سۇحبات • 12 ءساۋىر، 2021

ءاليحان – جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر − رەسەيلىك عالىم

555 رەت كورسەتىلدى

رەسەيلىك عالىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆيكتور كوزودوي قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى تۋرالى ء«اليحان بوكەيحان. ءداۋىر اياسىنداعى ساياسي پورترەت» (تۇپنۇسقا اتاۋى – «اليحان بۋكەيحانوۆ. پوليتيچەسكي پورترەت نا فونە ەپوحي») اتتى كىتاپ جازىپ جاتىر. «الاش» كوسەمىنە شەتەلدىك زەرتتەۋشىنىڭ كوزىمەن قاراپ كورمەككە بەل بۋىپ، عالىمدى از-كەم سوزگە تارتتىق.

– اليحانعا قالاي كەلدىڭىز؟ نەگە ءدال وسى تۇلعانى تاڭدادىڭىز؟

– شىنىندا، مەن تاريحشى رەتىندە تاريحتاعى توڭكەرىس، قايتا قۇرۋ سياقتى بەتبۇرىس كەزەڭدەردى شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت بويى زەرتتەپ كەلەمىن. سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندە سىبىردەگى رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعىسى، ءسىبىر اۆتونومياسى، ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتى، 1917-1920 جىلدارداعى جاعداي تاقىرىبىن زەرتتەۋمەن اينالىسامىن. ءبىر كەزدە الاش، الاشوردا سياقتى ماڭىزدى قۇ­بىلىستاردى زەرتتەپ تۇسىنبەي، جوعا­رىدا اتالعان تاقىرىپتى اشۋعا بول­مايتىنىن ۇعىندىم. الاش پەن الاشوردا بولعان­دىقتان، ارينە كوسەم ءا.بوكەي­حاننىڭ ءرولىن تۇسىنبەي بولمايدى. 2019 جىلى قاجەتتى ماتەريالداردى جيناي باس­تادىم، بۇعان حالىقارالىق ءبىلىم الماسۋ باع­­دارلاماسىمەن پاۆلودارعا بارۋىم سەبەپشى بولدى. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدىم، وبلىستىق كىتاپحانادا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. كىتاپحانادا كوپ­تەگەن مالىمەتتەرمەن قانىقتىم، سو­ڭىندا ماعان ءا.بوكەيحاننىڭ ءومىر­بايانى تۋرالى كىتاپ جازۋ يدەياسى ويعا كەلدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە ءاليحان تۋرالى بىردە-ءبىر كىتاپ، مونوگرافيا جارىق كورمەگەن، سون­دىقتان مەنىڭ جۇمىسىم بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وسى ول­قىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الادى. سول ۋاقىت ارالىعىندا الماتى، سەمەي، پاۆلودار، تومسك، ومبى، سامارا، ورىن­بور، ءنوۆوسىبىر ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەدىم. ءاليحان – ەڭ الدىمەن قازاق­ستان­نىڭ كورنەكتى ساياسي قايراتكەرى، بىراق ءوز جۇمىسىمدا ونىڭ ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس، سول داۋىردەگى جالپى يمپەريالىق، جال­پىۇلتتىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر ەكە­نىن كورسەتەمىن.

ى

تاعى ءبىر قىزىقتىراتىن دۇنيە، رەسەي يمپەرياسىنىڭ تۇسىندا قانشاما جۇز­دەگەن حالىق تۇرىپ جاتتى. بىراق رەۆوليۋتسيا بولعان كەزدە بارلىق حالىق بىردەي اۆتونوميا قۇرىپ كەتە العان جوق. قازاق حالقىنىڭ قولىنان كەلدى. «بۇل قالاي بولدى؟ وعان نە اسەر ەتتى؟»، دەگەن سۇراقتار زەرتتەۋگە يتەرمەلەدى. ال مۇنى ءبىلۋ ءۇشىن البەتتە «الاش» اۆتو­­نومياسىنىڭ با­سىنداعى ءاليحاندى تولىق تانۋ كەرەك.

– ءاليحاننىڭ ءومىرىن زەرتتەۋدە جو­­لىڭىزدىڭ بولعانىن جەتكىزىپسىز. اشىپ ايتىڭىزشى؟

– ءيا، مەنىڭ ويىمشا، ءاليحان بوكەيحان سياقتى ءىرى، كورنەكتى ساياسي قايراتكەردىڭ ءومىربايانىن وقىپ، زەرتتەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى ادام دەپ سانايمىن. ءا.بوكەيحاننىڭ ءومىر تاريحى – قازاق دالاسىنداعى قاراپايىم اۋىلدان شىققان ۇلدىڭ تەكتى تۇقىمنان، شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى بولعانىمەن، اسىپ-تاسقان باي وتباسىنان ەمەس، تالماي ەڭبەكتەنىپ، تاريحتاعى تەرەڭ ءىز جانە ۇلكەن يدەيالىق مۇرا قالدىرىپ، حالقى مويىنداعان ۇلت كوشباسشىسىنا اينالۋى تۋرالى اڭگىمە. ونىڭ تاريحتاعى ءرولى ءالى لايىقتى دەڭگەيدە تولىق با­عالانعان جوق. كەيىپكەرىمنىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى، ءاليحان 1917 جىلى جەلتوقسانداعى كونگرەسستىڭ قۇرىلۋى تۋرالى شەشىمدەرگە كەيىن ناقتى ارقاۋ بولعان قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن اي­قىنداۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەدە عى­لىمي-تەوريالىق نەگىز جاسادى. بۇل يدەيالار ۇلكەن يدەولوگيالىق ىقپالعا يە بولدى، سودان كەيىن 1920 جىلى كەڭەس اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋىمەن 1936 جىلى وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ قۇرى­لۋىنا جانە 1991 جىلى تاۋەلسىز­دىككە قول جەتكىزۋگە نەگىز بولدى. تۇتاس­تىق ماسە­لەسى – باستى ماسەلە، ونسىز اۆتونوميا ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ويت­كەنى بۇل – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءداستۇرىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى.

– كەيىپكەرىڭىزدىڭ ومىرىنە بايلانىس­تى قانداي تىڭ دەرەكتەر تاپتىڭىز؟

– ءاليحان تۋرالى كىتاپ جازۋ بارىسىندا رەسەيدەگى جانە قازاقستانداعى ارحيۆتەردى اقتاردىم. قازاقستاننىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن قايتالانباس قۇجات­تار، انىعىراق ايتقاندا، ءاليحاننىڭ جەر ءىسى كومميسارياتىنداعى قىزمەتى تۋرالى تۇپنۇسقالاردى تاپتىم. بۇل انكە­تالاردا ونىڭ قىزمەتىنە كىرىسكەن ۋاقىتى، اتقارعان قىزمەتى، قىزمەت بويىن­شا اۋىسۋى، وتىرىستارداعى سويلەگەن سوز­دەرى بار. سونداعى انكەتالاردىڭ بى­رىندە ءاليحان ءوز قولىمەن ازامات سو­عىسى كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بولعانىن جازىپ تۇسىنىكتەمە قالدىرعان. بۇل – كەيىپكەرىمنىڭ ومىربايانىنداعى ەڭ ماڭىزدى ءسات. جوعارىدا اتالعان قۇجاتتار 1920-1922 جىلدارعا قاتىستى. ال رەسەيدەگى تومسك وبلىسىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك ارحيۆىندە ءاليحاننىڭ ءوزى جاساپ، قول قويعان جەكە كارتوچكاسى ساق­تاۋلى تۇر. 1917 جىلى قازاندا تولتى­رىلعان وسى قۇجاتتا كادەتتەر پارتيا­سىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن ءوز قولىمەن جازىپ كورسەتكەن. ورىنبور وبلىسىنىڭ ار­حيۆىندە ءا.بوكەيحاننىڭ جەر بان­كىن­دەگى قىزمەتى جونىندە قۇ­جاتتار ءبىرىنشى رەت جارىققا شىق­تى. بۇل – تۇپنۇسقا. وسىعان دەيىن اتال­عان قۇجاتتارعا ءالى ەشبىر زەرت­تەۋ­شى­نىڭ قولى تيمەگەن.

ۆ

وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، ءا.بوكەي­حان ۆىبورگ ۇندەۋىنە قاتىسىپ، قول قويۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولدى. بىراق ونىڭ نەشىنشى بو­لىپ قول قويعانىن كوبىمىز بىل­مەيمىز. جاقىندا بۇل تۋرالى تىڭ دەرەك تاپتىم. كىشكەنە كەيىنگە شەگىنسەك، 1905 جىلى رەسەي يمپەرياسىندا العاش­قى رەۆو­ليۋتسيا باس­تالدى، ءار ءتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ، وپپوزيتسيا مەن رەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ قىسىمىمەن پاتشا وكىمەتى جە­ڭىل­دىكتەر جاسادى. سونىڭ ءبىر كو­رىنىسى، ءبىرىنشى ورىس توڭكەرىسىنىڭ نا­تيجەسىندە دەمو­كراتيالىق دامۋ جو­لىنداعى وزگە­رىس­تەردى ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولعان رەسەي پاتشاسىنىڭ 1905 جىلى 17 قازان­دا جاريالاعان مانيفەسى نەگىزىندە مەم­لەكەتتىك دۋما قۇرىلدى. وعان ءبىراز تۇل­عالار شاقىرتىلدى. بىراق دۋما ۇزاق جۇمىس ىستەمەدى، ونى نيكولاي ءىى نەبارى 72 كۇننەن كەيىن (كوپ فراكتسيا كادەتتەر، ياعني ءا.بوكەيحاننىڭ پارتيالاستارى بولسا دا) تىم رەۆوليۋتسياشىل دەپ تاراتتى. دەپۋتاتتار بۇل شەشىممەن كەلىسپەدى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى (تەك كۋرسانتتار مەن سوتسياليستەر) جاعدايدى تالقىلاۋ ءۇشىن ۆىبورگقا (فينليانديا) باردى. سودان سوڭ 167 ادامنان قۇرالعان دەپۋتاتتار ۆىبورگ ۇندەۋىنە (1906 جىلى 9-10 شىلدەدە) قول قويىپ، حالىقتى ازاماتتىق باعىنباۋعا شاقىردى. وسىلايشا، بۇل وكىلدى ورگان – دۋما مەن پاتشا وكىمەتى ارا­سىنداعى ساياسي قارسىلاستىقتاعى العاشقى (!) زاڭ بولدى. اقىرىندا دۋما توڭكەرىسىنەن سوڭ رەۆوليۋتسيا جەڭىپ، نيكولاي ءىى تاعىنا وتىرماعان ءىنىسى ءميحايلدىڭ پايداسىنا تاقتان باس تارتتى. مىنە، وسىنداي پاتشالىقتىڭ قۇلاۋىنا ارقاۋ بولعان باستامانىڭ باسىندا ءا.بوكەيحان بولدى. ول ۆىبورگ ۇندەۋىنە ءبىرىنشى بولىپ قول قويعان.

ال سامارا ارحيۆىندەگى قۇجاتتا ءالي­­حاننىڭ سىرتقى كەلبەتى سۋرەتتەلگەن. سەبەبى ول قاداعالاۋ اگەنتتەرىنىڭ با­قى­لاۋىندا بولدى. اگەنتتەردىڭ دە­رەك­تەرىندە ونىڭ قۇندىز شلياپاسى، تونى، پالتوسى بار دەپ جازىلعان. ءالي­حان وتە جاقسى، قازىرگى تىلمەن ايت­قاندا ءساندى جانە ءستيلدى كيىنگەن. وسى­دان سا­مارادا قىزمەت ەتكەن كەزدە ونىڭ تابىسى وعان جايلى ءومىر سۇرۋگە مۇم­كىندىك بەرگەنىن بىلۋگە بولادى. ءاليحان ساماراعا سەمەي تۇرمەسىنەن شىعىپ، جان ساۋعالاپ كەلدى. انىعىندا، تۇرمەدەن كەيىن ءوزىنىڭ جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وسىنداي ورىندى ىزدەپ، كادەت پارتياسىنداعى دوستارىنان كومەك سۇرادى. وسىلايشا ول 1909 جىلى سا­ماراداعى بانككە جۇ­مىسقا تۇردى ء(اليحاننىڭ بانككە ور­نالاساتىنداي ءبىلىمى بولعان، ول رەسەي يم­پەرياسىنىڭ ورداسى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە وقىدى – ا.ش.). بانك قىزمەتكەرى رەتىندە ءاليحان قالا­نىڭ باستى كوشەسىندە، بانككە جاقىن جەردەگى دوسىنىڭ ۇيىندە تۇرعان. سول دوسىنىڭ ۇيىنە جاقىن جەردە بانك بولدى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن، سول كەزدەگى سامارا – كورنەكتى قالالاردىڭ ءبىرى، كوپ­تەگەن تۇلعا قونىستانعان ساۋدانىڭ، كوپەستەردىڭ شاھارى.

تومسكىدە 1917 جىلى قازاندا ءجال­پىسىبىر سەزى بولدى. وعان ءاليحان دا قاتىستى. «سيبيرسكي وبلاستنوي سەزد. وكتيابر 1917 گودا» قورىندا كەيىپ­كەرىمنىڭ سەزگە قاتىسۋشى رەتىندە ءوز قولىمەن تولتىرعان ساۋالداماسى ساق­تاۋ­لى تۇر. ساۋالدامادا ءا.بوكەيحان ءوزى­نىڭ جاسىن 48-دە دەپ جازعان. دەمەك، ول 1870 جىلى تۋعان. قازىرگى كوپ دەرەكتە «1866 جىلى دۇنيەگە كەلگەن» دەپ كورسەتىلگەن.

– ءسىبىر دەمەكشى، ءسىزدىڭ زەرتتەۋ بو­يىن­شا ءسىبىر اۆتونومياسى مەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ اراسىندا قان­داي بايلانىس بار؟

بۇل – مەنىڭ جۇمىسىمداعى ەڭ ما­ڭىزدى ماسەلە، ەڭ باستى تاقىرىپ. سون­دىقتان مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تەرەڭنەن تارا­تۋعا تۋرا كەلەدى. يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامى سول كەزدەگى ەڭ ىق­­پالدى ۇيىم بولدى. اتالعان ۇيىم­نىڭ باتىس ءسىبىر بولىمشەسىنە ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن گريگوري پوتا­نينمەن قاتار ءاليحان دا مۇشە بولدى. باشقۇرتتىڭ ءىرى ساياسي قايراتكەرى احمەت زاكي ۋاليدوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ءاليحان بوكەيحاننىڭ ونى گ.پوتانينمەن تانىستىرعانىن جانە ءسىبىر اۆتونومياسى يدەيالارىن بويىنا سىڭىرگەنىن اتاپ وتكەن. مىنە، وسىلايشا ول گ.پوتانين جانە باسقا دا سىبىردەگى تۇلعالارمەن تانىسا باستادى. ولاردىڭ سەرىكتەستىگى ءدال وسى ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا ساي كەلەدى. ءسىبىر اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى وي وسى ۋاقىتتا ايتىلعان ەدى. ال بۇل، مەنىڭشە، ءا.بوكەيحاننىڭ الاش­وردا اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا­سىنا ارقاۋ بولدى. وسىعان قاراپ، ءبىز الاش­وردانىڭ تاريحى ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاۋ العان دەي الامىز.

ا

1918 جىلى ساۋىردە ءا.بوكەيحاننىڭ الاشوردا اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ستالينمەن كەلىسسوزى ءساتسىز بولدى. وسى ساتتە گەنەرال الەكسەي گريشين-المازدىڭ باسشىلىعىمەن سىبىردە قۇ­رىلعان بولشەۆيزمگە قارسى استىرتىن ارەكەتتەر، كەلىسىمدەر، قارىم-قاتىناس پايدا بولا باستادى. بۇل جاسىرىن ۇيىمداردىڭ بولشەۆيكتەرگە، بولشەۆيكتەر لاگەرىنە قارسى ارنايى جەلىسى بولعان. بىراق كەيىن 1918 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ءا.بوكەيحان مەن ۋاقىتشا قۇرىلعان ءسىبىر ۇكىمەتى اراسىندا تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورنادى.

1917 جىلى ءاليحان بوكەيحان ءسىبىر وبلىسىنداعىلارمەن تىعىز ارالاسقان. ءاليحان بوكەيحان سەزدەر مەن كونفەرەن­تسيالارعا بەلسەنە قاتىستى. ايتا كەتەر­لىگى، ساۋالدامادا «سىبىردە قانشا جىل تۇردىڭىز؟» دەگەن سۇراق بولعان. ول «38 جىل» دەپ جازعان. ياعني 48 جىلدىڭ 38-ىندە سىبىردە تۇردىم دەپ كورسەتكەن، ونىڭ ىشىندە 4 جىل سانكت-پەتەربۋرگ پەن سامارادا تۇرىپ، جۇمىس ىستەدى. سول ۋاقىتتا ءاليحان ءوزىن «سىبىرلىكپىن» دەپ ساناعان. بۇل جەردە «سىبىرلىك» ۇلتىنا ەمەس، اۋماقتىق بايلانىستىلىعىنا قاتىستى ايتىلعان.

