كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
72 جاستاعى ميلگروم مەن 83 جاستاعى ۋيلسون اۋكتسيونداردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن زەردەلەپ, ءوز يدەيالارى نەگىزىندە ءداستۇرلى تاسىلمەن ساتىلىمى قيىنعا سوعاتىن راديوجيىلىك سەكىلدى تاۋار مەن قىزمەتتەردى ساتۋعا ارنالعان اۋكتسيوننىڭ جاڭا فورماتىن جوبالاعان. ناتيجەسىندە ولاردىڭ بۇل تابىسى بۇكىل الەمدەگى ساۋداگەر, ساتىپ الۋشى جانە سالىق تولەۋشىلەرگە ۇلكەن جەڭىلدىك تۋدىرادى. بىزدىڭشە, امەريكالىق عالىمداردىڭ ەڭبەگىندەگى جاڭالىق تا وسى فاكتور.
ادەتتە اۋكتسيون دەسە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا الدەبىر م ۇلىكتى ساۋدالاپ جاتقان جالعىز ادام مەن بىرنەشە ساتىپ الۋشى ەلەستەيدى. وندا ءتۇرلى زات ساتىلۋى مۇمكىن: تاۋار, قۇندى قاعاز, ونەر تۋىندىسى. بارلىق اۋكتسيونعا ءتان ورتاق ۇستانىم – الەۋەتتى ساتىپ الۋشىلار اراسىنداعى باسەكە. ادەتتەگىدەي كىم ارتىق اقشا ۇسىنسا, سول ۇسىنىلعان تاۋارعا (مۇلىك, تۋىندى) يەلىك ەتەدى. اشىق جانە جابىق دەپ بولىنەتىن اۋكتسيوننىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار. بىرىندە ءبىر عانا ساتۋشى, ال ساتىپ الۋشى كوپ بولسا, ەندى بىرىندە ساتىپ الۋشى جالعىز, ال ساتۋشى كوپ بولۋى مۇمكىن. ميلگروم مەن ۋيلسوننىڭ تاپقىرلىعى سول – ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلارعا پايداسىن مەيلىنشە ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىن جاڭا اۋكتسيون تۇرلەرىن ويلاپ تاپقاندىعى. ەكونوميستەر جاڭالىعى تۋرالى تارقاتپاي تۇرىپ, الدىمەن اۋكتسيون تۇرلەرىنە توقتالا كەتەيىك.
الگىندە اۋكتسيوننىڭ ءتۇرى كوپ دەدىك. كەڭ تارالعانى – اعىلشىن جانە گوللاند اۋكتسيوندارى. نەگىزىنەن كارتينا, انتيكۆاريات جانە وزگە دە قۇندى تاۋارلار ساۋدالاناتىن اعىلشىن اۋكتسيونىندا تاۋار باعاسى مينيمالدى باعادان باستالادى. قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى تاۋاردى ساتىپ الۋعا دايىن ەكەنىن حابارلامايىنشا باعا كوتەرىلە بەرەدى. ال گوللاند اۋكتسيونىندا باعا جوعارى باستالىپ, بىرتىندەپ تومەندەي بەرەدى. سونداي-اق قاتىسۋشىلار ۇسىنعان باعا ءوزارا جاريا ەتىلمەيتىن اۋكتسيون تۇرلەرى دە بار. ونداي اۋكتسيونداردا ۇمىتكەر ءوز باعاسىن كونۆەرت, سايت نەمەسە ارنايى باعدارلاما ارقىلى جولدايدى.
كەيىنگى ۋاقىتتا الەمدىك اۋكتسيون باعدارلامالارىندا قيىندىق تۋىندادى. عالىمدار مەن ۇيىمداستىرۋشىلار راديوجيىلىك دياپازوندارىنىڭ ءتيىمدى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە سالىق تولەۋشىلەرگە ۇلكەن پايدا اكەلەتىن اۋكتسيون ءتۇرىن قالاي ويلاپ تاپسا بولادى دەپ باس قاتىرا باستاعان. الايدا جيىلىك دياپازونىندا جەكە جانە ورتاق كومپونەنتتەر بولعاندىقتان بۇل كۇرمەۋدى تارقاتۋ وتە قيىن ەدى. وسى ورايدا نوبەل سىيلىعىنىڭ رەسمي سايتىندا مىناداي مىسال كەلتىرىلەدى:
«بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى جولاقتىڭ ماڭىزى ناقتى ءبىر وپەراتورعا تيەسىلى جيىلىك جولاعىنا تاۋەلدى. وپەراتور ۇلتتىق ۇيالى بايلانىس جۇيەسىن تۇرعىزعىسى كەلدى دەلىك. ماسەلەن, شۆەتسيالىق قاداعالاۋشى ورگان سولتۇستىكتەگى لاپلانديادان باستاپ وڭتۇستىكتەگى سكونەگە دەيىنگى ارالىقتاعى جيىلىك جولاقتارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن اۋكتسيونعا قويادى. ەندى لاپلاندياداعى ليتسەنزيا قۇنى وپەراتوردىڭ كەيىنگى كەزەڭدەردە – سكونەگە دەيىنگى ارالىقتا ليتسەنزيانى ساتىپ الاتىنىنا جانە قانداي باعادا ساتىپ الاتىنىنا تاۋەلدى بولماق. وپەراتور بولاشاق اۋكتسيون ناتيجەسىن بىلمەيدى, سوندىقتان ليتسەنزيا ءۇشىن قانشا تولەۋ كەرەگىن دە بىلمەيدى. سونىمەن قاتار الىپساتارلار دا جيىلىك جولاعىن ساتىپ الىپ, ەكىنشى نارىقتا قىمبات باعامەن ساتۋدى كوزدەيدى. ناقتىلىق بولماعاننان كەيىن وپەراتور تومەنگى شەكتى مولشەردى ۇستايدى نەمەسە اۋكتسيوننان باس تارتا تۇرادى. بۇل پروبلەما باسقا ەلدەرگە دە ءتان. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ميلگروم مەن ۋيلسون كوپ اينالىمدى اۋكتسيون ءتۇرىن ەنگىزدى. بۇل اۋكتسيون بارلىق نىسانداردى ء(ارتۇرلى گەوگرافيالىق ايماقتاعى راديوجيىلىك دياپازوندارىن) ءبىر ۋاقىتتا ۇسىنادى. اۋكتسيون تومەن باعالاردان باستالىپ, قايتا وتىنىمدەرگە مۇمكىندىك بەرىپ, سەنىمسىزدىك پەن قيىندىقتاردى تومەندەتەدى» دەلىنگەن شۆەد اكادەمياسىنىڭ رەسمي سايتىندا.
روبەرت ۋيلسون الدىن الا قۇنى بەلگىلەنبەگەن, بىراق تۇبىندە ءبارى ءۇشىن بىردەي قۇنعا يە اۋكتسيون تەورياسىن جاسادى. مىسال رەتىندە, راديوجيىلىكتىڭ بولاشاقتاعى قۇنىن نەمەسە بەلگىلى ءبىر وڭىردەگى پايدالى قازبالار كولەمىن الۋعا بولادى. ۋيلسون ساۋداعا قاتىسۋشىلاردىڭ م ۇلىكتىڭ جالپى قۇنىنان تومەن باعا ۇسىناتىنىن كورسەتتى: ولار تىم كوپ تولەپ, اقىرىندا ۇتىلىپ قالۋدان قورىققان. پول ميلگروم بولسا جالپى قۇندىلىقتارعا عانا ەمەس, قاتىسۋشىدان قاتىسۋشىعا دەيىنگى ارالىقتا قۇبىلىپ تۇراتىن جەكە قۇندىلىقتارعا يە جالپى اۋكتسيون تەورياسىن قالىپتاستىرعان. ول بىرنەشە تانىمال اۋكتسيون فورماتتارىنداعى ساۋدا-ساتتىق ستراتەگيالارىن تالداپ, ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلار ساۋدا-ساتتىق كەزىندە ءبىر-ءبىرىنىڭ باعالاۋ قۇنى تۋرالى كوبىرەك بىلگەندە, اتالعان فورمات ساتۋشىعا جوعارى كۇتىلەتىن كىرىس اكەلەتىنىن كورسەتتى.
ميلگروم مەن ۋيلسون ۇسىنعان مەحانيزم بويىنشا اۋكتسيون بىرنەشە راۋندقا سوزىلادى, ءار راۋند سايىن اقشا مولشەرى ارتىپ وتىرادى. راۋند جابىلعاننان كەيىن ۇسىنىلعان باعالار قاتىسۋشىلارعا جاريا بولادى. راۋند اراسىنداعى ءۇزىلىس كەزىندە قاتىسۋشىلار باسەكەلەستەردىڭ ۇسىنىستارىن زەرتتەپ, ءوز ستراتەگيالارىن جوندەپ-تۇزەيدى. راۋند سانى شەكتەۋسىز. جاڭا سوما ۇسىنىلماعان كەزدە عانا راۋند لەگى اياقتالادى. وسىلايشا, تاۋار يەسى تاۋارى ءۇشىن ماكسيمالدى باعا الادى. قازىر بۇل تاجىريبە تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
20 جىل ىشىندە اقش-تا جيىلىككە بەرىلەتىن ليتسەنزيا ساتىلىمى 120 ملرد دوللار تابىس اكەلگەن. ميلگروم مەن ۋيلسون اۋكتسيونعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن 1990 جىلداردان بەرى جۇرگىزىپ, اراعا 30 جىل سالىپ ەڭبەكتەرى حالىقارالىق دارەجەدە ەلەنىپ, جاڭالىقتارى قولدانىسقا ەنبەك.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى اۋكتسيون ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسىدان از ۋاقىت بۇرىن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين راديوجيىلىك ماسەلەسىنە توقتالىپ «كىشى وپەراتورلار راديوجيىلىكتەردى الىپ, ولاردى قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانىپ جاتقان جوق. راديوجيىلىك رەسۋرستارىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى بەلگىلى. ءبىز ارنايى اۋديت جاساپ, پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بىراق ول ءۇشىن ءتيىستى ستاندارت پەن زاڭناماعا وزگەرىس ەنۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن.
وعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن لاتيفۋنديستەردەن الۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىپ, تاپسىرماسىن ورىنداماعان ۇكىمەتتى قاتاڭ سىنعا دا العان. مەملەكەت باسشىسى لاتيفۋنديزم ماسەلەسىن باعدات ءمۋسيندى جەكە قابىلداۋ كەزىندە دە ەسكەرتكەن. وسىنشاما قوردالانعان ماسەلە ەلىمىزدەگى راديوجيىلىكتى ساتۋ, ينتەرنەت تارتۋ ماسەلەسى بويىنشا كەشەندى شەشىمدەر قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى. بالكىم, ەلىمىز ميلگروم مەن ۋيلسون تاجىريبەسىمەن جۇمىس ىستەي باستاسا, بۇل ءبىزدىڭ ەلدەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنە ۇلكەن ناتيجە الىپ كەلەر مە ەدى.
اباي ايماعامبەت,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
