كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قارقىلداعان, قاپ-قارا قۇس سانامىزدا سۇيكىمسىزدىكتىڭ, سۇمپايىلىقتىڭ, قارعىستىڭ, قارا نيەتتىڭ سيمۆولى سياقتى قالىپتاستى. ءتىپتى «قارعا» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزىن قۇپيا تىلسىممەن بايلانىستىرىپ قارايتىن ادامدار بار. ولار, ارينە, وقىمىستىلار. ايتپەسە «ەي, اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن قارا كىتاپ» (م.سالىق) دەپ ءسوز ارناي ما؟ اينالىپ كەلگەندە, باسقانى قايدام, قازاق قارعاعا بەيجاي قارامايدى, ەلەۋسىز قالدىرمايدى. اۋلاقتاۋ جەردە توپتالىپ الىپ, «سويلەسىپ» وتىرعان قارعالاردى كورگەن قازاق «قارقىلداپ جاماندىق شاقىرۋىن قاراشى» دەپ قاباعىن تىرجيتىپ, كۇبىرلەپ وتەدى قاسىنان. اقىن ءارى جازۋشى زامانداسىمىز سەرىك ساعىنتايدىڭ «قارعا» دەگەن اڭگىمەسىن قىزىعۋشىلىقپەن وقىعانىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسى ەدى.
قالامگەر اڭگىمەسىنە كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتا باياندالاتىن ەڭ ەجەلگى اڭىزدى – قابىل مەن ءابىل وقيعاسىن وزەك ەتكەنىمەن, وقيعا وسى زاماندا وتەدى. اڭىز بويىنشا ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى قانىشەر قابىل مەن اڭگىمەدەگى قارعا ولتىرگىش قابىل – پاراللەل بەينەلەر. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى قۇرباندىق ءابىل مەن اڭگىمەدەگى بالا ءادىل بەينەسى پاراللەل ورىلگەن. اڭىزدا اللاعا اتاعان ساپاسىز ءدانى قابىل بولماعان قابىل ديحان ەدى. ال قۇرباندىققا شالعان قوشقارى قابىل الىنعان ءابىل مالشى بولاتىن. سول وقيعادا قىزعانىشتان ءىنىسىن ءولتىرىپ قويعان قابىلدىڭ كوزىنە قارعا تۇسەدى. قارعانىڭ ولگەن قارعانى جەر قازىپ, كومىپ جاتقانىن كورگەن سوڭ, ءىنىسىن جەر باۋىرىنا بەرەدى. ال سەرىك ساعىنتايدىڭ اڭگىمەسىندەگى قارعالار وبال-ساۋاپتى بىلمەيتىن, جۇرەگى قاتتى قابىلدىڭ پارمەنىمەن ءولتىرىلىپ, جەرگە كومىلەدى.
اڭگىمەنىڭ قىسقاشا مازمۇنى بويىنشا وقيعانى كوزبەن كورىپ, جۇرەگىنەن وتكىزگەن باس كەيىپكەردىڭ جاكەسى جەر ساتىپ الىپ, ونىڭ كوپ بولىگىنە كۇنباعىس, تەبىنگىدەي, توقىمداي, الاشاداي بولىكتەرىنە قارتوپ, قيار, ءسابىز ەگەدى. ونىڭ اۋىر دا مازاسىز كۇندەرى كۇنباعىس كۇنگە قاراپ ءوسىپ, قاۋىزىنداعى داندەر جەتىلە باستاعاندا باستالادى. كۇنباعىستى كوزدەگەن قارعالاردى ۇركىتۋ ءۇشىن اۋىلداعى ءۇي-جايىن ق ۇلىپتاپ, وتباسىمەن قوس باسىنا كوشىپ كەلەدى. جازۋشى قارعالاردىڭ كۇنباعىسقا قونىپ الىپ, پىستە شاققانىن, جاكەسىنىڭ, بالالاردىڭ سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيلەرىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «قونا كەتەدى دە, سول اياعىنا سالماعىن سالىپ, وڭ سيراعىن ىرعاپ-ىرعاپ, سوياۋ تىرناعىن باتىرا قۇلاماستاي جايعاسادى. سوسىن تومەنگە ءۇڭىلىپ, يىلە كەتىپ شوقىپ الا بەرمەك. شىرت ەتكىزىپ شاققانى كەدەيدىڭ بيت سىققانىنداي. جەر جارالىپ, سۋ اققالى پىستە شاعىپ جۇرگەن سەكىلدى. كەيدە جانىنا تاقاپ كەلسەڭ, قىپ-قىزىل كوزىمەن اتا قاراپ, «قعارقق» دەيدى دە, اسپانعا اتىلادى. ەسىل ەڭبەك ءراسۋا. جاكەم جىلارمان. بالالار شارشاۋلى. قارعا قاپتاپ كەلەدى. كۇن ساناپ كوبەيەتىن ءتارىزدى. جەكە-جەكە توپقا ءبولىنىپ اپ, باسەكەنى قىزدىرىپ جۇرگەن سىڭايلى».
راسىندا وزەن جاقتان توپتانىپ, قاراقۇرىمدانىپ ۇشىپ كەلىپ, ەگىستىكتەن «ناپاقا ايىرىپ» جۇرگەن قارعالار ءبىر وتباسىنىڭ ەسىل ەڭبەگىن ءراسۋا ەتىپ, وزدەرىن شارشاتىپ, ودان قۇتىلۋدىڭ امالىن ايتقان كىسىگە سىيلىق بەرگىزەردەي كۇيگە جەتكىزەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە جاكەڭنىڭ دوسى قابىل كەلەدى ەگىستىك باسىنا. ارى قاراي وقيعا ناعىز امەريكالىق كينولاردىڭ سيۋجەتىنە ۇقساپ قويۋلانادى, ادامدى مازاسىزداندىرادى, ۇرەيلەندىرەدى, قورقىتادى. ەڭ باستىسى, جانىن اۋىرتادى. ازاپپەن ولتىرىلگەن قارعالاردىڭ اششى داۋسى قۇلاعىڭا كەلەدى. «قارا قاۋىرسىندارى شاشىلا, جۇدىرىقتاي عانا دەنەلەرى قانعا مالشىنعان بەيباقتار ءوزارا باقۇلداسىپ جاتتى-اۋ دەيمىن. «قعع-عارقق. ءولدىم. ءولدىم. ءولدىم! قارعىس اتسىن! قارررر-ععىس اتسسسىن, ادام اتاۋلىنى! قققققايداسىڭدار, بالاپاندارىم؟ ءولدىم!» دەپ, زارلادى ءبىر كارى قۇزعىن. «قعععاااا-ااا-ااااا! قاپ! قاررر-عىس تىلەدىم!» ء«ولدىم! ءولدىم!» دەپ جىلاستى قارعالار. ءۇش ءجۇز, ءۇش مىڭ, ءۇش ءجۇز مىڭ جىلدار بويى بويىنا جيناپ كەلگەن قارالى قارعىستار اتىلدى قارعالاردىڭ جۇرەگىنەن. توزاقتىڭ بار تۇرعىنى ارقالاعان اھ ۇرعان اجال زارى توگىلدى قارعالاردىڭ ۇنىنەن».
قارعالاردى ادام ويىنا كەلمەيتىن سۇمدىق ادىسپەن جازالاپ, ولاردىڭ زار يلەگەن اششى ءۇنىن باسقا قارعالاردى قورقىتۋ ءۇشىن ماگنيتوفونعا جازىپ العان قابىلدىڭ ارەكەتىن جازۋشى اسقان شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيدى. ساناڭا سۇيكىمسىز قۇس رەتىندە ورناعان بايعۇس قۇسقا دەگەن اياۋشىلىق ويانىپ, ەندى قارعانى كورسەڭ, ونىڭ اتىنا بىردەڭە دەمەك تۇگىل, كەشىرىم سۇراعىڭ كەلەتىن سەزىمدى باستان كەشەسىڭ.
«قارعا» – تاسقا قاشاپ جازىلعانداي بوياۋى قالىڭ, اسەرى كۇشتى, ساناڭدا مورلەنىپ قالاتىن اڭگىمە. توپتانىپ ۇشىپ, تەگىن ولجاعا دانىككەن قارعالار, ولاردى جازالاپ ولتىرگەن قابىل, قارعالاردىڭ جەردى تىتىركەندىرگەن اششى داۋسىنان ۇرەيى ۇشقان بالالار, وكىنىش پەن ىزادان ءجۇزى قاراۋىتقان ديحان, وسى وقيعالاردى بايانداۋشى باس كەيىپكەر, قىسقاسى ءبارىنىڭ بەينەسى كوز الدىڭدا ءبىر تىزبەكتە تەربەلىپ تۇرادى. اۋىلدان قاشىق, وزەن جاعاسىنداعى «تاستاندى» قۋ تاقىردى زاڭداستىرىپ العان جاكەڭنىڭ ەگىنىن نەگە قارعالار باسىپ الدى؟ ال ولاردى اياۋسىز جازالاعان سوڭ, سارىەسىكتە قارعا تۇگىل, باسقا قۇستاردىڭ قالماۋى نەنىڭ بەلگىسى؟ كەلەر جىلى سۋعا كەتىپ ولگەن ءادىل بالانىڭ دەنەسى نەگە تابىلمادى؟ بىزدىڭشە, جازۋشىنىڭ نەگىزگى ايتار ويى وسى ءۇش سۇراقتىڭ تاساسىندا تۇر. باسقاسىن ەمەس, تەك ءادىلدىڭ دەنەسىنىڭ تابىلماي قالۋىنىڭ جاۋابىن بىلايشا تۇسىندىرە الامىز. جوعارىدا ەسكى اڭىزدا, ياعني قابىل مەن ءابىل وقيعاسىندا ەكى قارعا تالاسىپ قالىپ, بىرەۋى ەكىنشىسىن ءولتىرىپ, جەرگە كومىپ تاستايتىنىن ايتتىق. ادامداردىڭ ولگەن ادامدى كومۋدى داستۇرگە اينالدىرۋى وسى اڭىزدان باستاۋ الادى. ەگەر مارقۇمنىڭ ءتانى جەرگە كومىلمەي قالسا, ونىڭ رۋحى شات بولمايدى دەيتىن كونە زاماننان كەلە جاتقان سەنىمدى ەسكەرسەك, «قارعا» اڭگىمەسىندە ءادىلدىڭ دەنەسىنىڭ تابىلماۋى – قارعالاردىڭ قارعىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني سول وقيعادا ەڭ كوپ قايعىرىپ, ازاپ شەككەن بوزىم بالانىڭ بۇل ومىردەگى تالقانىنىڭ ەرتە تاۋسىلعانى ازداي, تىم بولماعاندا, ولگەن سوڭ رۋحى دا شات بولمادى, كاتارسيس جاعدايىنا جەتكەن جوق...
«قارعا» اڭگىمەسىن وقىپ شىققان سوڭ باسىمىزعا كەلگەن العاشقى ويلار وسى بولدى. باستىسى, جازۋشى باس كەيىپكەر كەشكەن سەزىم-كۇيلەردى وقىرمانعا توگىپ-شاشپاي جەتكىزىپ بەرگەن.
