اتالعان تۋىندىنىڭ تانىستىرىلىمى جۋىردا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتىپ, وعان بىرنەشە وتاندىق تانىمال عالىمدار مەن Zoom پلاتفورماسى ارقىلى وقىتۋشى-پروفەسسورلار, ستۋدەنتتەر قاتىستى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, بولونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورازاق سماعۇلوۆتىڭ عىلىمنىڭ وسى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىنا تابانى كۇرەكتەي الپىس بەس جىل تولىپتى. وسى جىلداردىڭ ىشىندە عالىم كوپ وقيعالاردى باستان وتكىزگەن. سوناۋ ءبىر كەڭەستىك جۇيە ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان تۇستا كىتاپتارى تسەنزۋراعا ۇشىراپ, ورتەلگەن جاعدايلار دا كەزدەسكەن. ودان بەرگى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ ۇلەسىندە عالىمنىڭ ىزدەنىستەرى مەن جەتىستىكتەرى وتە كوپ. وعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعىپ جاتقان ىرگەلى ەڭبەكتەرى مەن شەت تىلدەرىندە ءتۇرلى ەلدەردىڭ عىلىمي جۋرنالدارىندا جاريالانىپ جاتقان ماقالالارى دالەل. وسى مالىمەتتەردى العا تارتقان ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ «قازاق حالقى جانە اتا تەگى» اتتى مونوگرافيانى قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق انتروپولوگياسى تۋرالى دارا ەڭبەك دەپ اتاپ كورسەتتى. رەكتور ايگىلى عالىمعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن «ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعى بەرىلگەنىن جاريالادى. ول سونداي-اق تۇڭعىش قازاق انتروپولوگىن «كۇلتەگىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى. ە.سىدىقوۆ وعان قوسا ايگىلى عالىمنىڭ قىزى ءارى عىلىم جولىنداعى شاكىرتى ايناگۇل سماعۇلوۆانى دا ۋنيۆەرسيتەت مەدالىمەن ماراپاتتاپ, شىعارماشىلىق تابىستار تىلەدى.
ءىس-شارا بارىسىندا ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆ كورنەكتى عالىمنىڭ ناقتى قاي كىتابى ورتەلگەنىن ايتىپ بەردى. ول – وتكەن عاسىردىڭ 1977 جىلى جارىققا شىققان «ەتنيچەسكايا گەنوگەوگرافيا كازاحستانا» اتتى ىرگەلى ەڭبەك. كەڭەس جاندايشاپتارى شىعارما اۆتورىنىڭ «قازاق رۋلارىن ءتىزىپ جازعانىن», «قازاقتى ەرەكشە حالىق ەتىپ كورسەتكەنىن» قۇپتاماعان. كىتاپ كپسس-ءتىڭ ساياساتىنا قارسى دەپ تانىلعان. ج.تايماعامبەتوۆ اكادەميك «قازاق حالقى جانە اتا تەگى» مونوگرافياسى ارقىلى قازاق انتروپولوگياسىندا «رەۆوليۋتسيا» جاساعانىن باياندادى.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان جاڭا شىققان مونوگرافياداعى دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني ول ءوزىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جۋىردا جارىق كورگەن كىتابىندا بۇل مونوگرافيا تۋرالى مالىمەت بەرگەن. ول اكادەميكتىڭ عىلىمداعى جولىنىڭ اۋىر بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن قازاقتان شىققان اتاقتى ديسسيدەنت ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ ەسىمىمەن بايلانىستىردى. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىنعا ۇشىراعان, ەلدەن جىراقتا كۇن كەشكەن ديسسيدەنت اكادەميكتىڭ جيەنى بولعان. كەيىنىرەك و.سماعۇلوۆتىڭ «قازاقتىڭ ايبارلى ديسسيدەنتى» اتتى كىتاپ جازعانى ءمالىم.
«قازاق حالقى جانە اتا تەگى» اتتى كىتاپتا كەزدەسكەن مالىمەتتەردىڭ ەش جەردە ۇشىراسپايتىنى تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانتاس جاقىپوۆ مالىمدەدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كىتاپ قولا داۋىرىنەن باستاۋ الادى. «ادەتتە ءبىز تاريحتى بەسىنشى عاسىردان باستايمىز. بۇل كىسى باعزى زاماننان, قولا داۋىرىنەن باستايدى. مەن بۇل كىتاپتى قازاقتىڭ قىرىق عاسىرلىق تاريحىنا قويىلعان ەسكەرتكىش دەپ ايتار ەدىم. اكادەميك التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءبىزدىڭ قانىمىز, سۇيەگىمىز ءبىر ەكەنىن, ءبىر ۇلت ەكەنىمىزدى دالەلدەپ بەردى. ياعني ءتۇپ اتامىز ءبىر. وسى كىتاپتى وقىپ شىعىپ اشىق-شاشىق جاتقان ەل ەكەنىمىزدى دە بايقادىم. زەرتتەۋ ماقساتىندا قازىپ الىنعان قانشاما سۇيەكتەر شەتەل اسىرىلعان. بۇل وزىمىزگە زيان. سوڭىرا قايتا اينالىپ سوعاتىن سياقتى. اكادەميك وسى نارسەلەردى جاناشىرلىقپەن جازىپ وتىر», – دەدى ول.
«قازاق حالقى جانە اتا تەگى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە اتاقتى اكادەميكتىڭ ءوزى دە ءسوز سويلەدى. ول قازاق حالقى, قازاق عىلىمى باستان وتكەرگەن وتكەلەكتەر تۋرالى ايتىپ, ەندىگى جەردە «قابىرعامىز قايىساتىن» جاعدايلار ورىن الماسىن دەپ تىلەيتىنىن جەتكىزدى. و.سماعۇلوۆ ەگەمەندى ەلىمىزدە 40 عاسىر بويى ءناسىل-تەگى ۇزىلمەي, تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان ءبىر عانا ۇلتتىڭ بار ەكەنىن, ونىڭ قازاق ەكەنىن ايتتى. «حالقىمىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – دامۋ ساتىسىنىڭ فيزيكالىق-انتروپولوگيالىق قۇرىلىمىنىڭ نەگىزىنە قاراعاندا, ءناسىل-تەگى كەلەشەكتە دە, ياعني ۇستىمىزدەگى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ اياعىنا دەيىن ساقتالىپ قالاتىندىعىن بايقاتادى. سوندىقتان بۇگىنگى ەگەمەندى قازاق حالقى ءوزىنىڭ بيوالەۋمەتتىك قۇرىلىمى جاعىنان تۋعان جەرىندە ماڭگى ەل بولىپ ساقتالۋىنىڭ مۇمكىنشىلىگى بار ۇلتتىق قاۋىم قاتارىنا جاتادى», دەدى ول.
قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە عىلىمدا وسى كۇنگە دەيىن نۇكتە قويىلعان جوق-تىن. حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, ونىڭ ىشىندە اڭىز اڭگىمەلەرمەن بايلانىستىرۋ نەمەسە بىردەڭەسىنشى عاسىرلاردا باسقا ءبىر جاقتان « ۇلى كوشتىڭ» سەبەبىمەن اۋىپ كەلگەن دەگەن سىڭايداعى بولجامدار وسى كۇنگە دەيىن وقۋلىقتاردا, عىلىمي ادەبيەتتەردە جۇرگەنى وتىرىك ەمەس. ونىڭ ىشىندە ەڭ قاۋىپتىسى, ءار رۋ ءوزىنىڭ تەگىن, ءناسىلىن ءارتۇرلى اتاتەكتەردەن تاراتۋى دەر ەدىك. جاڭادان جارىق كورگەن «قازاق حالقى جانە ونىڭ اتا-تەگى» كىتابى بىزدىڭشە سىڭارجاق بولجامدار مەن تۇجىرىمدارعا نۇكتە قويۋى ءتيىس. ياعني قازاق حالقى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە ءتورت مىڭ جىلدان بەرى تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى جانە قازاق رۋلارىنىڭ بارىنە ءتان ءبىر عانا اتاتەك بار. دۇرىسى, بار قازاق – ءبىر قازاق.
