شىمدان – قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭا بەينە. ول ىشكى الەمىندە ءومىر ءسۇردى. سول الەمنەن شىققان جوق... ءپسيحواناليزدىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن جازۋشى كەمەل جاستاعى بولىستى ەس-ءتۇسسىز عاشىق ەتكەن سۇلۋدىڭ جۇمباق الەمىنە وقىرماندى قىزىقتىرا بىلەدى. ەس پەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى سول الەمدە شىمدان سۇلۋ جانىنا جۇبانىش تابادى. ول – سەرىكباي بولىسقا دەگەن زور قۇشتارلىق. «كەنەت ۇزاپ كەتىپ قالعان مىنا ادامنىڭ كولەڭكەسى قاپ-قارا ارنا سياقتى كورىنىپ كەتتى. اققان سۋى دا جوق. جاعاسىنا بىتكەن تال-تەرەگى, كوك مايساسى دا جوق. قاڭىراعان ءولى ارنا. وسى قاپ-قارا ارنانى بويلاپ كەتىپ بارا جاتقان ادام سونشالىقتى جالعىز. جاپادان-جالعىز. شىمداننىڭ جۇرەگى شىمىر ەتە قالدى. ءىشى ەلجىرەي اۋىردى. تاماعىنا كەلىپ قالعان تۇيىرتپەكتى كۇشپەن جۇتىپ جىبەردى. سول ءسات ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن. مىنا ادامنىڭ كىم ەكەنىن كامىل تۇيسىنگەن ەدى». سول ءتۇيسىنۋ شىمداندى ەرەسەك ءومىردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتتى. تاباعا قالدىردى. قورلىق كورسەتتى...
پسيحواناليز – جيىرماسىنشى عاسىردا پايدا بولعان ءىلىم. فرەيدتىڭ بۇل ءىلىمى پسيحيكاسى زارداپ شەككەن ناۋقاستاردى باقىلاۋ بارىسىندا ومىرگە كەلگەن. ول سانالى تۇردە قابىلدانبايتىن سەزىم-كۇيلەردى زەرتتەدى. كەيىنىرەك, سانالى ادامداردا دا بەيسانالى سەزىمدەر بولاتىنىن اشتى. بۇدان سوڭ الەمدىك ادەبيەتتىڭ قالاي وزگەرگەنى بەلگىلى. شىمدان – بەيسانالى سەزىم-كۇيگە ەرىك بەرگەن كەيىپكەر. سوندىقتان باسىنان ءوتىپ جاتقان وقيعالاردى دا ءتۇس سياقتى قابىلدايدى. اتاستىرعان جەرىنىڭ اڭگۇدىك جىگىتتەرى مەن زورلىقشىل كۇيەۋ تاپا-تال تۇستە قىز اۋىلىنىڭ توپالاڭىن شىعارىپ, اتقا وڭگەرىپ الىپ كەتكەن. مىنە, ول بوساعاداعى تۋلاقتىڭ ۇستىندە كىسەندەۋلى وتىر. «تۇسكى تاماقتىڭ قالدىعى تۋرا ەكىگە بولىنەدى دە, جارتىسى سىرتتاعى يتتەرگە, جارتىسى شىمدانعا تاستالادى. بۇلا بولىپ وسكەن شىمدان بۇنداي قورلىققا توزگىسى كەلمەدى... قۇساعا باتتى». مىنە, وعان كەمپىرلەر جابىلىپ, بىردەڭەنى يىسكەتىپ, سۇيىقتىق ىشكىزىپ جاتىر. ەكى كۇن «ەمدەگەن» سوڭ, ءۇشىنشى كۇنى تاڭ اتا تولعاعى باستالعان. سول كەمپىرلەر سۇلۋدى شىڭعىرتا قيناپ, جاڭا عانا جان كىرە باستاعان تۇينەكتى ج ۇلىپ تاستايدى... ونىمەن قويماي, بۇنىڭ بويىنا قونىستانىپ العان ءازازىلدى قۋىپ شىقپاق.«ول الدىمەن ايەلدىڭ ەرنىنە, قوس انارىنىڭ اراسىنا, ابۇيىرىنا قونىپ قوزدىرادى ەكەن. وسى اتالعان جەرلەر مىقتاپ تۇرىپ, سيىردىڭ جاس جاپاسىمەن سىلاندى. سودان كەيىن الدەنەشە رەت ۇشكىرىلدى, بەتىنە تۇكىرىك جاعىلدى. اقىرى ەس كەتتى, جان شىقتى دەگەندە, ەم اياقتالدى». وسىنشا قورلىق كورسە دە, «سەرىكباي بوساتىپ الادى» دەيتىن ءۇمىت قىزدى ولتىرمەيدى. بىراق وندا ءتىرى ادامنىڭ بەينەسى دە جوق. قۇر سۇلدەر.
سەرىكباي بولىستىڭ بەينەسى دە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن. ادەتتە, بولىس دەسە, كوز الدىمىزعا اقىلدى, ايلالى كىسى ەلەستەيتىنى بار عوي. ادەبيەتتەن ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, ازداپ توڭمويىنداۋ نەمەسە توعىشارلاۋ بولىستاردىڭ تالايىن مىسالعا كەلتىرەر ەك. قازاق قالامگەرلەرى بولىس شەنىندەگى ازاماتتى ايەل زاتىن ەسى كەتە ءسۇيىپ, ول ءۇشىن كەز كەلگەن قۇرباندىققا بارعان جان رەتىندە سۋرەتتەمەگەن. مىنا شىعارمادا قىرىق التى جاستاعى بولىستىڭ دۇنيەتانىمى مۇلدە باسقا. ول قورلىق كورگەن سۇيىكتىسىن كۇيەۋىنەن تارتىپ الادى, سوڭىندا بولىس شەنىنەن دە ايرىلادى...
«شىمداندا» شىم-شىتىرىق وقيعا كوپ. سونىڭ ىشىندە جوگى باياندايتىن بارىمتانىڭ اينالاسىنداعى وقيعالار قازاق ادەبيەتىندە بارىمتا تاقىرىبى تولىق اشىلماعانىن كورسەتەدى. ءوز باسىمىز كوبىندە بارىمتاشىعا قاندىقول قاراقشى رەتىندە قاراپ كەلىپپىز. ولار بار بولعانى يەسىنىڭ ادال قىزمەتشىلەرى دەگەن تۇسىنىك باسقا كەلمەگەن. باسىن بايگەگە تىگىپ, كۇن-ءتۇن جورتاتىن, مۇز جاستانىپ, قار جامىلا ءجۇرىپ بايدىڭ مالىنا مال اكەپ قوساتىن جىرىندى بارىمتاشىلاردىڭ تايقى تاعدىرىن ويلاعاندا وزەككە وكىنىش پەن وكسىك قوسا كەپتەلدى. اسىرەسە قارسى جاقتىڭ دويىرى مەن قامشىسى ءمۇلت ءتيىپ, قازا بولعان بارىمتاشىلاردى كىم ساناپتى؟ مانياز دا سونداي قۇرباندىقتاردىڭ ءبىرى. ولار باراقباي بايدىڭ مالىن كوبەيتىپ بەردى. سول ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلار شىمداننىڭ تۇبىنە جەتتى... بۇنى دا وكىنىپ وتىرىپ جوگى ايتادى: «مەن اكەلگەن كوكمويناقتار شىمدان قاراعىمنىڭ باسىن جۇتتى-اۋ». مالىڭدى شاشىپ ءجۇرىپ ادامنىڭ جانىن سۋىرىپ الۋ وزبىرلىقتىڭ, قاتىگەزدىكتىڭ بەلگىسى. بىراق جالعان نامىس ادامگەرشىلىك پەن ادىلدىكتى ويلاتا ما؟ شىمداننىڭ زورلىقشىل كۇيەۋى مالىنا سەنىپ, قورلىق كورسەتتى, ويازعا ارىز ءتۇسىردى. سوڭىندا وياز شىمداندى ءوز كۇيەۋىنە قوسىلۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعاردى.
قارا سۋدى تەرىس اعىزعان كەنجەباي باقسى ەسىنەن اداسىپ جاتقان شىمداننىڭ تامىرىن باسىپ, ارى-بەرى قاراپ «قىلقىن» دەيدى. «...بۇل اۋرۋدىڭ اتى – قىلقىن. سەرىكبايعا «ارتىن كۇت» دەپتى. جان اۋرۋىنا ەم قونبايدى. بەكەم بول دەپتى. ءبىر ساتكە عانا ەسى كىردى. سەرىكباي, جاعى سورايعان, جۇدەۋ... بۇدان كوز المايدى. شىمدان قولىن سوزىپ, جەڭىنەن سيپادى. بىردەڭە ايتپاق ەدى. بىراق ايتا الماي قالدى. الدەبىر قاپ-قارا تىلسىم ۇستىنە جانىشتاي قۇلادى. سول ءسات جارىق دۇنيە سوڭعى رەت زىمىراي جارق ەتتى دە, جوق بولدى». جان اۋرۋىنا ۇشىراعان سۇلۋ شىمدان تاعدىرعا كونگەن جوق. ول مىنا ادىلەتسىز الەمگە ءوز ولىمىمەن قارسىلىق كورسەتتى.
«شىمدان» – ءبىتىم-بولمىسى بولەك شىعارما. مۇندا وقيعا قۋشىلىق جوق. جازۋشىنىڭ ادامنىڭ جانى, ادامنىڭ ءمانى ءھام ادامنىڭ قۇنى سىندى ۇعىمداردى زەردەلەگەنى بايقالادى. شىعارما اۆتورى كىم دەسەڭىز, قارا ءسوزدىڭ تالاسسىز شەبەرى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.