1918 جىلى كوتەرىلىس بارىسىندا بولشەۆيكتەر بيلىكتەن ايرىلىپ، ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ بيلىگى ورناتىلدى، سەمەيدە الاشوردا جۇمىس ىستەي باستايدى. جازدا الاشوردا كوشباسشىلارى ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنە ءوزارا ءىس-قيمىل جولدارى تۋرالى حات جولدايدى، وندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ قولى قويىلعان. سول حاتتىڭ 6-تارماعىندا «تەز ارادا رەسەي يمپەرياسىنىڭ بارلىق شەت ايماقتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كونگرەسىن وتكىزۋ جانە باشقۇرتستان، تۇركىستان، الاش جانە ءسىبىر كىرۋى مۇمكىن فەدەراتسيا­نى ۇيىمداستىرۋ قاجەت» دەپ جازىلعان. مەن مۇنىڭ تەك قانا مۇسىلماندار كىرگەن ءدىني ۇيىم بولماعانىنا، تۇركى رەسپۋبليكاسى ەمەستىگىنە، اتاپ ايتقاندا ناعىز تەرريتوريالىق ۇيىم ەكەنىنە نازار اۋدارۋعا تىرىستىم. ءاليحان بوكەيحاننىڭ بۇل يدەياسىنان فەدەراتسيا تۇرىندەگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاۋ بەلگىلەرىن بايقاۋعا بولادى. بۇل يدەيالىق اعىم كەيىنىرەك راسىمدەلگەنىمەن، شارتتى تۇردە ءاليحان بوكەيحاندى تۇڭ­عىش ەۋرازيالىق دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى، رەفورماتوردىڭ يدەياسى ءارى قاراي جالعاسىن تاپپادى.

– رەسەيلىك دەپۋتاتتاردىڭ «قازاق­تاردا مەملەكەت بولماعان» دەگەن سو­زىنە ءسىز جاۋاپ بەرىپ ەدىڭىز. سونداعى دايەك­تى دالەلدەرىڭىزدى ايتىپ بەرسەڭىز.

– ءيا، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار «ەشقاشان (كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن) قازاق مەملەكەتى بولماعان» دەپ مالىمدەمە جاسادى. مۇنداي «كوش­باس­شىلار» كوبىنە كەڭەس زامانىنا سىلتەمە جاساعاندى جاقسى كورەدى. جارايدى، وندا كەڭەس كەزەڭىندەگى ادەبيەتتەردى قارايىق. 1943 جىلى «قازاق كسر تا­ريحىنىڭ» العاش­قى باسىلىمى م.اب­دىقالىقوۆ پەن ا.پانكراتوۆانىڭ (كسرو عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ اكا­دە­ميگى، ولار­دىڭ عىلىمي بەدەلى كۇ­مان­سىز) رەداكتورلىعىمەن جا­رىق كوردى. سونىمەن، اتالعان كىتاپتىڭ 94-بەتىندەگى 9-پاراگراف «قازاق حان­دىعىنىڭ ءبىلىمى مەن دامۋى» دەپ اتالادى، وندا «قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى» دەلىنگەن. ءارى قاراي، 95-بەتتە: «جاس مەملەكەتتىڭ حالقى كوبەيدى. XV عاسىردىڭ 60-جىلدارى حالىقتىڭ سانى 200 مىڭ ادامدى قۇرادى. قازاق حاندىعىنىڭ باسشىسى جانىبەك بولدى»، دەپ جازىلعان. 1949 جىلى ەكىنشى باسىلىم جارىق كوردى (رەداكتورلارى ي.وماروۆ پەن ا.پان­كراتوۆا). بۇل سونداي «كەڭەستىك تاريحناما». قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى 1465 جىل دەپ بەلگىلەندى (ەسكە سالايىن: رەسەي مەملەكەتىنىڭ «تاۋەلسىزدىك العان جىلى» ۋگراداعى ۇلى تۇرىستان كەيىن 1480 جىل، ال ونىڭ 15 جىلدان كەيىن بولعانى جاقسى دا، جامان دا ەمەس، جاي عانا وبەكتيۆتى شىندىق). تاريحتى تەك كومەديالاردان عانا ەمەس، عىلىمي ەڭبەكتەردەن، اسىرەسە كەڭەس زامانىندا راستالعان جانە تەرىسكە شىعارىلماعان فاكتىلەردەن زەرتتەۋ كەرەك.

– تاريحي زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەگى عا­لىم­دار ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىكتەر قان­داي؟ جانە قالاي قاتەلەسپەۋگە بو­لادى؟

– تاريحي وقيعالاردى بۇگىنگى ءبىلىم مەن كوزقاراس تۇرعىسىندا باعالاۋعا بولمايدى. 100 جىل بۇرىنعى جاعدايعا قازىرگى ويدى تەلۋگە كەلمەيدى. بۇل تاريحتى تىعىرىققا تىرەيدى. ەكىنشىدەن، تاريح – ناقتى عىلىم. سوندىقتان ونداعى ءاربىر تۇجىرىم بەلگىلى ءبىر تاريحي دەرەكتەرگە، دالەلدەمەلەرگە سۇيەنىپ جازىلۋى ءتيىس. سول سەبەپتى دە تاريحتا سالماقتى دالەلدەرسىز اڭىزدارعا نەگىزدەۋ – كەشىرىلمەيتىن قاتەلىك. سودان سوڭ تاري­حي زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىم تاريحي دەرەكتەردىڭ ىشكى جانە سىرتقى سىن-پىكىرلەرىمەن جۇمىس ىستەي الۋى كەرەك، ياعني ءادىسىن ءبىلۋى قاجەت. ءوزى تاپقان دەرەككوز قانشالىقتى دۇرىس، قايدان الىنعان، كىم قالدىرعان – وسىنىڭ بارىنە كوز جەتكىزۋى ءتيىس. ءار دەرەكتى دالەل تۇرعىسىنان قايتا تەكسەرىستەن وتكىزىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ۇشىنشىدەن، تاريحي وقيعانى جالپى تانۋدا، عىلىمي جاعىنان باعا بەرۋدە ونىڭ مانماتىنىنەن قانداي دا ءبىر ءسوزدى نەمەسە ويدى ۇرلاۋعا بولمايدى. مۇندايدا مىندەتتى تۇردە سول ۋاقىتتا الەمدە جانە باسقا مەملەكەتتەردە اتالعان وقيعاعا ىقپال ەتكەن جاعدايلارعا سالىس­تىرۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسى جەردە ءبىر نار­سەنى قوسا كەتەيىن، تاريحشىلار ءوز ەلىنىڭ تاريحىن ءوز ەلىندەگى دەرەككوزدەردىڭ شەڭبەرىندە عانا زەرتتەمەۋى كەرەك. ال اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىنا كەلسەك، عالىمدارعا وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرمەن تاجىريبە الماسۋدى جاقسارتقان ءجون. اقپاراتتار، مونوگرافيالار، دەرەكتەردى دە ءوزارا تالقىلاۋ ۇلكەن ءرول وينايدى. ويتكەنى شەتەلدىك نەمەسە ءبىر وڭىرلىك عالىمنىڭ دەرەكتەرىن، ەڭبەكتەرىن قولدانعاندا سول ەلدىڭ ياكي ءوڭىردىڭ تاريحىن، سالت-ءداستۇرىن، مادەنيەتىن تەرەڭ تۇسىنۋگە تۋرا كەلەدى. ال سول ەلدىڭ، بولماسا ءوڭىردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ونى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم جاقسى جانە جىلدام ۇعىنۋعا جاردەمدەسەدى.

– كىتابىڭىز قاشان جارىققا شىعادى؟

– جۇمىس بىتۋگە جاقىن. كىتاپتىڭ ءماتىنى جازىلىپ ءبىتتى دەۋگە بولادى. الدا ءىرى تەحنيكالىق جۇمىس كۇتىپ تۇر. وسى جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي اتالعان جۇ­مىستاردى اياقتاپ قالارمىن. سىبىردە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزەمىن. ءسوزىم­نىڭ سوڭىندا ءوز ويىمدى، جاناشىر تىلەگىمدى، ۇسىنىسىمدى ايتقىم كەلەدى. قازاقستانداعى ءبىر ءارحيۆتىڭ جانىنان ءاليحان بوكەيحاننىڭ قورىن قۇرۋ كەرەك. ماسەلەن، ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ جانىنان قۇرۋعا بولادى. بۇل ءارحيۆتىڭ بازاسى وتە قۇندى قۇجاتتارعا تولى. وسى جەردە قۇرىلعان قوردا الي­حانعا قاتىستى جان-جاقتا (رەسەيدە، قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە) شاشىراپ جۇرگەن دەرەكتەر جيناقتالۋى قاجەت. قور ەكى ۇلكەن ماسەلەنىڭ شەشىمى بولا الار ەدى. بىرىنشىدەن، ءاليحانداي الىپ تۇلعانىڭ مۇراسى ساقتالادى. ەكىن­شىدەن، جاس زەرتتەۋشىلەرگە قۇندى قۇجاتتار قولجەتىمدى بولادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار