ەلباسى • 21 ءساۋىر، 2021

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

112 رەت كورسەتىلدى

1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسان كۇنى بەكىتىلگەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەڭ العاشقى قۇجاتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا «تاريحي تاعدىر ورتاقتاستىعى قازاق ۇلتىمەن بىرىكتىرگەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇلتتاردىڭ ازاماتتارى قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىن قۇرايدى، بۇل حالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارى نەگىزىندە تىكەلەي دە، سونداي-اق ءوزى سايلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى دا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن جۇزەگە اسىرادى.

رەسپۋبليكا ازاماتتارى وزدەرiنiڭ ۇلتىنا، ۇستايتىن دىنىنە، قانداي قوعامدىق بiرلەستiككە جاتاتىنىنا، تەگiنە، الەۋمەتتىك جانە مۇلiكتiك جاع­دايىنا، شۇعىلداناتىن قىزمەتiنە، تۇر­عى­لىقتى ورنىنا قاراماستان، بiردەي قۇقىقتار يەلەنiپ، بiردەي مىندەت­كەرلىكتە بولادى» دەپ جازىلعان. وسى­نىڭ ءوزى ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ ءبىر شاڭىراق استىن­داعى كوپەتنوستى حالىق ىشىندە ءوزارا كەلىسىم مەن دوستىق قاتىناستار نەگىزىن­دە بىرلىككە قول جەتكىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن ايعاقتايدى. بۇل باعىت­تا، اسىرەسە، ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قۇقىنا يە بولىپ، جاڭا مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدارىن قالىپتاستىرۋ سياقتى كۇردەلى كەزەڭدە ەل تىزگىنىن قولىندا ۇستاعان ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى وتە وراسان. بۇعان تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قابىلدانعان كوپتەگەن قاۋلى-قارار مەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جولداۋلارعا، باعدارلامالىق قۇجات­تارعا نازار اۋدارۋ ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا الەم تانى­عان دانا باسشىنىڭ دۇرىس ساياساتىن ءساتتى جالعاستىرىپ جاتقان قازاقستان پرەزي­دەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بۇل ماسەلەنى تۇراقتى نازاردا ۇستاپ كەلەدى.

ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ قالىپتاسۋىندا جەتەكشى ءرول اتقارعان، قازىر دە بارلىق وتانداستارىمىزدى ءبىر ماقسات توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ كەلە جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىح سەسسيا­سىنىڭ «بىرلىكتىڭ، تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ 30 جىلى» كۇن تارتىبىمەن شاقىرىلۋى دا سونىڭ ءبىر ايقىن كورىنىسى.

بىرلىك پەن دوستىق ماسەلەسىنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرۋىندە نەگىز­گى ورىنعا يە بولعان سىرتقى ساياسات، ەكونوميكا، مادەنيەت، عىلىم سەكىلدى سا­لا­لارمەن قاتار قويىلۋى جانە ۇنەمى قاپەردە ۇستالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سەبەبى جوعارىدا اتاپ وتىلگەن جانە باسقا دا سالالاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرى­مەن تىعىز بايلانىستىلىعى، ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس وركەندەۋىنىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تاريحتا بۇرىننان دالەلدەنگەن شىندىق. اسىرەسە، 130-دان استام ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ورتاق ۇيىنە اينالعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە.

كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولسا، بۇرىنعى كەڭەس وداعى ىدىراپ، ونىڭ قۇرا­مىنداعى رەسپۋبليكالار تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋعا بەت بۇرعان كەزەڭدە كوپتەگەن ساراپشى قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنىڭ ارالۋان­دىعىن قاپەردە ۇستاپ، ونىڭ بولاشاعىنا كۇدىكپەن قاراعان ەدى. الايدا ومىردە ولار بولجاعانداي بولمادى. ءبىز، كەرىسىنشە، ەلباسىنىڭ دانا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ارالۋاندىعىمىزدى مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانا بىلدىك. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەيبىر رەس­پۋبليكالار دۇرىس جول تابا الماي، ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىستار سالدارىنان قاۋىپ-قاتەر استىندا ءومىر سۇرگەن زاماندا، ءبىز الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن وزىمىزگە قاراتىپ، جاھاندىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە، ميللياردتاعان ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا، سول ارقىلى زاماناۋي كەشەندەردىڭ سالىنۋىنا، كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزدىك. ەگەر ەلىمىزدە بىرلىك، ساياسي تۇراقتىلىق بولماعاندا، بۇل شارالاردىڭ بىردە-بىرەۋىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سەبەبى ەشقانداي مەملەكەت، ەشقانداي كومپانيا بەلگىلى ءبىر ەلدەگى بىرلىك پەن تىنىشتىقتىڭ تۇراقتىلىعىنا كوز جەتكىزبەس بۇرىن وعان وكىلىن جىبەرمەيدى، ينۆەستيتسيا جۇمسامايدى، وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقىسى كەلمەيدى. دەمەك، قوعام تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرلىك پەن دوستىق – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنىڭ، ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ، مادەني گۇلدەنۋىنىڭ جانە باسقا دا جەتىستىكتەرىنىڭ كەپىلى.

بارشاعا ايان، بەلگىلى شارتتارسىز، سەبەپ-ماقساتتارسىز قانداي دا ءبىر قو­عامدىق ءتۇزىلىستىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا، باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتىلى دە، ءدىلى دە، ءدىنى دە ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايتىن الەمدەگى ەڭ الپاۋىت ەكى مەملەكەتپەن شەكارالاس بولعان، وزىنە دە الۋان ءتۇرلى مادەنيەتتەر شوعىرلانعان قازاق­ستان سەكىلدى ەلدە قالايشا دوستىق پەن بىرلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولدى؟ مۇنىڭ ءبارى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەردەن باستاپ-اق، ۇلتتار دوستىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان تەڭ قۇقىقتىلىققا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىنىڭ ناتيجەسى. تەڭدىكسىز شىنايى دوستىقتىڭ بولمايتىنىن، ال شىنايى دوستىق جوق جەردە بىرلىكتىڭ دە بولمايتىنىن ادامزات باياعىدان ءتۇسىنىپ بولعان. ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پلاتوننىڭ «دوستىق تەڭدىكتەن باستالادى» دەپ ايتقان ءسوزى وسىعان دالەل. قازاقستاندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىنەن بولەك، بىرقاتار ەتنوستىڭ تىلدەرىندە گازەت-جۋرنالداردىڭ جارىق كورۋى، راديو حابارلارىنىڭ تاراتىلۋى، تەاتر جانە مەكتەپتەردىڭ جۇمىس ىستەۋى سول تەڭ قۇقىقتىلىعىمىزدىڭ ومىردەگى كورىنىسى بولىپ تابىلادى. بولاشاقتا مۇنداي شارالار اياسىنىڭ كەڭەيۋى، عاسىرلار بويى جالعاسىپ جاتقان دوستىعىمىزدىڭ، بىرلىگىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزە بەرەدى. 

الايدا ارا-تۇرا، وسى ءبىزدىڭ ايرانداي ۇيىعان ۇيىمشىلدىعىمىزعا، بىرلىگىمىزگە قىزعانىشپەن قاراپ، ءارتۇرلى ايلا-امالدار ارقىلى ارامىزعا ىرىتكى سالۋعا ۇمتىلاتىن كۇشتەردىڭ دە الاڭعا شىعىپ قالاتىنى – اششى شىندىق. وسىنداي كەزدەردە مەن ۇنەمى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ بارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىڭداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. اۋلەتىمىزدىڭ اسۋى دا، داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ بايلىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا، تاعدىر قوسىپ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باسقا ۇلتتار وكىلدەرىنە دە مولىنان جەتەدى. نە ىستەسەك تە اقىلمەن ىستەيىك، ارزان ۇرانعا ەرمەيىك، ۇشپا سەزىمگە ەرىك بەرمەيىك دەگىم كەلەدى. اسىرەسە، جاستار، سالقىنقاندىلىقتان، ۇلكەندى سىيلاۋدان، سوزگە توقتاۋدان اينىماسا، قاشاندا دوستىققا ادال بولسا، باۋىرمال، كەڭپەيىل بولسا، حالىقتىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرەتىن ۇستامسىزدىق اتاۋلىدان اۋلاق جۇرسە دەپ تىلەيىك»، دەگەن سوزدەرىن ەسىمە الامىن.

سەبەبى ەتنوسارالىق قاتىناس – ءبىرتۇتاس شىنى ىدىسقا ۇقسايتىن اسا نازىك ماسەلە. سوندىقتان تاس ونىڭ قاي بولىگىنە لاقتىرىلسا دا، بارلىعى ءۇشىن بىردەي قاۋىپتى. ال ونىڭ ءبىر بۇرىشىن عانا سىندىرىپ، قالعان بولىگىن امان الىپ قالامىن دەۋ – اقىماقتىقتان باسقا ەشتەڭە ەمەس.

مەن قىزمەت بابىمەن جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن شەت مەملەكەتتەردە كوپ بولدىم. سول ساپارلار بارىسىندا ول ەلدەردە تۇراتىن ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ، سونىڭ ىشىندە ءوز ۇلتىمنىڭ وكىلدەرىمەن دە جاقىن ارالاسقان كەزدەر بولدى. بايقاعانىم، مەن ولارمەن قانشا تىعىز قاتىناس جاساسام دا، ءبارىبىر، تۋىپ-وسكەن وتانىم – قازاقستانداعى دوستارىمداي، ال ولاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى بار، شىنايى جاقىندىقتى، وي-پىكىر بىرلىگىن سەزىندىم دەپ ايتا المايمىن. سانا-سەزىمىمىزدىڭ، دۇنيەتانىمىمىزدىڭ، ءومىر سالتىمىزدىڭ كەيبىر تۇستارى ءبىر-بىرىنە ساي كەلمەيتىنىنە كوز جەتكىزدىم. ويتكەنى ۇزاق جىلدار بويى قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپتارى جانە داستۇرلەرى، سونداي-اق سول ەلدى وتانىم دەپ بىلگەن ءتۇرلى مادەنيەتتەر اسەرى نەگىزىندە قالىپتاسقان حالىقتار بىرلىگىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى – بۇل الەمنىڭ ەشبىر ەلىنە ۇقسامايتىن، ارقايسىمىزدىڭ سانامىزدان تەرەڭ ورىن العان ءتول ۇلگى. مەن مۇنى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ بەكەم بىرلىك دەپ سانايمىن.

 

ۆلاديمير توحتاسۋنوۆ،

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى،

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

شاڭىراق – «شاعىن وتانىڭ»

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار