جانە كارانتين شەكتەۋى كۇشىنە مىنگەن قاۋىپتى ساعاتتاردا دا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ, الەۋمەتتىك احۋال مەن ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ قالعان بىرەگەي ءوندىرىس كوزى وسى جەڭىل ونەركاسىپ, ونىڭ ىشىندە تاماق ونەركاسىبى بولعانىن جاقسى بىلەمىز. وركەنيەتتىڭ دامۋى مەن تەحنوگەندىك ۇدەرىستىڭ ءوزى اسقازاننىڭ قالاۋىنا قارسى تۇرا المادى. قازاق مۇندايدا «اش قارىن جۇبانا ما, مايلى اس جەمەي...» دەيتىن ەدى. ەكىنشى جاعىنان العاندا جەڭىل ونەركاسىبى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ الەم ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك احۋالىنا دا ىقپال ەتەتىنى بۇرىننان ايان. ەندەشە, قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن وركەندەتۋ ارقىلى دۇنيەنىڭ ءبىر پۇشپاعىن ۇستاۋعا ۇمتىلعانى ءجون دەگەن ويدامىز. ال بۇعان وتاندىق تاماق ونەركاسىبى دايىن با؟
– قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەم ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋىن ەسكەرسەك, قازىر دۇنيە باستان كەشىپ وتىرعان سىندارلى جاعداي ەلىمىزگە اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق. جالپى, الىس ەلدەردى بىلاي قويعاندا, ءوزىمىز مۇشە بولىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندەگى ساۋدا تەپە-تەڭدىگى ءبىزدىڭ پايدامىزعا شەشىلىپ وتىرعان جوق.
ويتكەنى ەلىمىزدە سىرتقا جونەلتىلەتىن تاۋار ەكسپورتىنان ىشكى نارىققا ەنەتىن يمپورت ۇلەسى باسىم. بۇل ءبىزدىڭ ءوندىرىس پەن ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ باسەكەگە ءالى دە دايىن ەمەستىگىن كورسەتەدى. ال ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ءار مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان بۇل دا قازاقستاننىڭ ءوز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرامداس بولىگى بولۋى ءتيىس. مەن ەكونوميست رەتىندە وتانداستارىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك تۇتىنۋىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ ءجۇرمىن. بۇل قازىرگىدەي ادام دەنساۋلىعىنا سىناق بولعان جۇقپالى ىندەت جاعدايىندا, ءتىپتى دە وزەكتى ماسەلە. ياعني دەنساۋلىق مىقتى بولۋى ءۇشىن تۇتىناتىن تاعام قۋاتتى بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءار ادامنىڭ جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن پايدالاناتىن تاعام ۇلەسىنىڭ راتسيونالدىق نورماسى ءار مەملەكەتتە وزگەشە. بىراق ورتاق جۇيە, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بەكىتكەن شەكتى مولشەر بار. بۇل تىزىمدە ازىق-ت ۇلىكتىڭ ون شاقتى ءتۇرى ايقىندالعان. مىسالى, ادامنىڭ جىل سايىن تۇتىناتىن تاعامدارىنىڭ ىشىندە: نان – 120,5 كگ, ەت – 70,1 كگ, ءسۇت – 359,9 كگ, جۇمىرتقا – 243 دانا, كارتوپ – 96,7 كگ, كوكونىس – 140,3 كگ, جەمىس-جيدەك – 80,3 كگ, بالىق – 8,3 كگ, قانت – 36,5 كگ, وسىمدىك مايى – 13,1 كگ بولۋى كەرەك. ەندى مۇنداي ءونىمدى وزدەرى وندىرمەيتىن, سىرتتان دايىن كۇيىندە ساتىپ الاتىن مەملەكەتتەر بار. ياعني قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا بولماسا ازيانىڭ, افريكانىڭ حالقىنا تازا ازىق-ت ۇلىك دايىنداپ, جونەلتۋگە ىنتاسى بار. وكىنىشكە قاراي, ونى ورىنداۋعا قاۋقار جوق. سەبەبى ءبىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىبىمىز ىشكى سۇرانىستىڭ ءوزىن تولىق قامتي الماي وتىر. راس, ەلىمىزدە دە تاماق ونەركاسىبىنىڭ ەت, ۇن, جارما, قانت ونىمدەرى,بالىق, كونديتەر ونىمدەرىن دايىنداۋ جاقسى جولعا قويىلعان. بىراق بۇل ايماقتار بولىنىسىنە قاراعانداعى ناقتى جاعدايدىڭ كورسەتكىشى بولا المايدى. ويتكەنى ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا قاجەتتى فاكتورلار: لوگيستيكا, جۇمىس كۇشى, ينفراقۇرىلىم, شيكىزات سەكتورى سياقتى تالاپتار اسەر ەتەدى. ال بىزدەگى كورىنىس بويىنشا بۇل تالاپتارعا ءىرى مەگاپوليستەردىڭ ماڭىنداعى كاسىپورىندار عانا ساي بولىپ وتىر. اشىعىن ايتقاندا, وتاندىق ونەركاسىپتىڭ شەتەل نارىعىنا جاپپاي ءونىم شىعارىپ, ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىستى ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالدىرۋى ءۇشىن ءالى كوپتەگەن جۇمىس ىستەلۋى كەرەك, – دەيدى تاقىرىپقا وراي پىكىر بىلدىرگەن بەلگىلى ەكونوميست اتامۇرات شامەنوۆ.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
جالپى, قازاقستاننىڭ تاماق ونەركاسىبىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى تابىسى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى اشتىق زاردابىن شەككەن ادامدارعا دا ءۇمىت ساۋلەسىن سىيلار ەدى. راس, ءبىز قازىر وتاندىق تۇتىنۋ نارىعىن قامتۋ مەن دامىعان ەلدەرگە تابيعي ءونىم جەتكىزۋ تۋرالى ايتا وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى اتتاپ ءوتىپ كەتىپ ءجۇرمىز. ال الەمدە ءبىر ءۇزىم نانعا ءزارۋ ادامدار شوعىرى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى ەكەن. دەرەك بويىنشا, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىن تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى قارا قۇرلىقتا تۇرىپ جاتىر. ەۋروپاداعى «Deutsche Welthungerhilfe» ۇيىمى جاريالاعان مالىمەتكە قاراعاندا, قازىر 821 000 000 ادام تويىپ تاماق ىشپەيدى. دۇنيەجۇزى دارىگەرلەرىنىڭ ەسەبىندە تۇراتىن 151 ميلليونعا جۋىق ءجاسوسپىرىمنىڭ قالىپتى دامىماي قالۋىنا تاماق تاپشىلىعى سەبەپ بولعان دەيدى. ال ءبىر جۇتىم تازا اۋىز سۋ مەن تالعاجاۋ ەتەرلىك قورەككە جارىماي وتىرعان قۇرلىقتاعى ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا دا 51 ميلليونداي بالا بار.
ەكىنشى جاعىنان العاندا, قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋى ەل ەكونوميكاسىن شيكىزات ساتۋدان تۇسكەن پايدا مەن مۇناي تابىسىنا يەك ارتىپ وتىرۋدان قۇتقاراتىن جول بولۋى ءتيىس. دەرەككە سۇيەنسەك, 2019 جىلى وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ەكپورتقا ءونىم شىعارۋىندا ءبىرشاما العا جىلجۋ بولىپتى. بۇل جەردە باسىن اشىپ الاتىن جاعداي, قازاقستاندا جاسالعان دۇنيەلەر قاتارىندا تاماق ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى وتە از ەكەن. ياعني بىلتىر وتاندىق 30 جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورنى سىرتقى نارىققا باتىل ەنسە, ولار وندىرگەن تاۋار تىزىمىندە ازىق-ت ۇلىك پەن تۇتىنۋ تاعامدارى تۇرىنە جاتاتىن ءونىم جوقتىڭ قاسى. ال وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋشىلار قاتارىندا 39,4 پايىزدىق مەجەمەن قىتاي كوش باستاسا, رەسەي نارىعىنا 39,4 پايىز ءونىم جونەلتىلگەن. ال قازاقستاندىق بۇيىمعا 4,8 پايىز شاماسىندا قىزىعۋشىلىق تانىتقان الىس شەتەل يتاليا بولسا, كورشى وزبەكستان 1,5 پايىزعا سۇرانىس بىلدىرگەن.
ەسەسىنە, بيىل تاماق ونەركاسىبىنىڭ قۋاتى ارتىپ, ءونىم شىعارۋ ۇلعايىپتى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 3,4 پايىزعا ءوسىپ, ءتۇسىم سوماسى 1,6 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن كۇرىش ءوندىرىسى كولەمىنىڭ 36,8 پايىزعا, سارى ماي شىعارۋ 17,1 پايىزعا, شۇجىق جاساۋ 14,6 پايىزعا, ماكارون ءوندىرۋ 9,7 پايىزعا, جارما ءوندىرۋ 5,6 پايىزعا, ۇن تارتۋ 5,1 پايىزعا, ايران, ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋ 4,5 پايىزعا, ىرىمشىك جانە سۇزبە الۋ 2,1 پايىزعا ارتقانى بايقالادى. ارينە, بۇل كورسەتكىش ىشكى نارىققا شىعارىلعان ءونىمنىڭ جالپى ەسەبى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. وسى جەردە الەمدىك نارىققا شىعاتىن تاماق ءوندىرىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى.
– ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارىپ, الەمدىك سۇرانىسقا ساي ءوندىرىس كوزىنە اينالۋى ءۇشىن كوپ نارسەنى وزگەرتۋىمىز كەرەك. وعان ساياسي كوزقاراستان باستاپ, يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا مەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا دەيىنگى ماسەلەلەر كىرۋى ءتيىس. مىسالى, ءبىر عانا يلون ماسك مۇناي ماگناتتارىن ينفاركت ەتۋدىڭ الدىندا تۇر. بىرەر جىلدا ماسك سياقتى ون ادام ءىس باسىنا كەلسە, الەمدە تاعى ون جىلدان كەيىن سۋپەر ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيا بولارى حاق. مۇنداي ساتتە مۇناي ساتىپ, ءماز بولىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىرايدى. بۇل تاۋەكەل قازاقستاندى اينالىپ وتپەيدى. قازىردىڭ وزىندە مۇنايدىڭ باررەلى ارزانداعان سايىن, تىزەمىز دىرىلدەپ قويا بەرەدى. ال بيىل نە كۇيدەمىز؟ پاندەميا. اقش جاعالاۋىندا مۇناي تاسىعان تانكەرلەر ايلاپ قاڭتارىلىپ تۇردى. كيىم شىعاراتىن فابريكالار توقتادى, كولىك شىعاراتىن زاۋىتتارداعى ستانوك ءۇنى ءوشتى. ەلدىڭ ءبارى ۇيىندە وتىردى. بىراق ءدارى-دارمەك سالاسىن قوسپاعاندا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەگەن ءوندىرىس بار, ول – تاماق ونەركاسىبى. ياعني ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ پاندەميا, سوعىس, تەحنوگەندى اپاتقا قاراماستان, دامي بەرەتىنىن كورسەتتى. ال ازىق-ت ۇلىك سالاسى اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدە عانا وركەندەيدى ەكەن. دەمەك, ءبىز بولاشاقتا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ستراتەگيا ەتىپ الۋىمىز كەرەك. ونى الداعى سايلاناتىن پارلامەنت زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. ياعني ساياسي پارتيالاردىڭ نەگىزگى ۇرانى اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ بولۋى قاجەت. ەندەشە, اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن بۇكىل كۇشتى اۋىلعا سالسا قايتەدى؟ سوندا ىشكى نارىقتى قامتىپ, ارتىق ءونىمدى سىرتقا شىعارىپ ساتىپ, پايدا تابۋعا بولار ەدى, – دەدى ءبىر سوزىندە جاس ساياساتتانۋشى اسحات قاسەنعالي.
وسى جەردە ەل وڭىرلەرىنىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى ىستەرى ۇلگى بولاتىن الماتى وبلىسى جايىندا بىرەر ءسوز ايتقان ءلازىم. ءارى بيىل ايماقتا اگروونەركاسىپ كەشەنى تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. مىسالى, جىل سوڭىنا قاراي وبلىس بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 894 ملرد تەڭگەگە جەتەدى دەگەن بولجام بار. قازىرگە انىعى: وڭىردە مال باسى مەن قۇس سانى ورتا ەسەپپەن 6,2 پايىزعا ءوسىپ, ەت پەن ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى 3,6 پايىزعا ارتتى. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيىل 1 084 باسقا ارنالعان التى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, 550 باسقا ارنالعان ءۇش بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلعان. جالپى, قازىر وبلىستا بارلىعى 82 ءسۇت فەرماسى جانە 106 بورداقىلاۋ الاڭى جۇمىس ىستەپ تۇر. ناتيجەسىندە, ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ جۇكتەمەسى 80 پايىزعا, ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى 66 پايىزعا جەتكەن. بۇل تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرىنە دەگەن سۇرانىسىن قامتىپ, دايىن ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر ەكەن.
– وتكەن توعىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەتىسۋ اگرارشىلارى وندىرگەن ءونىم تۇرلەرى 92,7 ملن اقش دوللارى كولەمىندە ەكسپورتتالىپ, ءوندىرىس 33 پايىز ءوسىم كورسەتتى. ونىڭ ىشىندە ءسۇت ونىمدەرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, ەت پەن سورپا ءونىمى, بالىق فيلەسىنىڭ ەكسپورتىنا سۇرانىس ارتقان. جالپى, وبلىستا دايىندالعان بارلىق ەت ءتۇرى ءوتىمدى. توعىز ايدا 3 195 توننا سىرتقى نارىققا جول تارتتى. بۇيىرسا, جىل سوڭىنا قاراي اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 894 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, تابىس 2,2 پايىزعا وسەدى دەپ مەجەلەنىپ وتىر, – دەيدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.
جالپى, الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بيىل 46,1 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 40,6 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋعا بەرىلگەن. مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قولداۋدان كەيىن شارۋا مەن ديقان جىگەرلەنىپ, ەگىس كولەمىن ارتتىرىپ, مال باسىن كوبەيتۋگە ىنتالى بولاتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ءبىر كورىنىسى وبلىس بويىنشا ءىرى قارا مال باسىنىڭ 1,3 ميلليوننان اسقانىنان, ال قوي مەن ەشكىنىڭ سانى 4,2 ملن باسقا جەتكەنىنەن بايقاۋعا بولادى. سونداي-اق ايماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىگى
7 مىڭ گەكتارعا كەڭەيىپ, كولەمى 969 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتتى. ونىڭ ىشىندە قانت قىزىلشاسىنىڭ القابى 16 مىڭ گەكتارعا, جۇگەرى 87 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, 1,2 مىڭ گەكتارعا جاڭادان قارقىندى باق ەگىلگەن. اۋماقتاعى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قايتا جاڭعىرتۋ دا ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا جول اشتى. ياعني الماتى وبلىسىندا يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە 5,1 ملرد تەڭگە بولىنگەن, سونىڭ 1,5 ملرد تەڭگەسى – جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن, ال 3,6 ملرد تەڭگەسى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قاراستىرىلىپتى.
ايتپاقشى, الماتى وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوڭىردىڭ اگرارلىق باعىتپەن شەكتەلىپ قالماي, يندۋستريالىق باعىتقا بەيىمدەلۋى دە وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر ەكەن. ياعني ايماقتاعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 87 پايىزعا جەتتى.
– ءبىزدىڭ بۇگىنگى مىندەتىمىز – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى تاپسىرماعا سايكەس, ارتاراپتاندىرىلعان جانە تەحنولوگيالانعان ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ترانسۇلتتىق كومپانيالار ماڭىزدى رولگە يە. قازىر وبلىستا ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جالپى سوماسى 165 ملرد تەڭگە بولاتىن, ءتورت مىڭ جۇمىس ورنىن قۇراتىن 9 جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا, – دەگەن ەدى تاعى وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى سوزىندە اماندىق باتالوۆ.
جالپى, بيىل ايماقتىڭ وندىرىستىك كارتاسى بويىنشا قۇنى 153 ملرد تەڭگە بولاتىن 71 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 1 ترلن تەڭگەدەن اسادى دەگەن بولجام بار. ونىڭ ىشىندە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولەمى 6 پايىزعا ءوسىپ, قارجىلاي تابىس 406 ملن اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ جوسپارلانعان ەكەن. ەندەشە, ايماقتاعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ, ونىڭ ىشىندە تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىسى ارتىپ, سىرتقى نارىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي دايىندالعان تابيعي ءونىم شىعارۋ ىسىنە تەك قانا ساتتىلىك تىلەۋ كەرەك!
الماتى وبلىسى
