ادەبيەت • 28 قاڭتار، 2021

قارعىس جاۋدىرعان قارعالار...

210 رەت كورسەتىلدى

كىتاپ وقيتىن، جازۋ-سىزۋمەن اينالىساتىن كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىندا قارعا تۋرالى ءبىراز مالىمەت بار. ال ءدال سول قارعاعا قاتىستى ونداعان ماقال-ماتەلدى قارعا تامىرلى قازاقتىڭ كوبى بىلەتىنىنە كۇمانىمىز جوق.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

قارقىلداعان، قاپ-قارا قۇس سانامىزدا سۇيكىمسىزدىكتىڭ، سۇمپايىلىقتىڭ، قارعىستىڭ، قارا نيەتتىڭ سيمۆولى سياقتى قالىپتاستى. ءتىپتى «قارعا» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزىن قۇپيا تىلسىممەن بايلانىستىرىپ قا­راي­تىن ادامدار بار. ولار، ارينە، وقى­مىستىلار. ايتپەسە «ەي، اسپاندا ۇشىپ جۇرگەن قارا كىتاپ» (م.سالىق) دەپ ءسوز ارناي ما؟ اي­نالىپ كەلگەندە، باس­قانى قاي­­دام، قازاق قارعاعا بەيجاي قا­را­مايدى، ەلەۋسىز قال­دىر­ماي­دى. اۋلاقتاۋ جەردە توپتالىپ الىپ، «سويلەسىپ» وتىر­عان قار­عا­لاردى كورگەن قازاق «قار­قىلداپ جاماندىق شاقىرۋىن قاراشى» دەپ قاباعىن تىرجيتىپ، كۇبىرلەپ وتەدى قاسىنان. اقىن ءارى جازۋشى زامانداسىمىز سەرىك ساعىنتايدىڭ «قارعا» دەگەن اڭ­گىمەسىن قىزىعۋشىلىقپەن وقى­عا­نىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسى ەدى.

قالامگەر اڭگىمەسىنە كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپتا باياندالا­تىن ەڭ ەجەلگى اڭىزدى – قابىل مەن ءابىل وقيعاسىن وزەك ەتكە­نىمەن، وقيعا وسى زاماندا وتە­دى. اڭىز بويىنشا ادامزات تاري­حىنداعى ەڭ العاشقى قانىشەر قابىل مەن اڭگىمەدەگى قارعا ولتىر­گىش قابىل – پاراللەل بەينەلەر. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ال­­عاشقى قۇرباندىق ءابىل مەن اڭگى­مەدەگى بالا ءادىل بەينەسى پارال­لەل ورىلگەن. اڭىزدا ال­لاعا اتاعان ساپاسىز ءدانى قابىل بولماعان قابىل ديحان ەدى. ال قۇرباندىققا شالعان قوش­قارى قابىل الىنعان ءابىل مالشى بولاتىن. سول وقيعادا قىز­عانىشتان ءىنىسىن ءولتىرىپ قويعان قابىلدىڭ كوزىنە قارعا تۇسەدى. قارعانىڭ ولگەن قارعانى جەر قازىپ، كومىپ جاتقانىن كورگەن سوڭ، ءىنىسىن جەر باۋىرىنا بەرە­دى. ال سەرىك ساعىنتايدىڭ اڭگى­مە­سىن­دەگى قارعالار وبال-ساۋاپتى بىل­مەيتىن، جۇرەگى قاتتى قابىل­دىڭ پارمەنىمەن ءولتىرىلىپ، جەرگە كومى­لەدى.

اڭگىمەنىڭ قىسقاشا مازمۇنى بويىنشا وقيعانى كوزبەن كو­رىپ، جۇرەگىنەن وتكىزگەن باس كەيىپ­كەردىڭ جاكەسى جەر ساتىپ الىپ، ونىڭ كوپ بولىگىنە كۇنباعىس، تەبىنگىدەي، توقىمداي، الاشاداي بولىكتەرىنە قارتوپ، قيار، ءسابىز ەگەدى. ونىڭ اۋىر دا مازاسىز كۇندەرى كۇنباعىس كۇنگە قاراپ ءوسىپ، قاۋىزىنداعى داندەر جەتىلە باستاعاندا باستالادى. كۇنباعىستى كوزدەگەن قارعالاردى ۇركىتۋ ءۇشىن اۋىلداعى ءۇي-جايىن ق ۇلىپتاپ، وتباسىمەن قوس باسىنا كوشىپ كەلەدى. جازۋشى قار­عالاردىڭ كۇنباعىسقا قونىپ الىپ، پىستە شاققانىن، جاكەسىنىڭ، بالالاردىڭ سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيلەرىن  بىلاي سۋرەتتەيدى: «قو­نا كەتەدى دە، سول اياعىنا سال­­ما­­­عىن سالىپ، وڭ سيراعىن ىر­­عاپ-ىرعاپ، سوياۋ تىرناعىن با­تىرا قۇلاماستاي جايعاسادى. سو­­سىن تومەنگە ءۇڭىلىپ، يىلە كە­تىپ شوقىپ الا بەرمەك. شىرت ەت­كى­زىپ شاققانى كەدەيدىڭ بيت سىققانىنداي. جەر جارالىپ، سۋ اققالى پىستە شاعىپ جۇرگەن سەكىلدى. كەيدە جانىنا تاقاپ كەل­سەڭ، قىپ-قىزىل كوزىمەن اتا قاراپ، «قعارقق» دەيدى دە، اسپانعا اتى­لادى. ەسىل ەڭبەك ءراسۋا. جاكەم جىلارمان. بالالار شارشاۋ­لى. قارعا قاپتاپ كەلەدى. كۇن ساناپ كوبەيەتىن ءتارىزدى. جەكە-جەكە توپقا ءبولىنىپ اپ، باسەكەنى قىز­دىرىپ جۇرگەن سىڭايلى».

راسىندا وزەن جاقتان توپتانىپ، قاراقۇرىمدانىپ ۇشىپ كەلىپ، ەگىستىكتەن «ناپاقا ايىرىپ» جۇرگەن قارعالار ءبىر وتباسىنىڭ ەسىل ەڭبەگىن ءراسۋا ەتىپ، وزدەرىن شارشاتىپ، ودان قۇتىلۋدىڭ امالىن ايتقان كىسىگە سىيلىق بەرگىزەردەي كۇيگە جەتكىزەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە جا­كەڭنىڭ دوسى قابىل كەلەدى ەگىس­تىك باسىنا. ارى قاراي وقيعا ناعىز امەريكالىق كينولاردىڭ سيۋجەتىنە ۇقساپ قويۋلانادى، ادامدى مازاسىزداندىرادى، ۇرەي­لەندىرەدى، قورقىتادى. ەڭ باستىسى، جانىن اۋىرتادى. ازاپ­پەن ولتىرىلگەن قارعالاردىڭ اششى داۋسى قۇلاعىڭا كەلەدى. «قارا قاۋىرسىندارى شاشىلا، جۇدىرىقتاي عانا دەنەلەرى قانعا مالشىنعان بەيباقتار ءوزارا باقۇلداسىپ جاتتى-اۋ دەيمىن. «قعع-عارقق. ءولدىم. ءولدىم. ءولدىم! قارعىس اتسىن! قارررر-ععىس اتسسسىن، ادام اتاۋ­لىنى! قققققايداسىڭدار، بالاپاندارىم؟ ءولدىم!» دەپ، زارلادى ءبىر كارى قۇزعىن. «قعععاااا-ااا-ااااا! قاپ! قاررر-عىس تىلەدىم!» ء«ولدىم! ءولدىم!» دەپ جىلاستى قارعالار. ءۇش ءجۇز، ءۇش مىڭ، ءۇش ءجۇز مىڭ جىلدار بويى بويىنا جيناپ كەلگەن قارالى قارعىستار اتىلدى قارعالاردىڭ جۇرەگىنەن. توزاقتىڭ بار تۇرعىنى ارقالاعان اھ ۇرعان اجال زارى توگىلدى قارعالاردىڭ ۇنىنەن».

قارعالاردى ادام ويىنا كەل­مەيتىن سۇمدىق ادىسپەن جازالاپ، ولاردىڭ زار يلەگەن اششى ءۇنىن باسقا قارعالاردى قورقىتۋ ءۇشىن ماگنيتوفونعا جازىپ العان قا­بىل­دىڭ ارەكەتىن جازۋشى اسقان شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيدى. ساناڭا سۇيكىمسىز قۇس رەتىندە ورناعان بايعۇس قۇسقا دەگەن اياۋشىلىق ويانىپ، ەندى قارعانى كورسەڭ، ونىڭ اتىنا بىردەڭە دەمەك تۇگىل، كەشىرىم سۇراعىڭ كەلەتىن سەزىمدى باستان كەشەسىڭ.

«قارعا» – تاسقا قاشاپ جازىل­عانداي بوياۋى قالىڭ، اسەرى كۇشتى، ساناڭدا مورلەنىپ قالاتىن اڭگىمە. توپتانىپ ۇشىپ، تەگىن ولجاعا دانىككەن قارعالار، ولاردى جازالاپ ولتىرگەن قابىل، قارعالاردىڭ جەردى تىتىركەندىرگەن اششى داۋسىنان ۇرەيى ۇشقان بالالار، وكىنىش پەن ىزادان ءجۇزى قاراۋىتقان ديحان، وسى وقيعالاردى بايانداۋشى باس كەيىپكەر، قىسقاسى ءبارىنىڭ بەي­نەسى كوز الدىڭدا ءبىر تىزبەكتە تەربەلىپ تۇرادى. اۋىلدان قاشىق، وزەن جاعاسىنداعى «تاستاندى» قۋ تا­قىردى زاڭداستىرىپ العان جاكەڭنىڭ ەگىنىن نەگە قارعالار باسىپ الدى؟ ال ولاردى اياۋسىز جا­زالاعان سوڭ، سارىەسىكتە قارعا تۇ­گىل، باسقا قۇستاردىڭ قالماۋى نەنىڭ بەلگىسى؟ كەلەر جىلى سۋعا كەتىپ ولگەن ءادىل بالانىڭ دەنەسى نەگە تابىلمادى؟ بىزدىڭشە، جازۋ­شىنىڭ نەگىزگى ايتار ويى وسى  ءۇش سۇراقتىڭ تاساسىندا تۇر. باسقاسىن ەمەس، تەك ءادىلدىڭ دەنە­سىنىڭ تابىلماي قالۋىنىڭ جاۋابىن بىلايشا تۇسىندىرە الامىز.  جو­عارىدا ەسكى اڭىزدا، ياعني قابىل مەن ءابىل وقيعاسىندا ەكى قارعا تالاسىپ قالىپ، بىرەۋى ەكىن­شىسىن ءولتىرىپ، جەرگە كومىپ تاستاي­تىنىن ايتتىق. ادامداردىڭ ول­گەن ادامدى كومۋدى داستۇرگە اي­نال­دىرۋى وسى اڭىزدان باس­تاۋ الادى. ەگەر مارقۇمنىڭ ءتانى جەرگە كومىلمەي قالسا، ونىڭ رۋ­حى شات بولمايدى دەيتىن كونە زا­ماننان كەلە جاتقان سەنىمدى ەس­كەرسەك، «قارعا» اڭگىمەسىندە ءادىلد­ىڭ دەنەسىنىڭ تابىلماۋى –  قارعالاردىڭ قارعىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني سول وقيعادا ەڭ كوپ قايعىرىپ، ازاپ شەككەن بوزىم بالانىڭ بۇل ومىردەگى تال­قانىنىڭ ەرتە تاۋسىلعانى ازداي، تىم بولماعاندا، ولگەن سوڭ رۋحى دا شات بولمادى، كاتارسيس جاعدايىنا جەتكەن جوق...

«قارعا» اڭگىمەسىن وقىپ شىق­­قان سوڭ باسىمىزعا كەلگەن ال­عاشقى ويلار وسى بولدى. باس­تىسى، جازۋشى باس كەيىپكەر كەشكەن سەزىم-كۇيلەردى وقىرمانعا توگىپ-شاشپاي جەتكىزىپ بەرگەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار