.
وعان قوسا, 2020 جىلى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا جانە كارانتين مەن ىندەتكە قارسى كۇرەستىڭ باسقا دا شارالارىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى بمسك جوسپارلى تەكسەرۋلەرى ءىشىنارا توقتاتىلدى. وسىعان بايلانىستى, كقى سكرينينگتىك تەكسەرۋلەرىنەن 971 450 ادام وتكەن (جوسپاردىڭ 86,7%-ى). تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا كولونوسكوپيادان وتكەندەردىڭ ىشىنەن توقىشەكتىڭ وبىر الدى اۋرۋلارىنىڭ 19,0%-ى انىقتالدى. كقى-ءنىڭ 187 جاعدايى بەلگىلى بولدى. كقى-I ساتىسىنىڭ ۇلەس سالماعى 33,7%-دى قۇرادى.
سونىمەن قاتار ماماندار قاتەرلى ىسىگى بار سىرقاتتاردى ۆاكتسينالاۋعا بايلانىستى تومەندەگىدەي كەڭەستەردى العا تارتىپ وتىر. ارنايى ەم قابىلداپ جاتقان نەمەسە ەمدى جاڭادان باستاعان پاتسيەنتتەر, ونىڭ ىشىندە گەماتوپوەتيكالىق ءدىڭ جاسۋشالارىنىڭ ترانسپلانتتانۋى (ترانسپلانتتاۋدان كەيىن 3 ايدان ەرتە ەمەس) جانە يممۋنوتەراپيا (باقىلاۋ نۇكتەلەرىنىڭ ينگيبيتيتورلارىن قابىلداۋ) توقتاتىلمايدى. ال حيرۋرگيالىق ەمدەۋگە جىبەرىلەتىن پاتسيەنتتەر حيرۋرگيالىق ارالاسۋعا دەيىن نەمەسە ودان كەيىن ۆاكتسينالانادى. قاتتى ىسىكتەرى بار پاتسيەنتتەر مۇمكىندىگىنشە مامانداندىرىلعان ەم باستالعانعا دەيىن 2 اپتا بۇرىن ۆاكتسينالانادى. تسيتوستاتيكالىق ەم قابىلدايتىن پاتسيەنتتەر قاجەت بولعان جاعدايدا ەم اياقتالعاننان كەيىن ۆاكتسينالانادى. سىرقاتتاردىڭ جاقىن تۋىستارى مەن قامقورشىلارى دا ەكپە الۋى قاجەت. تەك گورموندىق ەم قابىلدايتىن پاتسيەنتتەر ۆاكتسينالانبايدى.
