ەكونوميكا • 05 اقپان، 2021

وتاندىق كومپانيالاردىڭ عۇمىرى نەگە قىسقا؟

522 رەت كورسەتىلدى

كۇن سايىن دەپ وتىرىكشى بولمايىق، كەمى اپتاسىنا ەكى-ءۇش مارتە الدەبىر جاڭادان اشىلعان، تۇساۋى كەسىلگەن كاسىپورىندار جايلى جاڭالىق وقيمىز. تۇساۋكەسەرىنە الدەبىر لاۋازىم يەسى بارىپ قاتىسىپ جاتادى. سوسىن كومپانيا باسشىسى «نەگىزگى ماقساتىمىز – الەمدىك نارىق» دەيدى. سويتكەن ۋادەنىڭ كوبى ورىندالمايدى. ورىندالسا ەكونوميكامىز ءدال بۇلاي شاتقاياقتاپ تۇرماس ەدى.

Finprom.kz جاقىندا قىزىق دەرەك جاريالادى. سانايعاقتى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن پورتالدىڭ دەرەگىنشە، قازاقستاندا عۇمىرى 25 جىلدان اسقان كاسىپورىندار ەلدەگى بۇكىل كاسىپورىننىڭ 1 پايىزىنا ارەڭ جەتەدى ەكەن. وتاندىق كومپانيالاردىڭ تەڭ جارتىسى 5 جىلدان ارتىق جۇمىس ىستەمەيدى. 2020 جىلدىڭ باسىندا 462 مىڭ كاسىپورىن تىركەلگەن. سونىڭ 330 مىڭى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ونداي قىزمەتى توقتاماعان ۇيىمدار سانى ءبىر جىلدا 7،2 پايىزعا كوبەيگەن. سونىڭ ىشىندە 168 مىڭعا جۋىق كاسىپورىن بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى، 36،3 پايىزى (120 مىڭ) جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتقان، تاعى 12،8 پايىز (42،4 مىڭ) كومپانيا نارىققا جاڭادان قوسىلعان. ال «جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاڭدى تۇلعالاردىڭ كوبى – 1-5 جىل ارالىعىنداعىلار. سانى شامامەن 130 مىڭداي. ودان كەيىن 6-10 جىل مەن 11-15 جىل ارالىعىنداعى كاسىپورىندار تۇر. جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا 25 جىلدان اسقان كاسىپورىندار سانى 4،2 مىڭداي. نەگىزىنەن تۇراقتىلىق تانىتقاندار – كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا، قۇرىلىس، ءبىلىم سالاسى كاسىپورىندارى. قىزمەت ەتكەنىنە 25 جىلدان اسقان كاسىپورىندار كوپ جاعدايدا جىلجىمايتىن م ۇلىك، ساۋدا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا» دەپ جازادى پورتال.

«دامۋ ستروي Group» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەلدار تۋكۋشەۆ كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى دە كاسىپكە كەدەرگى دەيدى.

– ءۇش جىل بۇرىن ينجەنەرلىك سانتەحنيكا مەن قۇرالدى جەتكىزۋمەن اينالىساتىن ءىرى كومپانيا قۇردىم. كاسىپكەرلەردى قولداۋى ءتيىس «دامۋ» جانە باسقا دا باعدارلامالار سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن جوق. «دامۋ» سىزدىكى كەرەمەت بيزنەس-جوسپار، بىزگە 100 پايىز ساي كەلەدى دەپ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە جىبەرەدى. بانككە بارعانىمدا ولار م ۇلىكتىك كەپىلدىك قويۋىمدى تالاپ ەتتى. مەندە ونداي مۇمكىندىك بولعان جوق. سول كەزدە ناقتى قولداۋ بولسا، بيزنەسىمدى اياققا تۇرعىزىپ الۋشى ەدىم. ءبىر جاعىنان، وسىنداي كەدەرگىنىڭ دە مەن ءۇشىن پايداسى بولعان سياقتى.

كومپانياسى جابىلىپ قالا جازداعان ساتتەر، قىزمەتكەرلەرىنە اقى تولەي الماعان كەزدەر ەلداردىڭ دا باسىنان وتكەن.

– ءبىر قىزىعى، بىزدە اعا بۋىن بيزنەستى ءۇش جىلدان ارتىق ۇستاماۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. بيزنەس اشادى، جۇرگىزەدى، جۇمىس ىستەيدى، سوسىن ءۇش جىلدان سوڭ جاۋىپ، اكتيۆتەرىن باسقا جاڭا كومپانياعا قۇيعاندى ءجون سانايدى. مۇمكىن ول ءبىر سەبەپتەرگە دە بايلانىستى شىعار. بىراق مەندە ونداي ماقسات بولعان جوق. ناۋرىز ايىندا كومپانيانىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا ءتورت جىل تولادى. جابىلۋدىڭ باستى سەبەبى – سۇرانىستىڭ جوقتىعى. بۇل جەردە شاعىن بيزنەستى قاراستىرىپ وتىرمىن. ويتكەنى ورتا جانە ءىرى بيزنەستە جۇرگەندەر مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى ادامدار. دەگەنمەن دامىعان ەلدەردە شاعىن بيزنەس ەكونوميكانىڭ باستى درايۆەرى سانالادى. كوروناۆيرۋس تا كوپ اسەر ەتتى. شاعىن بيزنەس اشقان كەيبىر دوستارىم ءارى قاراي تاۋەكەل ەتكىسى كەلمەي، كاسىپتەرىن جاۋىپ تاستادى. ال بىرەۋلەر كەيبىر بولجامدارعا سۇيەنىپ، سۇرانىس بولاتىن شىعار دەپ كۇتتى. بىراق سۇرانىس سول كۇيى بولعان جوق. قۇرىلىس نارىعىندا دا قيىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. قۇرىلىس كومپانياسى نەمەسە تاپسىرىس بەرۋشى سوزدەن تايقىپ كەتىپ جاتادى. مەنىڭ دە قىزمەتكەرلەرگە اقشا تولەي الماعان كەزىم بولدى. ويتكەنى ايگىلى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءبىرى 2،5 ملن تەڭگە ەڭبەكاقىنى تولەمەي كەتتى. بۇل مەن ءۇشىن اجەپتاۋىر قاراجات ەدى. بالكىم، ءسويتىپ سالىقتان جالتارعىسى كەلەتىن بولار. تىزە بەرسەك ونداي مىسالدار كوپ، – دەيدى كاسىپكەر.

وسىنداي قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر ونى ءبىرشاما شىڭداعان سياقتى. جاڭا كليەنتتەر تاۋىپ، ءتورت جىلدا اينالىم كولەمى 8 ەسە وسكەن.

ەكونوميست جاراس احمەتوۆ كاسىپورىنداردىڭ از ۋاقىت جۇمىس ىستەپ، نارىقتان كەتىپ قالۋىن قالىپتى جاعداي دەپ تۇسىندىرەدى.

– شاعىن بيزنەسپەن اينالىساتىن جاڭا كومپانيالار ۇزاق ءومىر سۇرمەيدى. بۇل – الەمدىك پراكتيكا. ونداي كەزدە مەملەكەت قارجى ءبولۋ ارقىلى سۇرانىستى ۇستاپ قالۋعا تىرىسىپ جاتادى. پرەزيدەنت بىلتىرعى جولداۋىندا ەلدە باسەكەلەستىكتىڭ شەكتەلۋى تۋرالى ايتتى. كاسىپورىنداردىڭ جابىلۋ سەبەبىن وسىدان دا ىزدەۋ كەرەك سياقتى. سودان سوڭ كاسىپكەرلىك تاۋەكەل دەگەن دە بار. كاسىپكەر ەشقانداي ساتسىزدىككە قاراماستان، ءوز ماقساتىنا جەتۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس، – دەدى ەكونوميست.

قازاقستان فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى بەكنۇر قيسىقوۆ كاسىپورىنداردىڭ جابىلىپ قالۋىنىڭ نەگىزگى ءۇش سەبەبىن ايتادى: ەرتەڭگە دەگەن سەنىمسىزدىك، بيزنەستى جۇرگىزۋ قيىندىعى جانە ۋاقىتشا پسيحولوگياسى.

– كوپ ادامنىڭ ەلدەن كەتكىسى كەلەتىنى وتىرىك ەمەس. بۇل – تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس، الەۋمەتتىك ءارى پسيحولوگيالىق ماسەلە. ءبىلىم مەن مەديتسينالىق قىزمەتتى الۋدىڭ قيىندىعى ادامداردى ەلدەن قاشىرا باستادى. ونىڭ ىشىندە بيزنەس جۇرگىزۋ قيىندىعى دا بار. سوندىقتان تولىققاندى رەفورمالار پاكەتى كەرەك. قازىر ەشكىم ۇزاق جىلعا سوزىلاتىن بيزنەسكە قىزىقپايدى. تەندەر الادى، بيزنەس جاسايدى. سوسىن باسقاسىنا اۋىسادى. بيزنەس الاڭسىز، توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن وعان كەدەرگى جاسالماۋى كەرەك. كاسىپكەر ءوزىن قاۋىپسىز، جايلى سەزىنگەندە عانا كاسىپ العا باسادى. داعدارىس بارلىق جەردە بار. تۇركيادا دا سولاي. بىراق ول جەردە بيزنەس ءوزىن اسا جايلى، ىڭعايلى سەزىنەدى. ماسەلە ەكونوميكالىق تەندەنتسيادا ەمەس. ماسەلە بيزنەسكە بارىنشا جاعداي جاساي الۋدا، – دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، الەمدىك مۇناي باعاسى دا، ۆاليۋتانىڭ قۇبىلۋى دا وتاندىق بيزنەسكە اسەر ەتەدى. الايدا بۇل باستى سەبەپ ەمەس. «مۇنايى جوق، بىراق شاعىن جانە ورتا بيزنەسى گۇلدەنىپ وتىرعان ەلدەر دە بار. ال ەلدەگى فرانچايزينگتىك ورتا دا ۇزاق مەرزىمدى كاسىپتىڭ پايداسىن ءتۇسىنىپ جاتىر»، ب.قيسىقوۆ دەدى.

– نارىقتاعى ۇردىستەر جىلدام وزگەرىپ جاتىر. ارينە، بىزدە باسىنان تالاي قيىندىقتى وتكەرگەن «ماكدونالدس» سەكىلدى برەند جوق. سونىمەن قاتار ۋاقىتشا پسيحولوگياسى فرانچايزينگ الەمىندە دە تولىپ جاتىر. دەگەنمەن جىل سايىن كاسىپكەرلەر ابىروي بارىنەن دە ماڭىزدى ەكەنىن، ال ۇزاق مەرزىمدى بەدەل الەۋەتتى ينۆەستيتسيا ەكەنىن ءتۇسىنىپ كەلەدى. سوندىقتان جەدەل مارجا ءۇشىن ەمەس، پەرسپەكتيۆا ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونداي برەندتەردەن فرانشيزا دا پايدا بولادى. سوعان قاراپ بىزدە دە ۇزاق ءارى ءونىمدى جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى، بيزنەسمەندەردە تۇراقتىلىق قالىپتاسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن، – دەيدى ب.قيسىقوۆ.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كىشى جانە شاعىن بيزنەستى تەكسەرۋگە ءۇش جىلعا دەيىن تىيىم سالىنىپ، سالىقتان بوساتىلعان ەدى. وسىلايشا، 1 ملن 236 مىڭ كىشى جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىسى 3 جىل بويى تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ بارشا بيزنەس-كومپانيالارىنا جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن 5 پايىز كولەمىندە قوسىمشا سالىق اۋدارىمدارىن ەنگىزۋ باستاماسى 2023 جىلعا دەيىن شەگەرىلدى. ودان بولەك، 2020 جىلدىڭ ناۋرىز-ماۋسىم ارالىعىندا نەسيە تولەمىن كەيىنگە شەگەرۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ، ونى 12 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى پايدالانعان. مەملەكەت جەڭىلدەتىلگەن نەسيە دە ۇسىنىپ وتىر. قازىر كەز كەلگەن كاسىپكەر 6 پايىزبەن نەسيە الۋعا قۇقىلى.

جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى از-ماز قارىزى ءۇشىن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ جولىن كەسپەۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. «از قارىزى ءۇشىن شوتتاردى بۇعاتتاپ، دەرەكتەردى توقتاتىپ تاستايدى. بۇل تاجىريبەنى دوعارۋ كەرەك»، دەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسىپ وتىرعانىن، سول سەبەپتى مەملەكەتتىك جانە جەكە وپەراتورلار قۇرۋعا تىيىم سالاتىنىن دا جەتكىزدى. وسى ايتىلعان جەڭىلدىكتەردىڭ بارلىعى وتاندىق بيزنەس مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيدى، كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاڭا كەڭىستىكتەر اشا تۇسەدى دەگەن سەنىم باسىم.

سوڭعى جاڭالىقتار

سال-سەرىنىڭ سوڭى

قازاقستان • كەشە

GGG – CANELO: ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن...

كاسىپقوي بوكس • كەشە

الاش ارداقتىسىن تۇركى الەمى ۇلىقتادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

ءبىزدىڭ سايىن

ادەبيەت • كەشە

ماعجاننىڭ قاراسوزدەرى

ادەبيەت • كەشە

ساف اۋاداعى سەرۋەن

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار