رۋحانيات • 13 ءساۋىر، 2021

ۇلت عۇمىرى – ۇرپاق ساباقتاستىعىندا

186 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتىڭ ۇلى بولماعى ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ سارالىعىندا، الدىڭعى تولقىننىڭ دانالىعىندا. «الدىڭعى تولقىن اعالار، كەيىنگى تولقىن ىنىلەر» (اباي) دەگەندەي، الدىڭعى تولقىننىڭ قۇرمەتى كەيىنگى تولقىنعا قاشاندا كەرەك. ونىڭ ادەمى ۇلگىلەرى حالقىمىزدا بولعان.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى، الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم قانىش ساتباەۆ جۇرت بولاشاعى سانالعان جاستارعا ءار كەز ءىلتيپات تانىتىپ، قامقورلىق جاساعان. بۇل تۋرالى ونىڭ قامقورلىعىن كورگەن، قازاق مەديتسيناسىنىڭ ايتۋلى وكىلى، اكادەميك سايىم بالمۇقانوۆپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىزدا، ول تولقي وتىرىپ: «قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ قازاسى بۇكىل ۇلتتى ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. بۇل 1964 جىل ەدى. مەن قانەكەڭسىز قالاي بولار ەكەن دەپ ويلانا بەرگەنمىن. جوق، قانەكەڭ باۋلىپ، ءوزى قاناتىن قاتايتقان ازاماتتار اعا جولىمەن ادال ءجۇرىپ، العا باستى. حالقى ءۇشىن بار سانالى عۇمىرىن ارناعان ۇلى عالىمنىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا قيا باسقان جوق. سول ءۇردىس كەيىنگى كەزدە سۇيىلىپ بارا ما، قالاي؟ ۇلىنىڭ ۇلىلىعىنان گورى، ءوزىن مىقتى كورەتىندەر كوبەيىپ بارا جاتقان جوق پا؟!

مەن 37 جاسىمدا عىلىم دوكتورى، 40 جاسىمدا كوررەسپوندەنت-مۇشە، 45 جاسىمدا اكادەميك اتاندىم. ەڭبەگىم دە بار شىعار. دەگەنمەن قانەكەڭنىڭ شاراپاتى تيگەنى انىق. ومىردەن وتەرىندە ارتىنا وسيەت-حات قالدىرىپ كەتىپتى. «زاڭگەرلەردى كوتەرۋ كەرەك، وسى سالادا قازاقتان شىققان اكادەميك جوق، عىلىم دوكتورى سالىق زيمانوۆ سوعان دايىن تۇر. ال سايىم بالمۇقانوۆتى مەن كوپتەن بىلەمىن، اكادەميك بولۋعا لايىق، داۋىستارىڭدى بەرىڭدەر»، دەپتى. راحمەت، قانەكەڭ ءسوزىن شاكىرتتەرى جەرگە تاستامادى. سالىق ەكەۋمىز 1967 جىلى اكادەميك دەگەن جوعارى دارەجەلى اتاققا يە بولدىق. مەن قانەكەڭنىڭ رۋحى الدىندا ءومىر بويى قارىزدارمىن. ءبارىن دە ۇلى ۇستازىم، قامقورشىم قانەكەڭنەن ۇيرەندىم»، دەگەن ەدى. ايتا كەتەيىك، سايىم بالۋان ۇلى – قانىش يمانتاي ۇلى قاتەرلى كەسەلگە شالدىققاندا العاش ونى انىقتاپ، ودان كەيىن ءۇش جىل ەم جاساعان ءبىلىمدار كىسى ەدى.

ارقالى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ باتاسىن العان دارا تالانتتار دا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەدى. جىر اڭىزى جاڭىلعان جوق. بۇل كۇندە ماقاتاەۆ تا اڭىز ادامعا اينالدى. وسىنداي رۋحىڭدى كوتەرىپ، شابىتىڭدى شالقىتاتىن شاراپاتتى باتا قازىر سۋالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.

بۇگىندە بۇرىنعىلار ۇلت ءسوزىن سويلەمەگەندەي، ءتىل جىرتىسىن جىرتپاعانداي، ءبارىن وزدەرىنە تەلىپ، تىڭ جولدىڭ يەسى بولعىسى كەلەتىندەر ءار تۇستان توبە كورسەتەدى. كەيىنگى ۇرپاق ءتىل بىلمەسە، ولار كىنالى ەمەس، بۇل ۇلكەندەرگە سىن دەگەندى قاداي ايتا كەلىپ: ء«سابيت مۇقان ۇلى سياقتى باس جازۋشىمىزدىڭ ۇلكەن بالاسى – قازاق تىلىنەن قۇر قالعان جاننىڭ ءبىرى. ول وسى كۇنى قازاقشا ءتىلى شىققان جاس بالالار كەزدەسسە، تاڭعالىپ قارايتىن بولىپتى»، دەپتى باۋىرجان مومىش ۇلى 1944 جىلى. وسىنداي كەمشىلىكتى بەتكە ايتاتىن جان بۇگىندە ازايىپ، تەك كىلەڭ سىدىرتا ماقتاۋعا، كولگىرسىپ سويلەۋگە ادەتتەنىپ الدىق. ال حالىق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ ءوز ۇرپاعىنىڭ تىلدەن كەم قالعانىن مويىنداي وتىرىپ، تىلدەگى ولقىلىقتى بولدىرماۋ جولدارىن تاراتا ايتا كەلىپ: «ورىس ءسوزىن العاندا قازاق تىلىنە باعىندىرىپ الۋ كەرەك. تەرمينولوگيا دۇرىس قالىپتاسپاسا، ارقايسىسىمىز ءارتۇرلى جازىپ، الالىقتان قۇتىلا المايمىز»، دەپتى. سول جيىنعا قاتىسقان عالىمدار مەن جۋرناليستەر باسىلىمدارداعى ءتىل مادەنيەتى – ۇلت مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى، ەندەشە بۇعان ءبارىمىز جاۋاپتىمىز دەگەن توقتاممەن تارقاسقان. وسىدان ەلۋ ءۇش جىل بۇرىن بولعان ء«تىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز» دەگەن تاقىرىپتاعى كونفەرەنتسيا سياقتى ءىس-شارا قازىر تاعى ءبىر وتكىزىلىپ، بۇگىنگى ءتىل مادەنيەتىنىڭ احۋالى تالقىعا تۇسسە عوي، شىركىن. كوپ تۇيتكىل اشىلار ەدى، بەتىمەن كەتۋشىلىكتىڭ بەتپەردەسى تۇرىلەر ەدى.

اقيقاتىنا كەلسەك، ۇلتتىڭ ەكى ازاماتىن ەرەكشە اتار ەدىك، ولار – ءىلياس وماروۆ پەن وزبەكالى جانىبەك. ۇرپاق ۇلگى ەتىپ ايتاتىن، حالقى ءۇشىن قايىسپاي قىزمەت ەتكەن سولارداي قايراتكەر شەنەۋنىكتەر قايدا بۇگىن؟ جىگەرىن جانىپ شىققان «جاس تۇلپاردىڭ» بولات تۇياق ۇل-قىزدارىن، الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن، قىزىل يمپەريانىڭ كۇيرەۋىنە جول اشقان جەلتوقسان باتىرلارىن قايدا قويامىز؟ جاستارعا ۇلگى ەتەر ولاردىڭ ەرلىگى، ۇلتىن سۇيگەندەردىڭ، وزىق ويلىلاردىڭ جالتاقتاماي، تەپسىنىپ تۇرىپ تەڭدىك سۇراعانى ناعىز قاھارماندىق ەمەس پە؟ ونى قازىرگى ەركىن ويلى جاسقا بۇرمالاماي، بۇلتاقتاماي، قالىبىن بۇزباي جەتكىزۋ – بىزگە قارىز دا پارىز.

وكىنىشكە قاراي، قازىر ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى ەسەبىن تاۋىپ ۇستاعانداردىڭ، قالتالىلاردىڭ ءسوزىن سويلەۋ، سوعان جالپاقتاۋ، سونىڭ اتا-باباسىن اسىرا ماقتاۋ، ەرتەڭ وسى وسەدى-اۋ دەگەندەردىڭ تەك-تامىرىن اسپەتتەۋ اسقىنىپ بارا جاتقانداي. ءتىپتى انا ءبىر جىلدارى قولىنان كەلىپ، قونىشىنان باسقاندار ابايدىڭ اتىن اۋدارىپ تاستاپ، اكەلەرىنىڭ ەسىمىن جاڭعىرتامىن دەپ حالىق نارازىلىعىنا تاپ بولعان ەدى. ونداي اتتەگەنايلار قازىر دە كەزدەسىپ جاتادى.

بۇعان قوسا، دارا دارىنداردىڭ ءورىسىن تارىلتىپ، تۋعان ءوڭىرىنىڭ ادامى رەتىندە عانا باعالاۋ باسىم بولىپ بارا جاتقان سەكىلدى. اباي دەسە – سەمەي، جۇبان، قادىر دەسە – جايىق بويى، فاريزا دەسە – اتىراۋ، ءابىش دەسە – اقتاۋ، جەتىسۋ دەسە – جامبىل، تۇمانباي، مۇقاعالي، كەنەن دەسە – تاراز، قىزىلجار دەسە – ماعجان، ءسابيت، عابيت، قاراعاندى دەسە، قاسىم، عابيدەن كوز الدىمىزعا كەلەتىنىن نەسىنە بۇگىپ قالامىز؟ ءبىرلى-جارىمى بولماسا، كوبىنىڭ اتاۋلى كۇندەرى تۋعان جەرىندە عانا اتاپ ءوتىلىپ جاتادى. ۇلت ارىستارى بارىمىزگە ورتاق دەگەن ۇلى ۇعىمدى ءبىز قالىپتاستىرماساق، كىم قالىپتاستىرادى؟ ال وڭىرلىك دەگەن قۋانارلىق ءىس ەمەس. ءتىپتى ءبولىنۋدىڭ ءوزى وسىندا جاتقان جوق پا ەكەن دەگەن ءبىر سۇمىراي وي كەيدە مازا بەرمەيدى. ءبىر جولى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن وي ءبولىسىپ وتىرعاندا ابزال اعا: «قازاق ءۇش جۇزگە بولىنبەيدى، ءۇش جۇزدەن تۇرادى، ول ءبولىنىپ، جارىلۋ ءۇشىن ەمەس، قان تازالىعىن ساقتاۋ، ۇل-قىز دەنساۋلىعىن بۇزىپ الماۋ نيەتىنەن تۋعان، ءبىز وسىنى ەستەن شىعارماي، بابالار جولىنان جاڭىلماساق، اداسپايمىز»، دەگەن اتالى ءسوزىن ايتقان ەدى.

جاقىندا ءسوز ۇستاسى، وي الىبى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تۇڭعىش نەمەرەسى ابىل اۋلەت ۇلىنا تەلەفون شالىپ، قالامگەر تۋرالى جارىققا شىققان ەنتسيكلوپەديانى سۇراعانىمىز بار. قاعىلەز ازامات كەشىكتىرمەي قولعا تيگىزدى. ءوزىم بارىپ الايىن دەگەنىمە قاراماي، ءوزى اكەلىپ بەردى. كىشىلىك، كىسىلىك، تەكتىلىك دەگەن وسى شىعار. ول مەملەكەتتىك قىزمەتتەن ءسال قولى بوساي قالسا، اتاسىنىڭ بار مۇراسىن جيناقتاپ، كوزىن كورگەندەردىڭ، دوستارىنىڭ، زامانداستارىنىڭ، اعايىن-تۋىستارىنىڭ ەستەلىكتەرىن جيناپ، جارىققا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. اراسىندا ەنتسيكلوپەديانىڭ ەكى تومىنا ءبىزدىڭ جازعان وي-پىكىرىمىزگە ريزالىعىن دا اڭعارتتى. ويلى اتانىڭ ويلى نەمەرەسىنىڭ بۇل يماندى ءىسى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا دايەك بولاتىنداي. ەڭ الدىمەن ەل نازارىنداعى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ۇل-قىزى وسىنداي ىجداعاتتى بولسا، ۇلت رۋحانياتى السىرەمەيدى، قايتا بولاتتاي بەكي تۇسەدى. امال نە، كەيدە ونداي ۇرپاق توبە كورسەتپەي، ءتىلى مەن دىلىنە ءمان بەرمەي جۇرەتىندەر كەزدەسىپ جاتادى.

ءيا، قازاقتى ۇلت رەتىندە وشىرمەي كەلە جاتقان سول ءتىلى مەن ءدىلى، ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى عوي. بابالار ءداستۇرىن، اتالار جولىن جالعاعان الاش ارىستارىنىڭ ءىزباسارى اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «ەلدىك قادىر-قاسيەتتىڭ ورنىعۋى الدىمەن ەلتانۋدان باستاۋ الادى»، دەپ ەلتانۋ مەكتەبىنە قاجەت الىپپەدەي «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى»، «قازاق الەمى»، «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» اتتى كولەمدى كىتاپتارىندا ۇلتىمىز جايلى ۇلى ۇعىمداردى ءبىراز تياناقتادى. ءبىز وسى ەڭبەكتەردى جاستاردىڭ كوكەيىنە قوندىرا الدىق پا، الدە اقاڭ كەتكەن سوڭ كومەسكىلەنىپ بارا ما؟ ويلانارلىق ماسەلە.

«سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ، كەلەر ۇرپاق، قارايمىن ەلەسىڭە مەن تاڭىرقاپ» (ق.امانجولوۆ)، دەپ ازات ەلدىڭ ۇل-قىزىنا قىزىعا قاراپ قانا قويماي، ولاردى بابالار ءداستۇرىن جالعاپ، وزىمشىلدىكتەن بۇرىن ءوز ۇلتىنىڭ، ءوز جۇرتىنىڭ تىلەۋىن تىلەۋگە تالپىنتا الساق، بۇل قانى ءبىر، جانى ءبىر حالقىمىزدىڭ بەرىكتىگىن بەكىتەر تىرلىك بولار ەدى. بەكەم ەل ەكەنىمىزدى كورسەتەر ەدى. ۇلتتىق مۇددە جولىندا جەر باسىپ جۇرگەن بار قازاق ءبىر قازاقپىز دەسەك، باي-كەدەيگە، قالتالى-قالتاسىزعا، مانساپتى-مانساپسىزعا بولىنبەسەك، سوندا عانا جاستاردىڭ ساناسىنا ۇلت عۇمىرى – ۇرپاق ساباقتاستىعىندا ەكەنىن ءسىڭىرىپ، «اتىمدى ادام قويعان سوڭ، قايتىپ نادان بولايىن» (اباي) دەپ ءجۇزىمىزدى جارقىراتىپ، ءسوزىمىز بەن ىسىمىزگە سەلكەۋ تۇسىرمەي جۇرەتىنىمىزگە يمانىم كامىل.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار