جاقسى نيەتتىڭ جارىم توبەسىن كورسە قۋاناتىن ۇلتپىز عوي. اۋىلدا جۇرگەن تالانتتاردىڭ اتىمتاي نيەتىن قولداۋعا مەملەكەت نەگە ق ۇلىقسىز؟ بۇل – ەكى. جۇپتەپ وتىرعان ءۇشىنشى ساۋالىمىز دا بار. ال وعان ماقالامىزدىڭ سوڭىندا ورالامىز.
جوعارىداعى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە جول سالماس بۇرىن, جالپى جۇرتتىڭ ونەرى ەلدىڭ تىرشىلىك قالپىنداعى بەلگىلى شارتتاردان تۋاتىنىن اڭداعانىمىز ءجون. بۇل تۇستا كوڭىل اۋداراتىنى – باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان ۇلتتىڭ ىشكى ونەرى. ونىڭ حال-جاعدايىن ءبىلۋ ءۇشىن مادەني وشاقتارعا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. مۇنى ەلباسىمىز «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ءسوز ەتىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي اتاپ كورسەتتى. «مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇلجىمايتىن ەكى ەرەجەنى ءتۇسىنىپ, بايىبىنا بارعانىن قالايمىن. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. ەكىنشىسى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت. ول راس, ۇلتتىق مادەنيەت قاي كەزەڭدە دە رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى.
تاۋبە, بىزدەگى مادەنيەت سالاسى بۇگىندە قايتا تۇلەپ, قاناتىن كەڭگە جايدى. تەاترلار ءوزىنىڭ كورەرمەنىنە جول تابا ءبىلۋ تەتىكتەرىن مەڭگەرىپ كەلەدى. جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالار, تىڭ يدەيالار مەن جاس اكتەر, رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا تولقىنى ونەر وشاقتارىنا وزىندىك كوزقاراس, وزىندىك قولتاڭبا اكەلدى. ونەردە شەكارا جوقتىعىن حالىقارالىق ونەر ساحنالارىنا ءجيى جول تارتا باستاعان شىعارماشىلىق ۇجىمدار دالەلدەپ ءجۇر. قازاقتىڭ ۇلتتىق تەاترلارى, ءداستۇرلى ءان-جىرى, ءتول مادەني مۇرالارى الەم ەلدەرىن تامساندىرا باستادى. قازاق قاشاندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ونەرىمەن ۇلىق. ەندەشە, بۇل جولداعى ىزدەنىس پەن جاڭا شىعارماشىلىق كوكجيەكتەر قازاق حالقىنىڭ مارتەبەسىن وسىرە بەرەتىنى اقيقات.
ەندى اتتەگەنايىن ايتايىقشى. ەلباسى ماقالاسى نەگىزىندە ءوڭىر-وڭىرلەردە, ءتىپتى شالعاي اۋىل-ايماقتاردا ەكى قاباتتى مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەردى. تۇرعىن سانى مىڭنان ازەر اساتىن ەلدى مەكەندەردىڭ ءوزى شاعىن مادەني شارالارىن ءزاۋلىم عيماراتتاردا وتكىزىپ, مارە-سارە بولىپ ءجۇر. بۇل جاقسى عوي. ال سول اۋىلدىڭ كوركىنە اينالعان نىسانداردىڭ سىرتى ادەمى بولعانىمەن, ءىشى قۋىس. قۋىس دەيتىنىمىز, ءبىر كۇزەتشىسى جانە 3-4 قىزمەتكەرى عانا بار. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا شاعىن ۇجىمنىڭ شاماسى جەتپەيدى. وعان مادەنيەت باسقارمالارى باس قاتىرىپ جاتقان جوق. الدىمەن ەكونوميكا دەپ تۇسىنەتىن ايماق باسشىلارىنىڭ ايىبى وسى بولىپ تۇر. ءبىز كوتەرىپ وتىرعان حالىق تەاترلارىنىڭ دا ماسەلەسى سودان ءوربيدى.
قالانى قايدام, اۋدانعا ۇلتتىق ونەرگە ۇرانشى بولاتىن ءبىر حالىق تەاترى اۋاداي قاجەت. جالپاق جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالعان تۋما تالانتتاردىڭ باسىن قوسقان ونەر ۇجىمىنىڭ بولاشاقتا جاسىنداي جارقىراپ شىعار جۇلدىزدارى بار. ارتىستىگىن ايعاقتايتىن قولىندا ديپلومى بولماسا دا, تەاترعا دەگەن ماحابباتى كاسىبي مامانداردان كەم تۇسپەيتىن جاستاردىڭ تالانتىنا تاڭداي قاعاسىز. بارىنەن بۇرىن ولاردىڭ ونەرگە سۇيىسپەنشىلىگى مەن تۋعان جەرگە دەگەن ادالدىعى كوزگە ۇرىپ تۇر. نەمىس جازۋشىسى توماس مانن «تەاتر توبىردى حالىققا اينالدىرادى» دەيدى. جەرگىلىكتى حالىقتى تەاتر ونەرىمەن تانىستىراتىن دا, ولاردىڭ مادەني, قوعامدىق ومىرىنە ءار بەرىپ, رۋحاني-ەستەتيكالىق سۇرانىسىنا ساي قىزمەت ەتۋگە تىرىسىپ باعاتىن دا بىردەن-ءبىر ۇجىم حالىق تەاترى ەكەنى داۋسىز. امبە تاسادا قالعان تالانتتاردىڭ شامىن جاعاتىن رۋحاني شاڭىراق.
شىنى كەرەك, بۇگىندە اۋداندا اتالىپ وتەتىن مەرەكەلىك كەشتەردى, درامالىق ويىندى قاراشانىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن وسى ارتىستەر اتقارادى. قارجىسى از, جاعدايى كىسى قىزىعارلىقتاي بولماسا دا, «حالىق تەاترى» دەگەن اتاۋدى ولتىرمەي, امان-ساۋ الىپ كەلە جاتقان وسى ونەرپازداردىڭ ەڭبەگى قالاي ەلەنەدى؟ ءبىزدىڭ كوكەيدى قىزدىراتىن وسى تۇيتكىل.
حالىق تەاترى حالىقتىڭ وزىنەن شىققان ازاماتتاردى تاربيەلەيدى. ماسەلەن, جاقىندا «نارىنقول» حالىق تەاترى اشىلدى. كەيىن «قارا دالا» تەاترى. ەكى ۇلتتىڭ وكىلى نامىستانا ءبىر ءىستى ۇيعىر, قازاق بولىپ بولىنبەي قولعا الدى. بۇل ءبىر شاڭىراق استىنداعى ۇلتتاردىڭ الاۋىز بولىپ بولىنبەي, اۋدان نامىسى ءۇشىن اتقارىپ جاتقان ءىسى. يگىلىكتى باستاما الماتى وبلىسىنداعى بارلىق اۋدانعا ۇلگى بولدى. ايتارلىعى سول الماتى وڭىرىندەگى بارلىق اۋدانداعى ونەرپازدارعا جول سالىپ بەردى. ناتيجەسىندە, وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ, 10 اۋداننىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قويىلىم قويدى. ەرتەرەكتە جۇمىسى تۇرالاپ قالعان حالىق تەاترلارىن قايتا اشتى. بۇل اشتى دەگەن جاي ات قانا. ولارعا ەشكىم قارجى ءبولىپ بەرىپ وتىرعان جوق. نارىنقولدا تەاتر اشىلدى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ارعى بەتتەگى, ياعني قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ دا قۇلاعىنا جەتكەن. دابىرالاپ ايتىپ ءجۇر. وسى ايتۋلى ىسكە مۇرىندىق بولعان ونەر جاناشىرى اسقار نايمانتاەۆقا حابارلاسىپ, قازىرگى حالىق تەاترىنىڭ حال-احۋالىن سۇراعان بولاتىنبىز.
«قوردالانىپ بارا جاتقان ماسەلەنىڭ قولتىعىن سوگە اڭگىمەلەسەك. جىلدا ەلىمىزدەگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن نەبىر تالانتتى جاستار ءتامامداپ جاتادى. ونىڭ ىشىندەگى تەاتر اكتەرلەرىن الايىق. اۋەلگى ماقساتتارى حالىق ءۇشىن قىزمەت قىلسام-تۇعىن. ال سولاردىڭ بارلىعىن كاسىبي تەاترلار جۇمىسقا الا ما؟ ولاردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ءوز ارتىستەرى بار ەمەس پە؟ ولاي بولعاندا اۋەلگى ىدىراپ كەتكەن حالىق تەاترلارىن نەگە جانداندىرماسقا دەگەن ساۋال تۋىنداۋى زاڭدىلىق قوي. جىل اياعىنا دەيىن الماتى وبلىسىنداعى بارلىق اۋدان تەاتر اشتى. حالىق نازارىنا قويىلىمدارىن ۇسىندى. ال ەندى ونى اشىلدى دەدى دە قويا سالدى. وعان قولداۋ كەرەك قوي. تەاتردا كەم دەگەندە 15 ءارتىس ونەر كورسەتۋى ءلازىم. جاڭادان اشىلعان ونەر وردالارىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋ كەرەك ەمەس پە؟ مەملەكەت, وبلىستاعى اكىمدىكتەردەن شتات بەرىلۋى ءتيىس. الماتى وبلىسىنداعى تەاترلارعا 5-6-دان بەرىلدى. بىراق ول دەگەن تىم از. 5-6 ادامنان قالاي ۇلكەن قويىلىم شىعارۋعا بولادى؟», دەيدى ا.نايمانتاەۆ.
ەلىمىزدە جاستاردى اۋىلدا ساقتاپ قالايىق دەگەن ماسەلە بار. قازىر جاستاردىڭ ءبارى قالاعا قاشىپ جاتىر. اۋداندارداعى حالىق تەاترلارىن اشساق, بۇل دا اتالعان ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى ەمەس پە؟! تاڭعالاتىنى وسى پروبلەماعا مەملەكەت, وبلىس باسشىلارىن بىلاي قويعاندا, اۋدان اكىمدەرى دە باس قاتىرمايتىن سياقتى. يگىلىكتى باستاما سول اۋداننىڭ كوركەيۋى ءۇشىن عوي. وقۋ بىتىرگەن جاستار تەاتردا اكتەر بولۋدان قاشپايدى. اۋدانعا ىزدەپ بارىپ, قايتىپ كەتىپ جاتقاندارى بار. بارلىعى سول, شتاتتىڭ جوقتىعىنان. تالانتتى بالالار تابالدىرىقتان قايتۋعا ءماجبۇر. رۋحانياتسىز ەشتەڭە وڭبايدى. تەمىردى قىزعان كەزىندە نەگە سوقپايمىز. مىنە, سولاردىڭ ءبىرى – ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى دوسبول سۇلتانباي.
«اۋىلدا وسىنداي ونەر ۇيىمى بار دەگەن سوڭ ديپلومىمدى قولىما الىپ بارىپ ەدىم, بوس ورىن جوق دەگەندە كوڭىلىم ءتۇسىپ كەتتى. مەنىڭ كاسىبي جەتىلۋىمە دە حالىق تەاترىنىڭ كومەگى كوپ بولار ەدى. سەبەبى ۇلكەن ساحنالاردا ونەر كورسەتۋ ءۇشىن كىشكەنتاي باسپالداقتاردى باسۋ قاجەت. ءبارىنىڭ ايتاتىنى ءبىر اڭگىمە. باياعى شتات جوق. ءوزىم تامامداعان وقۋ ورىنى وبلىسقا جىبەرگەن. ايتسە دە وندا دا بىزگە لايىق جۇمىس جوق», دەيدى جۇمىسسىز جاس مامان.
ءبىز اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا حابارلاسىپ, بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ شتاتتىن نەگە مادەنيەت سالاسىنا بەرمەسكە دەگەن ساۋال تاستادىق. بىراق بۇعان زاڭ اياسىندا رۇقسات ەتىلمەيدى ەكەن. اۋدان اكىمدەرى دە ات-تونىن الا قاشتى. قازىر وبلىستىق مادەنيەت باسقارمالارى ۇكىمەتكە ارنايى حات جولداپ, وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن ىزدەستىرۋدە.
«باقاناستا تەاتر اشىلدى دەگەننەن كەيىن جۇمىس ىستەۋگە ءوتىنىش بىلدىرگەن جاستاردىڭ قاراسى كوپ. ءتىپتى ءوزىمىز اۋىل ىشىندە كوزگە تۇسكەن تالانتتاردى تارتپاققا وقتالعانبىز. بىراق وعان بولىنگەن ارنايى شتات جوق. جوعارى ءبىلىمى بار جاس ماماندار دا تۇيىندەمەسىن جولدايدى. كوزىندەگى وتتى كورىپ, جۇمىسقا العىڭ-اق كەلەدى. الماتىدا جۇرگەن اۋدان جاستارى وسىندا كەلىپ, قىزمەت اتقارعىسى كەلەدى. ديپلومدىق سپەكتاكلىن قويۋعا وقتالعان جاستاردىڭ دا مەسەلىن قايتارۋعا ءماجبۇرمىز. تەاترىمىزدىڭ العاشقى قويىلىمىنا تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر دە قاتىستى. ال وقۋشىلار اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە دراما ۇيىرمەسى اشىلسا, سوعان قاتىسساق دەگەن ۇسىنىسىن ايتادى. وسى تەكتەس تىلەگىن ايتقاندار وتە كوپ. بۇل – ۋاقىت تالابى. جەڭىل دۇنيەدەن حالىق جالىقتى», دەيدى بالقاش اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى مۇحتار ازىمباەۆ.
ءبىر ءسات تاريحقا كوز جۇگىرتەيىكشى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1968 جىلى جەتىساي حالىق تەاترى قۇرىلىپ, ءبىر جىلدان سوڭ دراما تەاتر دارەجەسىنە كوتەرىلگەنى ەل جادىندا. بۇگىنگى حالىقتىق ونەر ۇجىمدارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيگە وتۋىنە مۇمكىندىك مول. ءتىپتى كەيبىرى ەۋروپانى باعىندىرىپ ۇلگەردى. ياعني ورلەۋ بار. كاسىبي تەاترلارعا بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ تامشىسى تيسە, حالىق تەاترلارى باسەكەلەسۋگە دايىن. مۇنى ەلىمىزدەگى ونەر قايراتكەرلەرى جوققا شىعارمايدى.
تازا ونەرگە كورەرمەن قاشاندا تابىلادى. وشكەنىمىز جاندى عوي دەپ قۋانىپ وتىرعاندار قانشاما. حالىق تەاترى – كاسىبي تەاتردىڭ ءبىرىنشى باسپالداعى ەكەنىن ۇمىتپايىق. ءبىزدىڭ جوعارىدا جۇپتاپ وتىرعان ءۇشىنشى ساۋالىمىزدىڭ جاۋابى – وسى.
