سۇحبات • 04 جەلتوقسان، 2020

عىلىم – تۇراقتى ەكونوميكانىڭ دىڭگەگى

226 رەت كورسەتىلدى

الەمدىك دەرەكتەر اتلاسىندا (World Data Atlas) دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەردىڭ عى­لىمعا جۇمساعان قاراجاتىنىڭ ستا­تيس­­تيكاسى جاريالانىپتى. سون­دا­عى مالىمەتكە سۇيەنسەك، 2018 جىلى يز­را­يل عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىر­لە­مە­­لەرگە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 5،0 پايىزىن، ەكىنشى ورىنداعى وڭتۇستىك كورەيا 4،8 پايىزىن، ال اتالعان كور­سەت­كىش بويىنشا الەمدەگى ەلدەردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىن اياقتايتىن شۆەتسيا 3،3 پايىزىن بولگەن. قازاقستان عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ءىجو-ءنىڭ نەبارى 0،1 پايىزىن بولەتىنىمەن باۋىرلاس وزبەكستان مەن ازەربايجان ەلدەرىنەن كەيىنگى 64-ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. «عىلىم – قارجىلاي قولداۋعا تىكەلەي تاۋەلدى» دەپ تالاي رەت جازدىق. جوعارىداعى رەيتينگتەن-اق عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا ەكەنىن بىلۋگە بولادى. ءيا، قاراجات تىم از، بىراق سول باردىڭ ءوزىن ۇقساتا الىپ وتىرمىز با؟ انىعىن «عىلىم قورى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ساركەەۆتەن سۇرادىق.

باقىتجان قۇرمانباي ۇلى، وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولسىن، ونىڭ ۇستىنە قاراپايىم ادامداردان بولەك عالىمدار دا بىلمەي جاتادى، «عىلىم قورىنىڭ» نەگىزگى باعىتى قانداي؟ اۋەلگى اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق.

– قور 2006 جىلى عىلىمدى قولداۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. راس، اۋەلدە ءوزىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن، نەگىزگى جۇمىس باعىتىن ايقىنداي الماي، اۋىتقۋ دا بولدى. بىراق كەيىن ءبىر ىزگە ءتۇستى. قوردىڭ نەگىزگى باعىتى – وتاندىق عالىمداردىڭ جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ، نارىققا شىعارۋ، سوعان مۇرىندىق بولۋ. ياعني مۇندا جوبانى ازىرلەۋگە ەمەس، «سوزدەن – ىسكە» دەگەن ۇستانىممەن يدەيانى جۇزەگە اسىرىپ، ونىڭ پايداسىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. 

گرانتتىق كونكۋرستارداعى جوبالاردىڭ ىرىكتەۋ تالاپتارىنا قاتىستى داۋلى پىكىرلەر كوپ. سىزدەر قالاي تاڭدايسىزدار؟

– 2016-2018 جىلدارى 3 رەت گرانتتىق كونكۋرس وتكىزدىك. ەلەكتروندى تۇردە قابىلدانعان وتىنىشتەردىڭ ىشىنەن 157 جوبا ماقۇلدانىپ، قازىرگى تاڭدا سول جوبالارمەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 90 جوبا بويىنشا ناقتى وندىرىستەر اشىلعان. وسى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس ناتيجەسىندە 6،5 ملرد تەڭگەدەن اسا تابىس ءتۇسىپ وتىر. بۇل – ارينە جەتكىلىكسىز كورسەتكىش. سەبەبى كوپ جوبا ءالى ءوز اياعىنا جەتكەن جوق. نەگىزى قوردىڭ تاۋەلسىز ساراپشىلارى الدىمەن جوبانى ماركەتينگ تۇرعىسىنان ساراپتامادان وتكىزەدى. وسى ارقىلى ءبىز جوبانىڭ قورىتىندىسىندا ازىرلەنەتىن قانداي دا ءبىر ونىمگە نارىقتا سۇرانىستىڭ بار-جوعىن انىقتايمىز. ەكىنشىدەن، عىلىمداعى جاڭالىق پا، الدە ەسكىلىكتىڭ ءونىمى مە – سوعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق  تۇرعىدان ساراپتاما جاسالادى. وسى تالاپتاردان وتكەنى ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ، ودان ءارى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قاراۋىنا جولدانادى.

– ءسوزسىز عىلىمدى قارجىلاندىرۋ قاجەت، بىراق ودان دا ماڭىزدىسى – كوممەرتسيالاندىرۋ عوي. ءبىز وسى ەكى ۇعىمنىڭ ءمانىن ىسكە كەلگەندە شاتاستىرىپ العان جوقپىز با؟

– شىنىندا، وتە ورىندى. قارجىلاندىرۋ دەگەنىمىز – جوبانى جاساپ، ودان ءبىر ناتيجە شىعاتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن نەمەسە قانداي دا ءبىر تاقىرىپتى زەرتتەپ، سودان قاجەتتى قورىتىندى شىعارۋ ماقساتىندا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ. ال كوممەرتسيالاندىرۋ – بۇدان اۋقىمى كەڭىرەك ۇعىم، عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە بيزنەس قۇرۋ، كاسىپ باستاۋ، ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ دەگەن ءسوز. ءبىز كونكۋرستارىمىزدان گرانت جەڭىپ العان عالىمدارىمىزدىڭ جوبالارىن ءدال وسى كوممەرتسيالاندىرۋعا جۇمىس ىستەيمىز. ماسەلەن، ءبىزدىڭ قور كوپتەگەن جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتۋدى، عالىم مەن كاسىپكەردى بايلانىستىرۋدى كوزدەيدى. سول سەبەپتى بىزگە ءوزىنىڭ جوبالارىن وتكىزگەن عالىمدار ءوز قالتاسىنان جوبا قۇنىنىڭ ەڭ كەمى 10 پايىزىن سالۋى كەرەك، بولماسا سونداي قارجى قۇياتىن كاسىپكەردى تابۋى ءتيىس. البەتتە ءبىز دە ىزدەيمىز، دەگەنمەن ءوز يدەياسىنىڭ ىسكە اسىپ، وندىرىسكە ەنگىزىلۋىنە الدىمەن عالىمنىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋى قاجەت. ەكى ۇعىمدى ءىس جۇزىندە شاتاستىرىپ الماۋ دەگەن وسىدان شىعادى. بولاشاقتا ءبىز 10 پايىزدىق تالاپتى 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. دەمەك، عالىم ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق جوباسىن كاسىپكەرگە بەرەدى، ناتيجەسىندە ەكەۋى دە ءوز ىسىمەن اينالىسادى ءارى ەكەۋى دە تابىس تابادى. قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىس جەمىسىن بەرىپ ۇلگەردى. ايتالىق، جوعارىدا اتالعان 90 جوبادا عالىمدار مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدان بولەك وزدەرى نەمەسە ينۆەستورلار مەن سەرىكتەس كاسىپكەرلەر ارقىلى ورتاشا ەسەپپەن ءار جوبانىڭ 16 پايىز قاراجاتىن تاپقان.

«عىلىم قورى» قارجىلاندىرعان، كوممەرتسيالاندىرۋعا اتسالىسقان جوبالاردىڭ ىشىندەگى قايسىسىن ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

– ءبىر گرانت الۋشىلارىمىز بيە سۇتىنەن ۇنتاق رەتىندە، قۇرامىنداعى پايدالى زاتتاردى ساقتاي وتىرىپ كاپسۋلا جاساپ شىعارعان. بيە ءسۇتىنىڭ دەنساۋلىققا پايداسى زور ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇل ءونىمدى بيولوگيالىق بەلسەندى زات رەتىندە تاماقپەن بىرگە جەي بەرۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ونىمگە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇدان بولەك قىتاي ەلىنەن دە كاپسۋلاعا تاپسىرىس ءتۇستى.

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى «رودينا» اگرووندىرىستىك جشس-مەن بىرلەسىپ ء«نار» سيمبيوتيگىن ازىرلەپ، ءونىم وندىرىسكە ەنگىزىلدى. بۇل – ەمدىك قاسيەتى بار ءسۇت ءونىمى، الايدا ايران دا، يوگۋرت تا ەمەس. بۇنىڭ نارىقتاعى ەڭ جاقىن بالاماسى – ادام اعزاسىنا پايدالى، يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن اكتيۆيا. بىراق مۇنىڭ ءوزى ء«ناردى» تولىق الماستىرا المايدى. ويتكەنى اكتيۆيا ءبىر عانا پايدالى ميكرواعزادان ازىرلەنگەن. ال ء«ناردى» قىمىز، شۇبات، ايراننان پايدالى ميكرواعزالاردى ءبولىپ، ءبارىن ۇيلەستىرە ءبىر ونىمگە اينالدىرۋ ارقىلى جاساپ وتىر. سوندىقتان بۇل – بىرەگەي ءونىم. وسى ءونىمدى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن عالىمدار 10 شاقتى جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ەڭبەكتەندى. سەبەبى بىرنەشە ميكرواعزانى ۇيلەستىرۋ وتە قيىن. قازىرگى تاڭدا ء«نار» استانالىق دۇكەن سورەلەرىنە ساتىلىمعا شىقتى. «رودينا» جشس وسى ونىمنەن تۇسكەن پايدانىڭ 10 پايىزىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋدارىپ وتىر. بۇگىندە سيمبيوتيكتى شىعارۋعا ينۆەستوردان تارتىلعان اقشا 120 ملن تەڭگەنى قۇرادى.

تاعى ءبىرى – مۇنايدىڭ قالدىقتارىن تازالاۋ ارقىلى شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن تەحنولوگيا. بۇل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى قىزىلوردالىق عالىمدار ويلاپ تاپتى. اتالعان سالادا «اۋىر مۇناي» دەگەن ۇعىم بار، وسى «اۋىر مۇناي» بۇعان دەيىن وڭدەلمەي، كومپانيالاردىڭ قالدىقتارعا ارنالعان ارنايى باكتارىندا ساقتالىپ جاتاتىن. مۇنداي قالدىقتاردى وڭدەيتىن شەتەلدىك تەحنولوگيا بار، بىراق ونىڭ قۇنى وتە قىمبات. ال گرانت الۋشىلارىمىز ۇسىنعان وڭدەۋ تەحنولوگياسى شەتەلدىكىنە قاراعاندا الدەقايدا ارزان ءارى ءتيىمدى بولدى. عالىمدار وزدەرى ازىرلەگەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ناتيجەسىندە قىزىلورداداعى «قۇمكول» مۇناي كومپانياسىنا اقىلى قىزمەت كورسەتىپ، پايدا تاۋىپ وتىر. وسى جوباعا ءبىزدىڭ قور 300 ملن تەڭگە سالسا، بيزنەس وكىلدەرى تاراپىنان 380 ملن تەڭگە قارجى قۇيىلدى.

ال «ورداباسى قۇس» كومپانياسى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ جاساعان عىلىمي ازىرلەمەسىمەن ۇندىكتىڭ ەتىنەن جاڭا ءونىم تۇرلەرىن نارىققا شىعارۋمەن اينالىسىپ وتىر. ماسەلەن، ءسىز ۇندىكتىڭ ەتىنەن قازى جەپ كوردىڭىز بە؟ وسى جوباعا قور 300 ملن تەڭگە قۇيسا، گرانت الۋشى تاراپىنان 400 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى.

مىنەكەي، ناتيجە. كوردىڭىز بە، عىلىم – تەحنولوگيانىڭ، يننوۆاتسيانىڭ، بيزنەستىڭ، اقىر اياعى تۇراقتى ەكونوميكانىڭ دىڭگەگى.

بايقاۋىمىزشا، بارلىق جوبالار جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەردەن ىسكە اسىرىلعان ەكەن. سىزدەر گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ناتيجەلەردى قارجىلاندىرمايسىزدار ما؟

– ءبىز عىلىمدى بيزنەسكە اينالدىرۋ، ياعني كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىندىكتەن كوبىنە گۋمانيتارلىق سالاداعى عالىمدارعا گرانت بۇيىرا بەرمەيدى. بىرەۋى بار، لاتىن الىپبيىندە كوركەم ادەبيەتتەردى، سونىڭ ىشىندە عىلىم تۋرالى  كىتاپتاردى شىعارۋعا قاتىستى بولدى.

– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا، قازىر ەلىمىزدە كىتاپ بيزنەسى وتە قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ عىلىمدى ناسيحاتتايتىن قىزىقتى كىتاپتار مەن جۋرنالدار شىعارۋعا بولماس پا؟

– «عىلىم قورى» مەملەكەتتىك ۇيىم بولعاندىقتان، قاراجات ناقتى ماقساتتارعا بەرىلەدى. دەسە دە ۇسىنىسىڭىزدىڭ جانى بار. ويتكەنى جاس ۇرپاقتىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرماساق، عىلىمعا تارتپاساق، كىم كەلەدى؟ ونىڭ ۇستىنە عىلىمدى ناسيحاتتايتىن قازاق تىلىندەگى عىلىمي جۋرنالدار مەن كىتاپتار مۇلدە جوق. سول سەبەپتى مۇنى دا ماقساتتى تۇردە قولعا الۋ كەرەك.

