«قان مەن تەر». سۇيەۋ قارت – ءسابيت ورازباەۆ, اقبالا – فاريدا ءشارىپوۆا
مۇقاعالي وسىلاي دەپ ءوتىپ ەدى. ودان بەرى زامان وزگەردى. شۇكىر, قازاقتىڭ تالاي جاقسىسى مەن جايساڭى تيىسىنشە قادىرلەنبەي كەلگەن كەشەگى كەزدەگىدەي ەمەس, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اسىلدارىمىزدى ارداقتاۋ, قاسيەتتىلەرىمىزدى قاستەرلەۋ تۇرعىسىنان تالاي شارۋا تىندىرىلدى, مەرەيتويلار تۇسىندا ەلدىكتى تانىتۋداي-اق تانىتاتىن بولدىق. ءسوزدى نەگە مۇقاعاليدان باستادىق؟ سەبەبى, مۇقاعاليدىڭ سول ولەڭىنە جاراسىمدى ساز شىعارعان, ونى ءوزىنىڭ قوڭىر دومبىراسىنا قوسىپ, قوڭىر داۋىسىمەن شىرقاعان اتاقتى اكتەرىمىز ءسابيت قوڭىرباي ۇلى ورازباەۆ ءدال بۇگىن – 2026 جىلعى 29 قاڭتاردا 90 جاسقا تولىپ وتىر.
بالا شاقتان – بولاشاققا
اتاقتى ادام جايىندا جازۋعا كىرىسەردە اۋەلدە كوپ ويلانعانىڭدى, كوپ تولعانعانىڭدى, كوپ قينالعانىڭدى, اقىر اياعىندا وسى ىسكە تاۋەكەل ەتكەنىڭدى ايتىپ قالۋ قالىپتى جايعا اينالىپ بارادى. ايتسە دە, ءدال ءسابيت ورازباەۆقا كەلگەندە ءوز باسىمىز ولاي دەي المايمىز. ءتىپتى وسى ماقالانى جازۋ ءۇشىن الماتىعا ات باسىن تاعى ءبىر بۇرىپ جاتۋدى ارتىق كورگەنىمىزدى دە جاسىرمايمىز. ماسەلە سابەڭمەن ارالاس-قۇرالاس بولا باستاعانىمىزعا تۇتاستاي جارتى عاسىر تولعانىندا, وسى ەلۋ جىلدىڭ كەمىندە قىرىق جىلىندا اعالى-ءىنىلى كۇيدە جۇرگەنىمىزدە, ايگىلى اكتەردىڭ بۇكىل ءومىرى مەن ونەرى كوز الدىمىزدا ءورىلىپ جاتقانداي كورىنەتىنىندە. اي ارالاتپاي سويلەسەتىنىمىز دە, ءار جىلدارداعى اڭگىمەلەردىڭ جازبالارى ديكتوفوندا ساقتالىپ قالعانى دا جۇگىمىزدى جەڭىلدەتكەلى تۇر. ولاردىڭ ءبىرازى اكتەر 75 جاسقا تولعاندا, 2011 جىلعى 29 قاڭتاردا «ەگەمەن قازاقستاندا» «ورەلى ونەر ءوزىڭدى دە وسىرەدى» دەگەن اتپەن بەرىلگەن ەكى بەتتىك سۇحباتتا قامتىلعان. ورىندى دەگەن جەرىنەن ويىپ الىپ وتىرارمىز.
«بولاشاق بالا شاقتان باستالادى. كوپ نارسە ادامنىڭ وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى...» دەپ كەلەتىن اۋەلگى سۇراققا جاۋابىن اكتەر بىلاي قايتارعان ەدى: «ادام الدىمەن تابيعاتتىڭ پەرزەنتى. مەن بارىنەن بۇرىن ءوزىم وسكەن جەردىڭ تابيعاتىنا قارىزدارمىن با دەيمىن. تۋعان جەرىم – عاجايىپ سۇلۋ جەر. وڭتۇستىگى – الاتاۋ, سولتۇستىگى – قاراتاۋ, كۇن باتىسى – قازىعۇرت. وسى ءۇش تاۋدىڭ ورتاسىندا تۇرعان, ارىس پەن اقسۋدىڭ قۇيىلعان جەرى. سول عاجايىپ تابيعات قيالىما قانات ءبىتىرىپ, سەزىمىمدى سۇلۋلاندىرعان شىعار. ال ەندى ادامدارعا كەلسەك, اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى ۇستازىم بولدى ما دەپ تە ويلايمىن. جاس كەزىمىزدە اۋىلداعى جيىن-تويدىڭ ءبارى كەرەمەت قىزىقشىلىقپەن وتەتىن. جۇرت شەتىنەن ءانشى, شەتىنەن ايتىسكەر ەدى. ايتەۋىر ماعان سولاي كورىنەتىن. بىرىمەن-ءبىرى سوزبەن قاقتىعىسىپ, قىران كۇلكى بولىپ جاتاتىن. بىرەۋلەر جەڭەدى, بىرەۋلەر جەڭىلەدى, سول ەكى ورتادا كۇتپەگەن جەردەن وزىنشە ادىلقازىلار شىعا كەلىپ, وزىنشە «پريز» بەرەدى, ونىسى كىشكەنتاي ورامال, قۇرت-ماي سياقتى نارسەلەر. سونىڭ وزىنە جۇرت ءماز-مەيرام. وسىنىڭ ءبارى ماعان اسەر ەتتى-اۋ دەپ ويلايمىن».
ال ەندى سونداي بالا مەكتەپ بىتىرگەندە قانداي وقۋعا بارۋشى ەدى؟ ارينە, ءارتىستىڭ نەمەسە ءانشىنىڭ وقۋىنا بارادى دا دەرسىز. قاتەلەسەسىز. ول بالا مال دارىگەرىنىڭ وقۋىنا بارعان. مەرگەنباي, ابدىقادىر, امىرسەيىت دەگەن كوكەلەرى سولاي شەشكەن: «ەلگە قايتىپ كەلەسىڭ دەدى. مىنا جالعىز شەشەڭە ءبىز قارايلاسامىز, سەن مال دارىگەرى بولىپ اۋىلعا ورال, مۇنداعى جاعدايدى كورىپ ءجۇرسىڭ عوي, مامان جوق دەدى… ول كەزدە ۇلكەندەر ايتتى – ءبىتتى. ايتقاندارى – زاڭ. ءسويتىپ, مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا كەلدىم. قۇجاتتارىمدى وتكىزدىم, ەمتيحاندارىمدى تاپسىردىم. ول كەزدە ابيتۋريەنت از, كونكۋرس دەگەن جوق, قۇلاپ قالماساڭ بولدى ستۋدەنت اتاناسىڭ. انە-مىنە وقۋعا تۇسكەلى تۇرسام دا كوڭىلىم كۇپتى... ازۆي-ءدىڭ جاتاقحاناسىندا جاتتىم. جاتاقحانا دەگەنى كادىمگى ۇلكەن سپورت زالى. كۇندە كەشكە توبەلەس. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ۇرلىق. سول ورتانى جاتسىنىپ ءجۇردىم. ەندى «ارتىستەر دايىندايتىن ينستيتۋت» ىزدەي باستادىم»...
قىسقاسى, ءسابيت اۋىلداعى اعالارىنىڭ اماناتىن ورىنداماي, ءتۇسىپ تۇرعان زووۆەتتى تاستاپ, كونسەرۆاتورياعا بارادى. اكتەر وقۋىنا ما؟ تاعى قاتەلەستىڭىز. انشىلىككە. نەگە؟ بالا كۇنىندە راديودان اۋىلداس اعاسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر ەرتەلى-كەش بەرىلەتىن دە جاتاتىن. «قارتتار ورتاعا الىپ, ء«ان سالشى» دەسە, شىرقاپ جiبەرەتiنمiن. اۋداندىق وقۋ ءبولiمiنiڭ باستىعى مولديار ورازالين دەيتiن اقساقال: «اينالايىن, سەن قۇرمانبەكتiڭ جولىن قۋ, بويىڭدا ونەرiڭ بار ەكەن» دەپ ىلعي ايتىپ جۇرەتiن. سول كiسiنiڭ ءسوزi اسەر ەتتi مە, ايتەۋiر iشتەي قۇرەكەڭدەي ءانشi بولۋدى قالادىم». الدىمەن ۆوكال فاكۋلتەتىنە, بەكەن جىلىسباەۆتىڭ كلاسىنا تۇسەدى.
«ەمتيحانعا باردىق. پرورەكتور لەبەدەۆتەن باستاپ, اتاعىنان ات ۇركەتىن تالاي ادام وتىر. «عاينيدى» ايتاتىن بولدىم. سۇيەمەلدەۋشى تونالنوستى ءدال تاپتى دا, ءاندى باستاپ جىبەردىك. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, جۇرت اۋىق-اۋىق كۇلە بەرەدى. جانە ەڭ جوعارى نوتاسىنا كوتەرىپ, «عايني-ي-ي-وۋ» دەگەن جەرىنە كەلگەندە كۇلەدى. نوتانى تومەن تۇسىرگەندە كۇلكى تىيىلادى. ءان ءوزى ءۇش كۋپلەت قوي, سول ءۇش كۋپلەت قايىرماسىمەن ايتىلىپ بىتكەنشە جۇرت ءۇش رەت كۇلدى. سويتسەم, ماسەلە مىنادا ەكەن. جاداۋ-جۇدەۋ كەزىمىز عوي, بازاردان شاما كەلگەن ارزان بىردەڭەلەردى الىپ كيىپ جۇرەمىز. اياعىمداعى تەرى تۋفلي ەمەس, برەزەنتتەن تىگىلگەن باشپاي بولاتىن. اۋزى سوگىلگەن ەكەن. «عايني-ي-ي-وۋ» دەپ قايىرمانى سوزىپ, كۇشكە سالعان كەزدە بويىمدى كوتەرەمىن عوي, سوندا بويىممەن بىرگە باشپايىمنىڭ اۋزى دا كوتەرىلەتىن, تومەندەگەندە قايتادان جابىلاتىن كورىنەدى…». انشىلىككە ءبىر جىل وقىدى. سول وقۋدىڭ پايداسىن كەيىن كوپ كوردى. ءبىر-اق جىل دەسە دە, كاسىبي وقۋدىڭ اتى – كاسىبي وقۋ عوي, تەاترعا كەلگەنىندە, كەيىپكەرى ءان سالاتىن رولدەرگە اكتەر ىزدەگەندە تاڭداۋ الدىمەن سابيتكە تۇسەتىن بولدى.
ستۋدەنتتىك جىلدارىنا ورالايىق. «كەلەسى جىلى تەاتر فاكۋلتەتى اشىلدى. ەندى اڭسارىم سوعان اۋدى», دەيدى ءوزى. كىمنەن وقىدى دەڭىز؟ اسقار توقپانوۆتان! كىممەن وقىدى دەڭىز؟ ءاسانالى اشىموۆپەن, رايىمبەك سەيىتمەتوۆپەن, فاريدا شارىپوۆامەن, نۇكەتاي مىشباەۆامەن, ماتان مۇراتاليەۆپەن! وسىلايشا, ءسابيت ورازباەۆتىڭ سالعان بەتتەن-اق ۇستازدارى جاعىنان دا, تۇستاستارى جاعىنان دا جولى بولعان. اسىرەسە اسانالىمەن, رايىمبەكپەن دوستىعى جان تەبىرەنتەرلىك. ستۋدەنت كەزىندە قايتا-قايتا كينوعا تۇسە بەرىپ, ساباققا قاتىسۋى كەمىپ, ءاسانالىنى وقۋدان شىعارىپ جىبەرگەن كەزدى سابەڭ بىلاي اڭگىمەلەيدى: «ونىڭ ءبىر جىلداي ءبىزدىڭ بولمەدە تۇرعانى بار. قوجامياروۆ پەن شاكەننىڭ اراسى ناشار ەكەن, رەكتور «اشيموۆتى جاتاقحاناعا جولاتپاڭدار» دەپ پارمەن بەرىپتى, سودان ءاسانالى ءتۇن ىشىندە ءبىزدىڭ بولمەگە تەرەزەدەن ءتۇسىپ, ۇيىقتاپ, تاڭەرتەڭ ەرتەمەن تەرەزەدەن شىعىپ كەتەتىن. ءبىر جولى كادىمگىدەي «وبلاۆا» جاسالدى. بىرەۋلەر ءاسانالى ءسابيتتىڭ بولمەسىندە جاسىرىنىپ تۇنەپ جۇرەدى دەپ جەتكىزىپتى. تاڭ اتپاي ەسىكتى دۇرسىلدەتىپ اكەتىپ بارادى. ءاسانالى دە ساباز عوي, ءبىز «بۇ كىم؟ بۇ كىم؟» دەپ اسىقپاي ءجۇرىپ ەسىكتى اشقانشا كيىنىپ ۇلگەرىپ, تەرەزەدەن تايىپ تۇردى… تۋرا كينوداعىداي بولدى».
ءسابيت ورازباەۆتىڭ ءبىز ءوزىمىز ستۋدەنت شاقتان (ول كەزدە پرەمەراعا بارماي قالۋىمىز سيرەك ەدى, سپەكتاكل ءتورت-بەس رەت قويىلعان سوڭ عانا ءپىسىپ-جەتىلەتىنىن كەيىن بىلدىك قوي) كورە العان جەتپىسىنشى جىلداردان بەرى ساحنادا سومداعان بەينەلەرىن جاي عانا ءتىزىپ ايتساق تا, تۇتاس ءبىر تاماشا گالەرەيا ءتىزىلىپ كوز الدىمىزعا كەلە قالار ەدى. اۋەلدە «بولتىرىك بورىك استىنداعى», «قۇداعي كەلىپتىدەگى», «بەۋ, قىزدار-ايداعى» كومەديالىق رولدەرىنەن كەيىن اكتەر «ابايداعى» ماعاۋيانى, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋداعى» جانتىقتى, «انا – جەر-اناداعى» مايسالبەكتى, «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدەگى» يسابەكتى, «انتتاعى» ابىلقايىر حاندى, «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋدى, «جولى بولعىش جىگىتتەگى» اساندى, «تىنىشتىق كۇزەتشىسىندەگى» دەمەسىندى, «سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىمداعى» سەرەبرياكوۆتى, ء«تورت تاقتا – جاينامازداعى» ءابدىناسىمدى, «ومىرزاياداعى» ءاليدى, «ابىلايدىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى» بۇقار جىراۋدى... بىرىنەن ءبىرى وتەتىن ەتىپ شىعارعان ەدى-اۋ. قايسى ءبىرىن ايتارسىڭ, قايسى ءبىرىن تالدارسىڭ. جوق, قانشا جەردەن ورىن از دەسەك تە, بىرەۋىن ايتايىق, بىرەۋىن تالدايىق.
ول – سۇيەۋ قارت بەينەسى.
ساحنانى سۇيەگەن سۇيەۋ
ءسوز باسىندا اتالعان سۇحباتتا ء«سىز سۇيەۋ وبرازىنىڭ كىلتىن قالاي تاپتىڭىز؟» دەگەن سۇراعىما اكتەردىڭ قايتارعان جاۋابى بىلاي شىققان: «نە دەيىن؟ مەن سۇيەۋگە ءوزىمنىڭ بويىمداعى بار قابىلەتىمدى عانا ەمەس, ءومىر بويى حالقىم تۋرالى ويلاعان, سەزگەن, بىلگەنىمنىڭ ءبارىن سالدىم-اۋ دەيمىن. ادام بولىپ, جەر باسىپ جۇرگەنىمىز تەك اتا-انانىڭ ارقاسى ەمەس قوي. ءبىز ءبارىمىز ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءبىر بالاسىمىز, ۇلتتىڭ ءبىر بولشەگىمىز عوي. سول حالىقتىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا وسىنداي تازالىعىن ساقتاپ جەتۋىنە سۇيەۋ سياقتى قارتتاردىڭ اسەر-ىقپالى ەرەكشە بولعان شىعار. مەن سۇيەۋگە قازاق قارتتارىنىڭ جيىنتىق وبرازى, حالىقتىق مىنەزدىڭ سىعىندىسى رەتىندە قارادىم».
ءسابيت ورازباەۆ اۋەلدە سۇيەۋ رولىنەن باس تارتىپ تا كورەدى. قىرىققا دا تولماعان كەزى عوي. ال سۇيەۋ – كەم قويعاندا الپىستان اسقان اقساقال. مۇنى دا ءوزى ايتسىن: «سۇيەۋدىڭ ءرولىن ۇسىندى, ەستىگەن بويدا, شوشىنعانىم سونشا, كوزدەرىم باعجاڭ ەتىپ, كەيىن قاراي سەرپىلدىم. «جو-و-وق, اتاماڭىز!». ءبىر كۇنى تۇنگى ساعات ۇشتە ازەكەڭ تەلەفون شالادى: ء«اي, يديوت, نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟». «ۇيىقتاپ جاتىرمىن». «يديوت, مىنا سپەكتاكل قۇلاعالى تۇر, ال سەن ۇيىقتاپ جاتىرسىڭ. ادام ەمەسسىڭدەر, ادامعا جانى اشۋ دەگەن بولمايدى عوي سەندەردە» دەپ مەنىڭ باس تارتاتىنىمدى ءبىلىپ, الدىن الا سوققىنىڭ ۇستىنە سوققى بەرەتىن بوكسشى سياقتى تىلگە كەلتىرمەي توپەلەپ جاتىر مەنى. باس كوتەرتپەي توپەلەپ-توپەلەپ الىپ: «ەرتەڭ توعىزدان كەشىكپەي كەل, گريمگە وتىراسىڭ» دەدى. ءبىتتى». باس تارتپاي دا قايتسىن؟! قانداي سۇراپىل بەينە سۇيەۋ دەگەن! باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قىزى اقبالانىڭ ەلاماننان كەتىپ, ءوزىنىڭ اتا جاۋىنىڭ بالاسى تاڭىربەرگەنگە ايەل ۇستىنە بارعانىندا قورلانعان كەزىن, جيەن نەمەرەسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن حابارىن, نارەستەگە قويعان اتىن ەستىگەندە: «...قۇدايبەرگەن دەيدى, ءا؟ بۇل كۇشىگى – قۇدايبەرگەن... اكەسى – تاڭىربەرگەن. ال, ال, انەبىرەۋلەرى الدابەرگەن... جاساعانبەرگەن...» دەپ ىزالى سوزدەر القىمىنا تىعىلعانداي, ءۇزىپ-ءۇزىپ سويلەگەن ءساتىن ساحنادا ويناۋ تۇرماق, قاعازدان وقۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. سونى اقىرى شىعاردى عوي ءسابيت ورازباەۆ. شىعارعاندا دا قانداي شىعاردى دەسەڭىزشى! كلاسسيكالىق وبراز. ارتى-كەمى جوق.
ورازباەۆتىڭ سۇيەۋى – كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ون بەس رەسپۋبليكا ونەرى ءبىر-بىرىمەن بەيرەسمي باسەكەلەسىپ, جارياسىز جارىسىپ جاتاتىن ۋاقىتتا ۇلتتىق ساحنانىڭ ابىرويىن اسىرىپ بەرگەن بەينە. وسى ارقىلى قازاق ساحناسىنداعى اكتەرلىك مەكتەپتىڭ مارتەبەسى وداق كولەمىندە داۋسىز مويىندالا تۇسكەن ەدى. مويىندالا تۇسكەنى ەمەي نەمەنە, ەگەر ساحنا مەن ەكراننىڭ ۇلى شەبەرى, ونەر الەمىنە كنياز مىشكيندى, گاملەتتى, دەتوچكيندى, چايكوۆسكيدى, سالەريدى, يۆانوۆتى, پاتشا فەدور ءيواننوۆيچتى الىپ كەلگەن يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكيدىڭ ءوزى ماسكەۋدەگى گاسترول كەزىندە «قان مەن تەردى» كورگەن سوڭ «گدە موي كازاحسكي ستەپنوي ستاريك؟» دەپ, ساحنا سىرتىنا ىزدەپ كەلسە, «زامەچاتەلنىي ارتيست! ارتيست, وتراجايۋششي نە تولكو دۋح ناتسي, نو ي گلۋبينۋ حاراكتەرا, تونكوست ەتوگو حاراكتەرا, وبوبششەننوگو حاراكتەرا سۆوەگو نارودا. تولكو تاك يا موگۋ راستسەنيت ەگو ۋسپەح, ەگو ۋديۆيتەلنو نارودنۋيۋ, سوۆرەمەننۋيۋ اكتەرسكۋيۋ كۋلتۋرۋ. كاك زامەچاتەلنو, چتو ەست تاكيە ماستەرا ستسەنى!» دەپ باعا بەرسە, ونىسى اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ قانا قويماي, وداقتىق جۋرنالعا جازىلىپ, تاسقا دا باسىلسا, دەرەكتى فيلمگە ءتۇسىپ, تاسپاعا دا باسىلسا! سابەڭنىڭ سموكتۋنوۆسكيمەن جاقىن ارالاسۋى, قازاق اكتەرىن ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا عانا قولى جەتكەن ءتورت بولمەلى ۇيىنە (ويپىرماي, يننوكەنتي ميحايلوۆيچ وعان دەيىن ەسكى ءارى شاعىن پاتەردە تۇرىپ كەلىپتى) قوناققا شاقىرۋى – ءوز الدىنا بولەك جازاتىنداي جاي.
1974 جىلى «قان مەن تەر» سپەكتاكلىنە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. جاريالانعان جارلىقتا لاۋرەاتتار تىزىمىندە ساحنانى سۇيەپ تۇرعان ۇستىننىڭ بىرەۋىندەي سۇيەۋ قارت بەينەسىن جاساعان ءسابيت ورازباەۆ بولماي شىقتى... قالايشا؟ لاۋرەاتتىققا كانديداتتاردى تۇزگەندە ۇلت ساياساتى دەگەن نازىك ماسەلە كوڭىلدەگىدەي ەسكەرىلمەگەن ەكەن. مۇنى قالاي تۇزەۋ كەرەك؟ كانديداتتار ءتىزىمىن كوپ ۇلتتى ەتۋ كەرەك. ءسويتىپ, اياق استىنان تىزىمنەن «باستى رولدە ويناماعان» ءسابيت ورازباەۆ سىزىلادى دا, ورتا جولدان سپەكتاكل سۋرەتشىسى قوسىلادى. بولدى. ءبىتتى. ۇلت ساياساتىنىڭ تالابى ساقتالدى. مەيلى, وتكەن – ءوتتى, كەتكەن – كەتتى. ءتىپتى ول قوعامنىڭ ءوزى كەلمەسكە كەتتى. لاۋرەات بولسا دا, بولماسا دا, ءسابيت ورازباەۆ ساحنادا جاساپ بەرگەن سۇيەۋ – قازاق تەاترىنىڭ ەڭ عاجاپ بەينەلەرىنىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەدى. بۇل – باسى اشىق اقيقات. ايتسە دە, سوناۋ زامانداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ وتەۋى تولار كۇن بولار ما ەكەن دەگەندى ويلاپ-ويلاپ تا قوياتىنبىز. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان تۇستا ونداي مۇمكىندىك تە تۋدى. اكتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. «وتان», «پاراسات» وردەندەرىن كەۋدەسىنە تاقتى.
الماستىڭ الۋان قىرى
ءسابيت ورازباەۆ تالانتى – سان قىرلى تالانت. ونىڭ ءار قىرى اق الماستاي جارقىرايدى. كينوعا از تۇسكەن. بىراق ساز تۇسكەن. تەلەفيلمدەردەگى كۇيشى سەيتەك, جامبىل, «كوشپەندىلەردەگى» تولە بي ەل ەسىندە قالعان ەدى. كەيىنگى ءبىر ءرولى – دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ء«بىرجان سالىنداعى» بي. سول جۇمىسى جايىندا ءابىش كەكىلباەۆ بىلاي دەپ جازدى: «جەر تۇبىنەن كەلە جاتقان بەيساۋات جولاۋشى كورىندى. اسىقپاي اياڭمەن كەلەدى ەكەن. كارى بي ەكەن. ۇستالىپ قالعان حابارشىسىنىڭ سوڭىنان كەلەدى. جاپپاي قۇراق ۇشا قارسى الدى. داۋلەت, جانباي قايتىپ وراعىتسا دا كارى بي ءمىز باقپادى. اقىرىندا سوزدەن جەڭىپ, تۇتقىنىن بوساتىپ اكەتتى. بۇل قازاق جۇرتىنداعى بيلىك ونەرىنىڭ شوقتىعىن اسىرعان ايگىلى ساحنا ەدى. حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆ حالىق ىنتىماعىنىڭ دىڭگەگى كارى ءبيدىڭ ءرولىن مايىن تامىزىپ ورىندادى. نە قيمىلىنان, نە سوزىنەن سەلكەم-شالىس ەشتەڭە بايقالمادى. ءبارى دە التىن تاباققا قۇيىلعان سارى بالداي اسا ءدامدى شىقتى». «التىن تاباققا قۇيىلعان سارى بالداي»...
جەتپىسىنشى جىلداردا كورەرمەن كوزايىمىنا اينالىپ, اپتا سايىن تەلەەكرانعا شىعىپ تۇرعان «قىمىزحاناداعى» ءانشى جىگىت شوڭگەبايدى دا ەل اۋزىنان تاستامايتىن.
ءسابيت ورازباەۆ – جىرشى. ونىڭ ايتۋىمەن قانشاما جىر-داستان تەلەديداردىڭ, راديونىڭ التىن قورىنا جازىلىپ قالعان. اسىرەسە «ايمان-شولپان» جىرىن توگىلتۋى بولەكشە. ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسىن اعىلتقاندا دا ايىزىڭىز قانادى. ايتقانداي, وسى ايتىستى سابەڭنىڭ ورىنداۋىن دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ قاتتى ۇناتىپ, ەكى رەت ارنايى الدىرتىپ تىڭداعان. جالپى, سابەڭ – قازاقتىڭ يگى جاقسىسىمەن كوپ ارالاسقان ادام.
ءسابيت ورازباەۆ – سازگەر. مۇقاعالي ولەڭدەرىنە شىعارعان «توقتا, بالام, اتاڭ كەلەدى ارتىڭدا!», ء«سۇرىنىپ كەتپە», «بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم» اندەرى كەزىندە راديودان ءجيى بەرىلەتىن. «مەن ءان شىعارۋدى ەش ۋاقىتتا ماقسات تۇتقان ەمەسپىن, – دەيدى اكتەردىڭ ءوزى. – ولەڭ كىتاپتارىن كوپ وقيمىن. مۇقاعالي ولەڭدەرىن دە وقي بەرەمىن, وقي بەرەمىن. كەيبىرىن دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ وتىرىپ وقيمىن. ءسويتىپ, شەرتىپ وتىرعاندا ولەڭنىڭ ىرعاعىنان با, ىشكى سازىنان با, ايتەۋىر, ءبىر دىبىستار شىعا باستايدى. سول دىبىستاردىڭ كەيبىرى كادىمگىدەي انگە اينالىپ كەتەدى. بارى سول. «كوڭىلىمدە جۇرگەنى-اي ءبىر قاۋىپتىڭ, ساباعىنداي شىرمايدى شىرماۋىقتىڭ. ارمانمەنەن, ۇمىتپەن, تىلەكپەنەن, پا, شىركىن, بارادى ءوتىپ زىرلاۋىق كۇن» – مۇقاعاليدىڭ وسىنداي ولەڭدەرى جاي وقىعاندا-اق وزىنەن-ءوزى اندەتكەلى تۇرعان جوق پا؟ ءتىپتى ءاننىڭ قانداي ىڭعايدا شىققانى ءجون بولاتىنىنا دەيىن اڭعارىلىپ تۇرعان جوق پا؟». سولاي عوي. تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ اكتەرگە ارناعان ولەڭى «سارىاعاشتا ساڭقىلداعان داۋىسىن, تاشكەنت ەستىپ تاڭىرقايدى اق تاڭنان» دەپ اياقتالادى. مۇنىڭ ءمانىسى بىلاي. تالاي جىل بويى سابەڭنىڭ ورىنداۋىنداعى «ايمان-شولپان» جىرىنان ۇزىندىلەر, مۇقاعالي ولەڭدەرىنە شىعارعان سازدارى, «تولە ءبيدىڭ تولعاۋى» تاشكەنتكە ءتيىپ تۇرعان «سارىاعاش» ساناتوريىندە باستى بيۋۆەت تۇبىندە الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن ورىندالاتىن دا جاتاتىن. دەمالىسقا بارعاننىڭ ورازباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى اۋديوكاسسەتانى الماي كەتەتىنى سيرەك ەدى.
جاستاۋ كەزىندە و باستا كۇنكورىس قامىمەن (بالاباقشالارعا بارىپ, اتا-انالار ءۇشىن سۋرەت ءتۇسىرىپ, تابىس تابادى عوي) قولعا العان فوتوگرافتىق ونەرىنەن حاباردار بولعىڭىز كەلسە, اۋەزوۆ تەاترىنىڭ مۋزەيىنە بارىڭىز. سوندا قويىلعان سۋرەتتەردىڭ 70-80 پايىزدايى ءبىر ادامنىڭ – ءسابيت ورازباەۆتىڭ تۇسىرگەندەرى. دەمەك, سابەڭدى اكادەميالىق تەاتردىڭ فوتوشەجىرەسىن جاساۋشى رەتىندە دە قۇرمەت تۇتۋعا بولادى. «بۇل ونەرىمنىڭ كادىمگىدەي كومەگىن كوردىم. كەيىن تەاترداعى رەپەتيتسيا, پرەمەرا, گاسترولدىك ساپار اتاۋلى مەنىڭ فوتواپپاراتىمسىز وتپەۋگە اينالدى. تۇسىرگەنىمنىڭ ءبارىن مۋزەيگە وتكىزە بەردىم. بىرتە-بىرتە ۇلكەن قازىنا جينالدى. قازىر وسى جۇرت جاريالاپ جاتقان البومداردىڭ تالاي فوتوسى مەنىكى», دەيدى ءوزى. بەينەكامەرا شىققاندا ونى دا جۇرتتان بۇرىن ۇستاپ, تەاتردا وتكەن ءتۇرلى مەرەيتويلىق كەشتەردى, بەنەفيستەردى, كەزدەسۋلەردى ءتۇسىرىپ, باي ۆيدەوتەكانى مۋزەيگە تاپسىرعانى تاعى بار. ونى ايتاسىز, كەزىندە ءبىزدىڭ گازەتتە جۇماگۇل سولتيەۆا «تانىس ادامنىڭ بەيتانىس قىرى» دەگەن ايدارمەن سابەڭنىڭ... تىگىنشىلىك ءحوببيى جونىندە جازعان. «نەگىزىنەن كيىم تىگۋدى كەيىن ۇيرەندىم, – دەيدى اكتەر. – ساتىپ الۋعا قىمبات بولعان سوڭ ءوزىم تىگۋگە كىرىستىم. جاتاقحاناداعى كومەندانت ايەل قولى قالت ەتسە, «زينگەر» ماشىڭكەسىمەن ءىس تىگىپ وتىراتىن. سول كىسى ۇيرەتتى. قول ورامالدان باستاپ, جەيدە تىگۋگە كوشتىم. جەيدە دەگەندى گاسترولگە بارعان جەردە ماتاسىن الىپ, ماشىڭكە تابىلسا, ءبىر كەشتە تىگىپ تاستايتىنمىن. سول كەزدە تەاترداعى اكتەرلەردەن مەن كەمى ءبىر كويلەك تىگىپ بەرمەگەن ەشكىم جوق شىعار. بارا-بارا شالبارعا, كوستيۋمگە اۋىستىم. پالتوعا دەيىن جەتتىم. مىرزاتايعا دا بىرەۋىن تىگىپ بەرگەنمىن. سودان كەيىن قويدىم, ونەردى ۇيرەن دە جيرەن دەپ». مۇنىڭ ءوزى دە تالانتتى ادام قاي ىستە بولسىن تالانتتى دەگەن قاعيدانى قۋاتتاي تۇسەدى.
قازاقتىڭ كوپتەگەن قايراتكەرىندە ومىردەن وقىعان-توقىعانىن, كوكەيگە تۇيگەنىن قاعازعا تۇسىرە ءجۇرۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاي-اق كەلەدى. الىسقا بارماي-اق وزىمىزگە ەتەنە ورىس جۇرتىن الساق تا, ونداعى ەل تانىعان تۇلعالاردىڭ تالايىنىڭ قولىنان شىققان تاماشا كىتاپتاردى اتاي الامىز. شەتىنەن جازعىش. ويتكەنى شەتىنەن وقىعىش. وسىندايدا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى. تەاتردا ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەزى. بولمەسىنە جينالىپ قالدىق. قولداعى بارىمىز تاۋسىلعان سوڭ جىگىتتەر بۋفەتكە باستادى. ونىڭ الدىندا اسەكەڭنىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىنەن الىپ, ماندەلشتامنىڭ 1929 جىلى «اكادەميزداتتا» باسىلعان, بىلعارى مۇقابالى كىتابىن قىزىعا قاراپ وتىر ەدىم. ول كىسى كابينەتىنەن شىعاردا ەسىگىن كىلتتەمەي, جاي جابا سالدى. «اسەكە, ماندەلشتام اشىق قالىپ بارادى عوي؟» دەدىم. سونداعى ايتقانى: «بۇل تەاتردا ماندەلشتامدى كەرەك قىلاتىن ادام جوق»... ءرولىنىڭ ماتىنىنەن باسقا قاعازعا قارامايتىن اكتەر از ەمەس.
ءسابيت ورازباەۆ – قالامگەر. اراعا جىلدار سالا كەلە, اعامىز تاعى ءبىر تىڭ قىرىنان تانىلدى. جاسى سەكسەنگە جاقىنداعاندا ارقايسىسىنىڭ كولەمى 300 بەتتەن اسىپ جىعىلاتىن, كوركەم بەزەندىرىلگەن ء«ومىردىڭ ءوزى – تەاتر», «تازارعىڭ كەلسە, تەاترعا بار» اتتى ەكى كىتاپ جاريالاپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. نەگىزىندە, سابەڭنىڭ بۇل قىرىن تىڭ دەۋگە دە بولا قويماس. ويتكەنى ول كىسىنىڭ اۋىزشا اڭگىمەنىڭ ايتۋلى شەبەرى ەكەنىن زيالى قاۋىمنىڭ تالايى بىلەدى. كىتاپتارىندا سول اڭگىمەلەردى اكتەر قاراپايىم اۋىزەكى سويلەۋ مانەرىمەن, قازاقتىڭ قارا تىلىمەن قاعازعا اسەرلى ءتۇسىرىپ شىققان. كەيبىرى ويلانتادى, كەيبىرى كۇلدىرەدى, كەيبىرى تاڭداندىرادى. قاي-قايسىسىندا دا اۆتوردىڭ قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنە دەگەن قۇرمەتى ءتانتى ەتەدى. «اعالارىمىزدىڭ قولىنا سۋ قۇيعانداي قىزمەت ەتتىك, گاسترولدەردە وسى ءاسانالى, كەشەگى رايىمبەك ءبارىمىز سەراعاڭدار مەن ەلاعاڭداردىڭ, قاپان اعانىڭ شاباداندارىن كوتەرىپ جۇرەتىنبىز», دەيدى.
قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاپان بادىروۆ, كامال قارمىسوۆ, اسقار توقپانوۆ, حابيبا ەلەبەكوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, نۇرمۇحان ءجانتورين, ءازىربايجان مامبەتوۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ سياقتى ساڭلاقتاردى ساعىنىشپەن ەسكە الادى, تالانتىن تاعىلىم تۇتادى, كىسىلىگىن, كىشىلىگىن ۇيرەنەتىن ۇلگى ەتەدى. «جالپى, قازاق تەاترىنىڭ وتكەن عاسىرداعى ەڭ شۇعىلالى شاقتارىنىڭ ءبارى ۇلى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. ونى بىرەۋىمىز كەزىندە بىلدىك, بىرەۋىمىز بىلمەدىك, بىرەۋىمىز باعالادىق, بىرەۋىمىز باعالامادىق, بىراق شىندىق وسى. ءازىربايجان مامبەتوۆ ءبىزدىڭ تەاتر ونەرىمىزدى پروۆينتسياليزمنەن ارىلتتى, الدىمەن وداقتىق, ودان كەيىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. مەنىڭشە, مۇنى ونىڭ قازاق مادەنيەتى الدىنداعى ەرەن ەڭبەگى, ءتىپتى ەرلىگى دەۋگە ابدەن بولادى» – وسىلايشا مامبەتوۆ رەجيسسۋراسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ساناۋلى سويلەمگە سىيعىزىپ ايتادى. تۇستاستارىنان دا جىلى ءسوزىن ايامايدى. «شىنتۋايتىندا, كەزىندە كورەرمەن تەاترعا تەك فاريدانى كورۋ ءۇشىن كەلەتىن» – ارىپتەسىن وسىلايشا اسپانداتۋ ءۇشىن قانشا كوڭىلدىڭ كەڭدىگى كەرەك دەسەڭىزشى. ونىڭ كونسەرۆاتوريادا ۇزدىك وقۋىنىڭ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «فاريدا وتە شوقتىقتى اكتريسا ەدى. قابىلەتى قايران قالارلىق. ءوزى قىتايدان كەلگەن, ءبىراۋىز ورىسشا بىلمەيدى, ونى ايتاسىڭ, اۋەلدە ءبىزدىڭ جازۋدى دا وقي المايتىن, توتە جازۋمەن كەلگەن عوي, ءسويتىپ ءجۇرىپ باتىس ەۋروپا تەاترىنىڭ تاريحى, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحى دەگەن سياقتى پاندەردى «بەسكە» تاپسىراتىن. قالاي دەيسىڭ عوي؟ جاۋاپتاردى سۇراپ, ءتۇپ-تۇگەل جاتتاپ الادى»...
جالپى, ورازباەۆتىڭ جاراتقان يە دارىتقان تابيعي تالانتىنا قوسا تاعى ءبىر قىمبات قاسيەتى رەتىندە اكتەردىڭ ادال جانىن, جاقسىعا جايىلىپ تۇسەتىن جۇرەگىن, اقتارىلعان اق كوڭىلىن ايتۋدىڭ ءجونى بار. سابەڭنىڭ تەاتر تۋرالى تولعانىستارى ەستىگەن ساتىڭدە تولقىتپاي قويمايدى. نەگە «ەستىگەن ساتىڭدە» دەگەندى قاداپ ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى ول كىسىنىڭ اڭگىمەسىنىڭ مانىنە, ماتىنىنە داۋىسى, ديكتسياسى, ميميكاسى, پلاستيكاسى قوسىلادى. ء«بىر اكتەردىڭ تەاترى» بولادى دا شىعادى. جارايدى, جاي-اق وقىپ كورىڭىزشى: «ال مۇنداعى ادامدار قانداي عاجاپ! تەاتردىڭ ءىشى قاشان كورسەڭ ايتىس-تارتىس, بىتپەيتىن دە قويمايتىن ينتريگا, اتاق ءۇشىن, ءرول ءۇشىن مىلتىقسىز مايدان جۇرەدى دە جاتادى. تەاتردا تارتىس كوپ. بىرەۋگە اتاق ەرتە بەرىلەدى, بىرەۋگە كەش بەرىلەدى, بىرەۋگە ءتىپتى بەرىلمەيدى, بىرەۋگە ءرول كوپ بەرىلەدى, بىرەۋگە از بەرىلەدى, بىرەۋگە ءتىپتى بەرىلمەيدى دەگەندەي. ساحنا سىرتىنداعى ومىردە كەيدە اشىق, كەيدە جاسىرىن الىسىپ-ج ۇلىسىپ جۇرەتىن سول ادامدار ساحناعا شىعا سالا وزگەرىپ سالا بەرەدى, كەرەك بولسا ءبىر-بىرىنە ءولىپ-وشكەن عاشىق جاندارعا اينالادى. سونىڭ بارىنە ءسىزدى سەندىرەدى. ءتىپتى ەكى ساعاتقا بولسا دا وزدەرى دە ءبىر-بىرىنە عاشىق بولىپ كەتەدى. قۇدىرەت ەمەس پە؟». قۇدىرەت.
ونەرگە ءوستىپ, ءولىپ-ءوشىپ عاشىق بولعان جان عانا اسقارالى بيىكتەردى باعىندىرا السا كەرەك. مەنىڭ ءسابيت اعام اسۋلاردان وسىلاي اسقان.
الاشتىڭ ارداقتىسى, ساحنا ابىزى ءسابيت ورازباەۆتىڭ تورقالى توقساننىڭ تورىنە كوتەرىلۋى – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ مەرەيلى وقيعاسى. ساحنا قايراتكەرلەرىنىڭ اراسىندا كىسى قىزىعارلىقتاي ۇزاق جاساۋ باقىتى بۇعان دەيىن ءجۇز جاس جاساعان حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ (1916–2016), توقسان التى جاس جاساعان قاپان بادىروۆتىڭ (1904–2000) ماڭدايىنا بۇيىرعانىن بادىرايتىپ ايتساق, بۇگىنگى مەرەيتويدىڭ باعاسى بەدەرلەنە تۇسەدى. بۇعان جەتكەن دە بار, جەتپەگەن دە بار. الاش جۇرتى ارداق تۇتقان ءاسانالى دە كۇنى كەشە عانا سەكسەننىڭ سەگىزىنەن اسا بەرگەندە اھ ۇرعىزىپ اتتانىپ كەتە بارعان جوق پا ارامىزدان؟
بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
