سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
رەسمي جيىن باستالماي تۇرىپ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى «كۇلتەگىن» اتريۋمىندا بىرقاتار ءىس-شارالارعا كۋا بولدىق. ەڭ الدىمەن «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ازىرلەگەن «اباي» ينتەراكتيۆتى كەشەنى تانىستىرىلدى. امبەباپ كەشەن ارقىلى كەز كەلگەن كورەرمەن اباي الەمىنە ساياحات جاساي الادى. ەكىنشى ءبىر ءىس-شارا التىن وردا مەملەكەتىنىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ازىرلەگەن كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمىنا ارنالدى. « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا), شاعاتاي ۇلىسى, موعولستان مەملەكەتى. قۇجاتتار جيناعى», «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى. تۇپنۇسقادان عىلىمي اۋدارما جانە سوزدىگى», «التىن وردا: تاريح, مەملەكەتتىلىك, مادەني مۇرا», «جوشى حان», «زافارناما. تاريح-ي-جاحانگير», «شاعاتاي ۇلىسى. حايدۋ مەملەكەتى. موعولستان», «بەركە – موڭعول تاعىنداعى مۇسىلمان» سىندى تاريح عىلىمى ءۇشىن زور ولجا سانالاتىن كىتاپتاردىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. ءۇشىنشى ءبىر ءماندى ءىس-شارا – تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ مۇشەلەرىن ماراپاتتاۋ مەن جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋ سالتاناتى بولدى.
كونگرەسس وتىرىسىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ جۇرگىزدى ءارى جيىنداعى العاشقى باياندامانى جاسادى. ول ءوز بايانداماسىندا تاريح عىلىمىنداعى تۇلعاتانۋ باعىتىنا قاتىستى كوزقاراستارىمەن ءبولىستى. «عىلىمي ادەبيەتتە جالعان تاريح جاساۋدىڭ نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرى اتالادى. ونىڭ ءبىرى كەزدەيسوق دايەكتىك قاتەلەردەن تۇرادى. مۇنداي بۇرمالاۋشىلىق كوبىنە كاسىبي بىلىكسىزدىكتەن تۋىندايدى. جالعان تاريح جاساۋدىڭ ەكىنشى ءتۇرى – تاريحي اقيقاتتىڭ ءبىر بولىگىن جابىق تاقىرىپقا اينالدىرۋ, ول تۋرالى قاساقانا ۇندەمەۋ. ونىڭ مىسالى وتان تاريحىنداعى «اقتاڭداق» تاقىرىپتاردىڭ بولۋى. جالعان تاريح جاساۋدىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى – تاريحتى اشىقتان-اشىق بۇرمالاۋ. ول – ويلاستىرىلعان, سانالى بۇرمالاۋ, تۇپنۇسقانى, شىندىقتى جالعانمەن الماستىرۋ. تاريحي تانىمدا الدەقانداي ماقسات كوزدەگەن جەكە تاريحشىلاردىڭ ماقساتتى ارەكەتى رەتىندە بۇل فاكتور زياندى سيپات الادى. كەڭەستىك تاريحناماداعى جەكە تۇلعالاردىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداۋدا سوڭعى فاكتوردىڭ ىقپالى قاتتى سەزىلدى, ونىڭ سالدارى قازىرگى كەزدە دە جويىلا قويعان جوق», دەدى ە.سىدىقوۆ.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ءامىرحان راحىمجانوۆتىڭ بايانداماسى «ن.نازارباەۆتىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇراسىن ساقتاۋ كونتسەپتسياسى» دەپ اتالدى. ول ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارىنداعى ۇلتتىق بىرىزدەندىرۋ, ۇلتتىق سانا ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە وي قوزعادى. جاڭا زاماندا ۇلتتىق كەلبەتتى ساقتاۋدىڭ وزەكتىلىگىنە نازار اۋدارتقان ماقالالاردى ينتەللەكتۋالدىق, مادەني جانە اعارتۋشىلىق پلاتفورما رەتىندە اتاپ ءوتتى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى تۇلعاتانۋعا قاتىستى بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى اتادى. ء«ال-فارابي مەن ابايدى زەرتتەۋدە تاريحشىلار تىس قالىپ كەلەدى. بۇل ورايدا قوس الىپ تۇلعانى زەرتتەۋدە فيلولوگتار, ادەبيەتشىلەر مەن جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتكەن ءجون», دەگەن اكادەميك جەكەلەگەن تۇلعالاردى زەرتتەۋدە ولقىلىقتار بار ەكەنىن جەتكىزدى. سوعان ساي تۇلعالاردىڭ بولمىسى كوبىنە ادەبي زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلىپ, ونىڭ سوڭى كەيدە اسىرە دارىپتەۋگە, ميفتەندىرۋگە ۇلاسىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ دا بار ەكەنىنە توقتالدى. ول سونداي-اق 2018 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق, ادامزات وركەنيەتىنە ايرىقشا ۇلەس قوسقان ەكى جۇزگە جۋىق تۇلعانى ىرىكتەپ, «تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى» دەگەن جوبانى قولعا العانىن, ول كەلەر جىلى ءۇش توم بوپ جارىق كورەتىنىن ايتىپ ءوتتى.
جالپى, جيىن بارىسىندا جۇرتقا تانىمال, بىرقاتار تاريحشى عالىمداردىڭ تۇلعاتانۋ باعىتىندا ءتۇرلى ماسەلەلەردى قامتىعان باياندامالارى تىڭدالدى. ولاردىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنداعى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى, عالىم بەرىك ابدىعالي ۇلى, زيابەك قابىلدينوۆ, جامبىل ارتىقباەۆ, ەركىن ءابىل, ابىلسەيىت مۇحتار, بۇركىتباي اياعان سىندى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دارەجەسىندەگى عالىمدار بولدى.
كونگرەسس سوڭىندا عالىمدار قارار قابىلداپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە, قالالار مەن وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرىنە ۇسىنىستار جاسادى. ول ۇسىنىستاردا تۇلعاتانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەردى جولعا قويۋ, ول ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋ, جوو-لار مەن كوللەدجدەردە, ورتا مەكتەپتەردە تۇلعاتانۋدى تاڭداۋ پاندەرى قاتارىنا ەنگىزۋ, ولاردى تانىمال ەتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى.