– ۇكىمەتتىك ۇيىمدار جەلتوقسان جاقىنداعاندا جۇمىس باستايدى. سونداعىسى، سول جىلعا بولىنگەن اقشانى جاراتۋ كەرەك. «عىلىم قورىنا» دا مەملەكەتتەن ملرد-تاعان قارجى بەرىلەدى. بيىلعى بيۋدجەت تولىق يگەرىلدى مە؟

– اقشا يگەرىلمەي جاتقان جوق، كەرىسىنشە جەتپەي جاتىر. 2016-2018 جىلدارى وتكىزىلگەن كونكۋرستا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس شەشىمىنە سايكەس قارجىلاندىرۋعا قولداۋ تاپقان جوبالاردىڭ سانى جالپى قۇنى بىزگە بولىنگەن قاراجاتتان كوپ بولىپ شىقتى. مەملەكەت قورعا وسىنشاما كوپ جوبالاردى قارجىلاي قولداۋعا قاراجات قاراستىرمادى. سوڭعى ۋاقىتتا بەرىلگەن اقشانىڭ بارلىعى سول 2016-2018 جىلدارداعى كونكۋرستىڭ جوبالارىنا بەرىلىپ جاتىر. سوندىقتان دا ءبىز قارجى تارتۋدىڭ جوعارىدا ايتقان باسقا دا جولدارىن، ءتيىمدى تەتىكتەرىن تابۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىز عوي. «عىلىم قورىنا» جىلىنا بولىنەتىن قاراجات كولەمى – 5،5 ملرد تەڭگە. بۇل دەگەنىڭىز – وسى ەلورداداعى سالىنعان 200 ورىندىق ينفەكتسيالىق 1 اۋرۋحانانىڭ قۇنى. جالعىز اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىنا كەتەتىن قارجىنى بارشا ەلدىڭ عالىمدارىنا، جىل سايىن تۇسەتىن جۇزدەگەن جوبالارعا بەرىپ وتىرمىز. ايتالىق، ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيىل ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتۋعا بارلىعى 1 ترلن تەڭگە (رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 300 ملرد تەڭگە، قالعانى باسقا كوزدەردەن) ءبولىندى. وسى قاراجاتتى عىلىمعا، عىلىمي جوبالاردىڭ نەگىزىندە اشىلعان كاسىپكەرلىككە بولسە، جۇمىسسىزدىق وزدىگىنەن جويىلار ەدى عوي. مىسالى، ءبىز گرانت بولگەن 90 جوبانىڭ ناتيجەسىندە 1 300 تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى.

نەگىزى عىلىمعا دەگەن بىزدەگى كوزقاراستىڭ قانداي ەكەنىن ءسوز باسىندا كەلتىرىلگەن ءسىزدىڭ دايەكتەمەڭىزدەن-اق بىلۋگە بولادى. عىلىمعا بولىنەتىن قارجى – وتە از. ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قاراساڭىز، عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات كولەمى «0،1; 0،2; 0،3 پايىز» دەپ كەلە جاتادى دا، باعدارلامالىق جوسپاردىڭ اياقتالاتىن جىلدارىندا سول كورسەتكىش بىردەن 1 پايىزعا شىعىپ كەتەدى. 

– سوندا ءبىز بەلگىلەنگەن 1 پايىزعا 2025 جىلى دا جەتە المايمىز با؟

– مەملەكەت عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ۇلعايتپايىنشا، جەتە المايمىز. مۇمكىن مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ، اسىرەسە قارجىلاندىرۋ ورگاندارىنىڭ عىلىمعا دەگەن كوزقاراسى وڭالىپ، قازىرگىدەي شەتكە ىسىرىپ قويمايتىن كۇنگە جەتىپ، قارجى كولەمى وسەتىن شىعار. عىلىمنىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەنىن، ماڭىزدىلىعىن ىندەت كەلگەندە تۇسىندىك قوي. ەگەر عىلىمعا دەر كەزىندە قاراجات قۇيعانىمىزدا، ىندەتتىڭ ءدال مۇنداي سالدارى بولماس ەدى. عىلىمي نەگىزدەمەسىز كەز كەلگەن سالادا العا ءبىر قادام جىلجۋ مۇمكىن ەمەس.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا شوتبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ىندەت جۇقتىرعاندار سانى كوبەيدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:58

سەمەيگە جاڭا اكىم تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 11:57

الماتىدا 10 كىتاپحانا جاڭارتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:47

قازاقستان «قىزىل» ايماققا كىردى

قازاقستان • بۇگىن، 09:30

جىر بايگەسى مارەسىنە جەتتى

ادەبيەت • بۇگىن، 07:14

ونەرتاپقىش ورەن

ايماقتار • بۇگىن، 07:13

ساداق تۋرالى ساباق

ايماقتار • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار