ادەبيەت • 11 قاراشا، 2020

بالالار ادەبيەتى مەملەكەتتىك قولداۋعا ءزارۋ

396 رەت كورسەتىلدى

قوعامىمىزدا بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى اتقارىلۋى ءتيىس شارۋالاردىڭ شاش ەتەكتەن ەكەنى انىق. ونى اۆتورلاردى قويىپ، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءوزى تىلگە تيەك ەتە باستادى. ويتكەنى بالالار ادەبيەتى دەگەنىمىز – جاي عانا كوركەم شىعارما ەمەس، يدەو­لوگيانىڭ ءوزى. «ەgemen Qazaqstan» گازەتى بۇل جولى بالالار تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن قالامگەر شاكەن كۇمىسباي ۇلى، فيلو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، جازۋشى نۇر­داۋلەت اقىش، قر مادەنيەت قايراتكەرى، بالالار جازۋشىسى تولىمبەك ءابدىرايىم، بالالار جازۋ­شىسى ءدىلدار مامىرباەۆا جانە بالالار اقىنى سەرىكبول حاساندى قاتىستىرىپ، دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرعان ەدى. سونى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

 

 

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

– سىزدەرگە الدىمەن مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى. بالالار جيىلعان جەرلەرگە، مىسالى مەكتەپتەرگە، كى­تاپ­حانالارعا كەزدەسۋگە ءجيى بارىپ تۇراسىزدار ما؟ قازىرگى بالالار نەنى بىلگىسى كەلەدى، نەگە قىزىعادى؟ جاس ۇر­پاقتىڭ تالعامىنا تاتيتىنداي شى­عارمالار قانداي بولۋى كەرەك، قانداي قۇندىلىقتى ءھام مىنەز-ق ۇلىقتى ۇلگى ەتىپ ۇسىنا الاسىزدار؟

1

ش.كۇمىسباي ۇلى: – كەزدەسۋگە ارا-تۇرا بارىپ تۇرامىز. كوبىندە باس­تاۋىشتىڭ بالالارىن الىپ كەلەدى. ولار­دىڭ سۇراقتارى بەلگىلى عوي. سۇراق­تارىنا قاراپ تا ولاردىڭ كوپ كىتاپ وقىمايتىنىن اڭعارۋعا بولادى.

قازىرگى بالا مەن كەشەگى بالانى سالىستىرۋ قيىن. كوپ نارسە وزگەرىپ كەتتى. جازعانىڭ جاس ۇرپاقتىڭ تالعامىنا تاتۋ ءۇشىن وسى زاماننىڭ تىرشىلىگىن بەينەلەۋىڭ كەرەك. ۇلكەن بۋىن ءبىز كوبىندە وتكەن شاقتى جازىپ ءجۇرمىز. ءبىر جاعىنان «مەنىڭ اتىم قوجا» سىندى دۇنيە تۋعىزۋ دا وڭاي ەمەس. وزگەرگەن دۇنيەنى، وزگەرگەن سانانى انىق ءبىلىپ جازباساڭ، تارتىمدى بولمايدى. بۇل كۇندەگى ەڭ وزەكتى، ەڭ وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ءتىل. قالالاردا ءوز ءتى­لىن بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن بالالارعا ارنالعان قازاقشا كىتاپتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

 

1

ن.اقىش: – قازىرگى جاعدايدى وزدە­رىڭىز دە بىلەسىزدەر. وسىنىڭ الدىندا ورتا مەكتەپتەرگە، جەكەلەگەن كىتاپحانالارعا كەزدەسۋگە شاقىرىپ تۇراتىن. شىنى كەرەك، مۇعالىمدەر بالالاردى وزدەرى دايارلايدى. كەيدە بالالار دايىندالماي-اق كەلەدى. سونىڭ ىشىندە مەنىڭ بايقاعانىم، ادەبيەتكە قۇمار بالالار ءار جەردە، ءار وڭىردە دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ الدىنا ءتىرى جازۋشى كەلىپ تۇرعان سوڭ، كوبى جازۋ­شىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى بىلگىسى كەلەدى ەكەن. «تۋرنيككە تارتىلدىڭىز با؟ دوپ وينادىڭىز با؟ كورشى باقشا­دان الما ۇرلادىڭىز با؟» دەگەندەي سۇراق­تار قويادى. بۇل سۇراقتاردىڭ باستاۋىش سى­نىپتارعا ءتان ەكەنى تۇسىنىكتى. ال جو­عارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن سيرەكتەۋ كەزدەستىم.

وسى جەردە ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتسەم دەيمىن. كەيدە فيلولوگيا فاكۋل­تەت­تە­رىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ قالامىن. وسىنىڭ الدىندا ساباق بەرگەن كەزدەرىم بولدى. سوندا بايقاعانىم، ستۋدەنتتەر­دىڭ وزدەرى بالالار جازۋشىلارى تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيدى. ەلگە ەتەنە تانىس سا­پار­عالي بەگالين، بەردىبەك سوقپاقباەۆ، مۇزافار الىمباەۆتاردىڭ عانا اتى-جون­دەرىن ايتىپ قالادى. سوعان قاراعاندا، بالالار ادەبيەتى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە جەتكىلىكتى وقىتىلماي ما دەپ ويلايمىن.

جاھاندانۋ زامانىندا بۇكىل مادە­نيەتتەردىڭ توعىسۋى، ساپىرىلىسىپ كەتۋى ءجۇرىپ جاتىر. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان گورى جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار، جالپى ادامي وتكىنشى ماسەلەلەر كوبىرەك ايتىلادى. جاس ۇرپاق ۇلتتىق قۇندىلىقتى ۋاعىزدايتىن شىعارمالاردى كوبىرەك وقىسا دەيمىن. سونىڭ ىشىندە تالعامعا لايىقتى بولۋ تۇرعىسىنان ءبىر ماسەلەگە توقتالۋىمىز كەرەك. ول – ەڭ الدىمەن شى­عارمانىڭ كوركەم جازىلۋى. ياعني كەز كەلگەن ادەبي تۋىندىنىڭ كوركەمدىك ەستەتيكالىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىن ەسكەرۋ كەرەك. ءتىلى اۋىزەكى بولماي، ادەبي نورمامەن جازىلۋى كەرەك. مۇمكىندىگىنشە بەينەلى سوزدەر بولۋ كە­رەك. كوركەم شىعارما بولعان سوڭ تەك قانا وقيعا ەمەس، ءتۇرلى تالاس-تارتىس­تار بو­لادى. كوبىنە بالالارعا دۇرىس مى­نەز­دىڭ جەڭىسكە جەتۋى ناسيحاتتالعانى دۇرىس قوي دەپ ويلايمىن. قازىرگى ادەبيەت سىن­شىلارىنىڭ، قالامگەرلەردىڭ اراسىندا شەتەل ادەبيەتىنىڭ اسەرىمەن تۋىنداعان جەكەلەگەن ءبىر پىكىرلەردىڭ اعىمدارى بار. ولار ادەبيەت وقىرماندى تاربيەلەۋى شارت ەمەس دەيدى. دەمەك، ول قانداي شىعارما بولسا دا، قىزىقتى بولسىن دەگەنگە سايادى. بۇل جاس جەتكىنشەكتىڭ رۋحاني ءدىڭىن، ادام­گەرشىلىك ۇستانىمىن ءبۇلدىرۋ دەگەن ءسوز. مورالعا قايشى شىعارمالاردى ناسيحاتتاعانعا قارسىمىن. جاس بالا جاس شىبىق سياقتى. ونى قالاي قاراي قيسايتساڭ سولاي قيسايادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، بالالاردىڭ اق قاعازداي تازا ساناسىن ءبۇلدىرىپ، ءمولدىر سۋداي جان دۇنيەسىن بىلعاپ الۋدان ساقتانۋ كەرەك.

 

1

ت.ءابدىرايىم: – كەيىنگى كەزدە بالالار ادەبيەتى جايلى كوپ ايتى­لىپ، كوپ جازىلىپ ءجۇر. وتكەندە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، بەلگىلى جۋرنا­ليست، قوعام قايراتكەرى نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ «كىتاپ وقىمايتىن قوعام قالاي كەمەل­دەنبەك؟» دەگەن ماسەلە كوتەرىپ، بۇل ساۋا­لىن پرەمەر-مينيستر اتىنا جول­داعانى، كىتاپ وقۋدى قولداۋ جانە دامىتۋ – جالپىۇلتتىق مىندەت بولۋى ءتيىس ەكەن­دىگىن، بۇعان مەملەكەت تە، قوعام دا ءبى­رىنشى كەزەكتە مۇددەلى بولمايىنشا العا ورلەي المايتىنىمىز، ۇلتتىڭ جاڭا بول­مىسىن ءبىلىمدى، كوزى اشىق، پارا­ساتتى، ىسكەر، قايراتتى قازاق جاستارى قالىپ­تاستىراتىنىن قاداپ ايتقان بولاتىن.

تاعى ءبىر قۋانىشتى حابار. ەلوردا­مىزداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا باسشىسى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆا، الداعى 2021 جىلدى بالالار ادەبيەتى جىلى دەپ جاريالاۋدى ۇسىنعان ەكەن. وسى ۇسىنىستى مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگى ماقۇلداپ، جاقىندا بالالار ادە­بيەتىنە بايلانىستى كونفەرەنتسيا وتكىز­بەك. بۇعان بالالار ادەبيەتىنە بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلار، عالىمدار، كىتاپحاناشىلار قاتىسادى.

كارانتينگە دەيىن مەكتەپ وقۋشىلا­رىمەن كەزدەسۋگە كوپ باراتىنمىن. قازىر كىتاپحانالار الەۋمەتتىك «فەيسبۋك»، «Instaqram»، «Zoom» باعدارلاماسى ار­قى­لى تىكەلەي ەفيرگە ءجيى شاقىرادى. كارانتين ۋاقىتىندا نۇر-سۇلتان، ال­ماتى، وسكەمەن، اقتوبە قالالارىندا­عى كى­تاپحا­نالار ۇيىمداستىرعان ون ءبىر ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىستىم.

2018 جىلى قىركۇيەك ايىندا، تۋعان جەرىم اياكوزگە بارعانىمدا، اۋدان بو­يىن­شا 8 مەكتەپتە وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەشى ءوتتى. مۇنىڭ الدىندا، اقمولا وب­لىسىنىڭ بۋراباي اۋدانىنداعى، قىزىل­وردا، شىمكەنت قالالارىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەشىم وتكەن بولاتىن.

بالالار كوپ نارسەنى بىلگىسى كەلەدى، سوعان وراي قوياتىن ساۋالدارى دا سان ­الۋان. ولاردىڭ سەرگەكتىگى، بىلسەم، وقى­سام، ۇيرەنسەم دەگەن تالاپتارىنا ريزا بولدىم. وكىنىشكە قاراي، وقۋشىلار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى، بالالار ادەبيەتىنە بەل­­سەندى ات سالىسىپ جۇرگەن قازاق اقىن-جازۋشىلارىن جاقسى بىلمەيدى. ولار­­دىڭ تانيتىنى، مەكتەپ وقۋلىعىنا شى­­عارمالارى ەنگەن قالامگەردەن ءارى اسپاي جاتادى. ءبىز بولعان مەكتەپتەردەگى كىتاپحا­نالاردا كىتاپ قورى وتە از، جۇتاڭ. ءتىپتى كەيبىر مەكتەپتەر، قازاق تىلىندەگى بالالار باسىلىمدارىن المايتىن كورىنەدى. بۇل – ويلاناتىن جاعداي.

بۇگىنگى بولاشاق قامى – ەرتەڭگى ۇلت­تىڭ قامى. ۇلت دەمەكشى، بارلىق ماسەلە وسى ۇلت تاعدىرىنا بارىپ تىرەلەدى. بۇ­گىنگى ءسابي – ەرتەڭگى ۇلت كادرى! بۇل – جاي ماسەلە ەمەس، مەملەكەتتىك ماسەلە! ال مەملەكەتتىك ماسەلەنىڭ ەڭ باسىندا بالا، بالا تاربيەسى، ياعني بولاشاق مۇددەسى تۇرۋى ءتيىس.

بالالار ادەبيەتىندە تراگەديا بول­ماۋى كەرەك، ويتكەنى بالانىڭ جانى گارمونيانى، مەيىرىمدى قالاپ تۇرادى. بالالار، اسىرەسە، باستاۋىش سىنىپتاردا جانە ورتاڭعى بۋىندا اڭگىمە، ەرتەگىلەردى وتە قىزىعىپ وقيدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ادەبيەت ءسال دە بولسا توقىرادى. بىراق توقىراۋ دە­گەنىمىز، مۇلدەم توقتاپ قالدى دەگەن ءسوز ەمەس. وزىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيا­نى، عالامتوردى، الەۋمەتتىك جەلىنى جاقسى مەڭگەرگەن جاس وقىرماندى تارتاتىن، تۇشىمدى شىعارمالار جازۋعا دەگەن ىزدەنىس، تىڭ سەرپىن كەرەك سياقتى.

قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى، بەلگىلى جازۋشى شاكەن كۇمىسباي ۇلى ۇيىمداستىرعان، تالدىقورعاندىق كاسىپ­كەر، مەتسەنات باۋىرجان وسپانوۆ دەمەۋ­شىلىك جاساعان ۇزدىك بالالار تۋىندىلارىنا ارنالعان «دارابوز» ادەبي بايگەسى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. جۇلدە العان شىعارمالار «كاۋسار بۇلاق» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىعاتىن، كىتاپ دۇكەندەرىنە تۇسەتىن، كىتاپحانالارعا تارايتىن. وسى «دارابوزدى» «التىن قالام» دەگەن كونكۋرسقا اپارىپ تىركەدى دە، باياعى «دارابوزدىڭ» ءۇنى ءوشتى، بەدەلى تومەندەدى.

«التىن قالام» كونكۋرسى كەرەك. وعان ەش قارسىلىعىم جوق. بىراق بالالار شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان «دارابوز» بايگەسى، بۇرىنعىداي، ءوز الدىنا جەكە وتاۋ بولعانى ءجون.

 

1

د.مامىرباەۆا: – ءيا، مەكتەپ­­تەر­دەگى، كىتاپحانالارداعى كەزدەسۋلەرگە ءجيى باراتىنبىز. ءتاج-تاجال وعان ءبىراز كەرمە كەرىپ تاستادى. ونلاين كەزدەسۋلەر بەتپە-بەت ديدارلاسقانداي قايدان بولسىن...

قازىرگى بالالارعا سيۋجەتى جەڭىل، ءمو­رالى ازداۋ، پافوسى كوبىرەك «ماشا مەن ايۋ»، «ناستيا»، «كەكشىلدەر» («مستيتەلي») سەكىلدى دۇنيەلەر ۇنايدى. مىسالى، ەكى اڭگىمەنى الايىق. ءبىرىنشىسى، تاربيەلىك ءمانى زور دا، ەكىنشىسى، دۇنيەگە قىزىقتىر­عىش اسەرى مول، جەڭىل جازىلعان قىسقا شى­عار­ما دەيىكشى. ولار ەكىنشىسىنە التىن تاپ­­قانداي جابىسادى. قىزدار جاعىنا ما­حاب­بات تاقىرىبى ۇنايدى. وتىرىك ايت­پاي-اق قويايىنشى، كەزدەسۋلەردىڭ كو­بىن­دە ولار سىرت كەلبەتتەرىمەن مون­تيىپ وتىرعاندارىمەن، وتكەن تاريحىمىز تۋرالى اڭگىمەلەردى، قازاقى سالت-ءداستۇر مەن تىيىمداردى ونشا قابىلداي قوي­مايدى. ولاردىڭ بويىنا سونى سىڭىرە الماي وتىرعان اتا-انا، مەكتەپ، ۇلتتىق يدەولوگياعا باسىمدىق بەرمەگەن قوعام كىنالى.

قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقانداردىڭ وقي­تىن شىعارمالارىنا سۇرانىسى: جەڭىل ءارى اقىل ايتپايتىن بولسىن.

بالالار جازۋشىلارىنىڭ مىندەتى: سەك­سەن سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ازاماتقا كەرەكتى رۋحاني ۋىز ءسىڭىرۋ.

 

1

س.حاسان: – پاندەمياعا بايلانىس­تى مەكتەپتەر مەن كىتاپحانالارعا بارۋدى ءسال سيرەتىپ الدىق. ايتپەسە مەك­تەپتەردەگى كەزدەسۋلەرگە ءجيى بارامىز. ارينە، ءار مەكتەپ، ءار وقۋشى ءارتۇرلى عوي. ادەبيەتكە، جۋرناليستيكاعا، جالپى ءسوز ونەرىنە قىزىعاتىن بالالار قۇ­لاق قويىپ تىڭدايدى. ءار سوزىڭنەن ءبىر اق­پارات العىسى كەلىپ تۇرادى. قازىرگى بالا­لاردىڭ قىزىعاتىن دۇنيەسى كوپ. باي­قاعانىم، ادەبي كىتاپتاردان گورى، تانىمدىق، تەحنولوگياعا باۋليتىن، مو­تيۆاتسيا بەرەتىن كىتاپتاردى ىزدەپ جۇ­رەدى. ول دا دۇرىس شىعار، زامانىڭ تالابى سونداي. بۇعان رەنجۋگە بولمايدى. سەبەبى بالالارعا ارنالعان زاماناۋي شى­عارمالار قازىر جوقتىڭ قاسى. ولار وز­دەرىن قىزىقتىراتىن، ءوز قوعامىن، ءوز ور­تاسىن كورەتىن شىعارما تاپپاي ءجۇر. نارىقتىق زامان كوپ دۇنيەگە دە­گەن كوزقاراستى وزگەرتتى. بۇعان ءبىز بەيىم­دەلۋىمىز كەرەك. بالالاردى قانداي تاقى­رىپتار قىزىقتىرادى؟ ولار نەنى ۇلگى تۇتادى؟ قانداي جانرعا بۇيرەگى بۇ­رادى. قازىرگى ۋاقىتتا بالالاردى تارتىپ اكەتەتىن قانداي كەيىپكەر كەرەك؟ وسىنىڭ بارىنە جاۋاپ تاۋىپ، بالا قىزىعا وقيتىن دۇنيە جازۋعا بولادى.

بىزدە شەتەلدەگىدەي بالالار ادەبيە­تىنە دەگەن كوزقاراس قالىپتاسپاي كەلەدى. قازاق اۆتورلارى بالالاردىڭ جاڭا شى­عارمالارعا سۋساپ وتىرعانىن تۇسىنە بەر­مەيدى. ءسىز ايتىپ وتىرعانداي، جاس ۇر­پاقتىڭ تالعامىنا تاتيتىن دۇنيەلەردى ءبىز­دىڭ قالامگەرلەر جازا الادى. الايدا ول قالامگەرلەر قازىرگى نارىقتى زەرتتەپ، بالالاردى قانداي تاقىرىپ قىزىق­تى­راتىنىن، قانداي كىتاپتار وقىلىمدى، ساتىلىمدى بولاتىنىن بىلە بەرمەيدى. ونداي جۇمىستاردى ادەبي اگەنتتەر ات­قارۋى كەرەك. بولماسا مۇنىمەن باسپالار اينالىسۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي، بىزدەگى باسپالاردىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. جاقسى كىتاپتار شىعارىپ، قازىرگى نارىقتى مەڭ­گەرىپ كەلە جاتقان بىرەن-ساران باسپالار بار. الايدا ولار تەك شەتەلدىك اۆتورلاردى قازاقشاعا اۋدارىپ بەرۋمەن عانا شەكتەلىپ جاتقانداي كورىنەدى.

– وسى ۋاقىتقا دەيىن قان­داي كىتاپتارىڭىز شىقتى؟ ولار كىتاپحانانىڭ سورەسىندە قالىپ كەت­­پەي، بالالاردىڭ قولىنا جەت­تى مە؟ مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبە­بىم، كىتاپ دۇكەندەرىنەن ەرەسەكتەر­گە ار­نال­عان قازاقشا ادەبي كىتاپتاردى كەزدەس­تىر­گەنىمىزبەن، بالالارعا ارنال­عان كىتاپ­تاردى سيرەك ۇشىراتامىز. بالالارعا ارنالعان ادەبي كىتاپتار جوقتىڭ قا­سى. وزدەرىڭىز كىتاپ شى­عار­عاندا ساتى­لىمعا قوياسىزدار ما؟ جالپى، مە­نەدج­مەنت تۋ­رالى كوز­قاراس­تارى­ڭىز­دى ورتاعا سالسا­ڭىزدار.

ش.كۇمىسباي ۇلى: – بالالارعا ارنالعان قىرىق شاقتى كىتابىم جارىق كوردى. «الپامىس باتىر»، «قوبىلاندى باتىر»، «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرلارىن پروزاعا اينالدىردىم. ونى «الما­تى كىتاپ» باسپاسى شىعاردى. كىتاپ­تار اعىل­شىن تىلىنە دە اۋدارىلدى. بالا­لارعا ارنال­عان كىتابىمنىڭ بىرەۋى قىتاي تىلىنە اۋدارىلدى.

ال ەندى دۇكەندەردە بالالارعا ارنال­عان شىعارمالاردىڭ از بولۋىنىڭ سەبەبى وتە كوپ. بىرىنشىدەن، بالالارعا جازاتىن جازۋشىلار كوبىنە شىعارمالارىن گازەت-جۋرنالدارعا، سايتتارعا جاريالاتىپ جاتادى. ويتكەنى ونى ەرەسەكتەرگە ارنالعان كىتاپتار سياقتى ون التى باس­پا تاباققا تولتىرۋ قيىن. بالالارعا ار­­نالعان دۇنيەلەر كوبىندە شاعىن بولادى. ەكىنشىدەن، قازىرگى كەزدە كولەمدى دۇنيەلەر جازۋ دا سيرەپ بارا جاتقان سياقتى. ويتكەنى «دارابوز» بايگەسىنە ون شاقتى جىل قازى بولعاندا بايقاعا­نىم، بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ دەنى اڭگىمەلەر بولاتىن. ال پوۆەستەر سيرەك ۇشىراساتىن. وندا دا كوبىندە بۇ­رىنعى كەزدىڭ وقيعالارىن بەينەلەگەن ەكى-ءۇش قانا پوۆەست كەلەتىن الدىمىز­عا. ۇشىنشىدەن، تاعى ءبىر قىزىق جايت، بىز­دە بالالارعا ارناپ شىعارىلاتىن كى­تاپ­تاردىڭ بەزەندىرىلۋىنە قاتىستى ۇل­كەن ماسەلە بار. باسپالار سوعان ونشا ءمان بەرمەي كەلەدى. ەرەسەكتەرگە ارناپ كىتاپ شىعاراتىن باسپالاردا بالا­لار ءۇشىن دە كىتاپ شىعىپ جاتادى. بىراق سول كىتاپتاردىڭ بەزەندىرىلۋىنە، كوركەمدىگىنە، تارتىمدىلىعىنا ونشا ءمان بەرىلمەيتىنىنە كوڭىلىم قۇلازيدى. الماتىدا بالالارعا ارناپ كىتاپ شىعا­راتىن جالعىز باسپا بار. مەن سول جەردە سەگىز جىل قىزمەت ىستەدىم. بۇل باسپا نە­گىزگى باسىمدىقتى بالالارعا بەرگەن سوڭ، بۇكىل دۇنيەسىن تارتىمدى، ساپالى ەتىپ شىعارۋعا تىرىسادى. بىراق ءبىر اتتە­گەن-اي، مەملەكەتتىك تاپسىرىس از. جى­لىنا ەكى-ءۇش قانا كىتاپ. ول نە بولادى؟ سون­دىقتان قازىرگى كەزدە ساندە جۇرگەن، ءسوزى از، سۋرەتى كوپ كىتاپتاردى شىعارىپ جان باعۋدا.

راسىندا، بىزدە دۇكەندەردە بالالار­عا ار­نالعان رۋحاني ونىمدەر وتە از. سول از­دىڭ ورنىن جابۋ ءۇشىن شامامىز كەلگەنشە ءتۇرلى مەكەمەلەرمەن كەلىسىمگە كەلىپ، كەيدە باستاماشى بولىپ ەڭبەكتەنىپ جاتىرمىز. پلەنۋمداردان، جينالىس­تاردان، كەزدەسۋلەردەن قالماۋعا تىرىسامىن. بارلىق جەردە بالالار ادەبيە­تى­نە قاتىستى ماسەلەلەردى «اتتانداپ» اي­تىپ-اق ءجۇرمىن. بىراق جاسىم دا كەلىپ قال­دى. مەنەدجمەنتتى كەيىنگى تولقىن قولعا الىپ، جىگەرلەنىپ جۇمىس ىستەسە، الىن­بايتىن قامال جوق قوي.

ن.اقىش: – ەڭ العاش ادەبيەتكە كەلگەندە جازۋدى بالالار ادەبيەتىنەن باستادىم. كورىنۋ، تانىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. جابىق بايگەلەر ءجۇرىپ جاتاتىن سول زامانداردا. جاستاردىڭ ورتالىق ۇيىمى مەن بالالارعا ارنالعان باسپا جانە باسپا ءىسىن قاداعالايتىن كوميتەت بىرىگىپ، جاس جەتكىنشەكتەرگە بايگە جاريالايتىن. سوعان قاتىسا ءجۇرىپ، «جۇم­­باق ىزدەر» اتتى شىتىرمان وقيعالى پو­ۆەسىم ارقىلى تانىلدىم. سودان بەرى بالالارعا ارنالعان جيىرماعا جۋىق كىتابىم جارىق كورىپتى. مەن كىتاپتاردىڭ «كىتاپحانالارداعى سورەلەردە قالىپ كەتۋى» دەيتىن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. ول كىتاپتار قالاي دا بالالار قولىنا تيەدى. ولار ونى وقىپ بولعان سوڭ قايتا اكەلىپ وتكىزەدى. ال «دۇكەندەر سورەسىندە قالىپ قويماي» دەسە، بۇل بولەك اڭگىمە. بىراق دۇكەندەرگە شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جەكە قارجىمەن شىققان كىتاپتاردى ساتۋدىڭ كوپتەگەن تەتىكتەرى بار. دۇكەندەردە بالالار ادەبيەتىنىڭ كوپ كەزدەسپەيتىنى راس. دەگەنمەن باسپاسوزدەن وقىساق، جەكە اۆتورلار بالالارعا ارنالعان كىتاپتارىن شىعارىپ جاتقانىن بىلەمىز. ولار قانداي جولدارمەن تاراتىلادى، نەگە دۇكەندەردە از، ول جاعىن تەرەڭدەپ ايتىپ، وعان تالداۋ جاساي المايمىن. مەنەدجمەنت كەرەك دەگەن دۇرىس پىكىر. شەتەلدىڭ ءباسپاسوز جاعدايىندا ادەبي اگەنتتەر بولاتىنىن ءبىلىپ ءجۇرمىز. ولار ءبىر جازۋشىمەن قالىپ قويماي، بىرنەشەۋىمەن كەلىسىم جاساسىپ، كىتاپتارىن شىعارتىپ، دۇكەندەرگە تاراتىپ، ۇستىنە ءوزىنىڭ پايىزدىق مول­شەرىن الىپ، وزىنە دە، اۆتورعا دا پايدالى تىرشىلىك جاسايدى ەكەن. وسىنداي اگەنتتەر ارقىلى جۇمىس جاساۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

ت.ءابدىرايىم: – بۇگىنگە دەيىن مەنىڭ بالالارعا ارنالعان «ەركەشورا»، «اۋەلەپ ۇشقان تىرنالار»، «اققوياننىڭ ۇيشىگى»، «جالقاۋلىققا كىم ءۇيىر؟»، «الا­بۇعا اۋلاعان كۇن»، «لەتيات جۋراۆلي» دەگەن كىتاپتارىم مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كوردى. وسى جيناقتارىم ەلىمىزدەگى نەگىزگى كىتاپحانالاردىڭ كىتاپ قورىن­دا بار. ال «دالا اۋەنى» جيناعىم، «اتا­مۇرا: مەكتەپ كىتاپحاناسى» دەگەن سەريامەن ­2015 جىلى شىقتى.

«اتامۇرا» باسپاسىنا قاراستى نۇر-سۇلتان، الماتى قالالارىنداعى، وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىنداعى، جيىنى 47 كىتاپ دۇكەندەرىندە «دالا اۋەنى» جيناعىم ساتىلىپ جاتىر. ءوتۋى جاقسى دەپ ەستىدىم.

كىتاپ دۇكەندەرىنە ءجيى بارىپ جۇرە­مىن، سوندا بايقاعانىم، رەسەيدەن شىعا­تىن بالالارعا ارنالعان كىتاپتار كوپ جانە بە­زەندىرىلۋى كەرەمەت. ۇلكەندەردىڭ ءوزى قى­زىعادى.

ءبىزدىڭ ەلدە جارىق كورگەن، بالالارعا ارنالعان كىتاپتاردى كورىپ قارنىڭىز اشادى. بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان كىتاپتىڭ سىرتقى مۇقاباسىنان باستاپ قارپىنە دەيىن ادەمى ءارى ساپالى بولۋى ءتيىس.

دەي تۇرعانمەن، «الماتى كىتاپ»، «اتا­مۇرا»، «فوليانت»، «ارۋنا»، «با­لا­لار ادەبيەتى» سياقتى باسپالار ادەمى بە­زەندىرىلگەن ازدى-كوپتى كىتاپتار شىعا­رۋ­دا. بىراق باعاسى قىمبات. مۇنداي كىتاپ­تاردى ەكىنىڭ ءبىرى ساتىپ الا المايدى.

د.مامىرباەۆا: – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان «قوش بول، بالالىق»، «جەتىم ق ۇلىن»، «ماحابباتتىڭ اق جاۋىنى»، «روبوتتار وتباسى» (ەندى شىعادى) دەگەن كىتاپتارىم شىقتى. ءبارى بىردەي وقىرماندار قولىنا جەتتى دەپ ويلامايمىن. دەگەنمەن وتكەن جىلى جام­بىل وبلىسى، ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى، ا.باي­تۇرسىنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىلارمەن كەزدەسۋدە ءبىر وقۋشى ء«سىز­دىڭ «ينديگو» دەگەن اڭگىمەڭىزدى وقىپ، الماتىدا ءۇيىڭىزدى قاي جەردە ەكەنىن ويشا كوز الدىما ەلەستەتتىم»، – دەدى. «وقيدى ەكەن عوي» دەپ قۋانىپ قالدىم.

كىتاپ شىعارىپ، ونى ساتىلىمعا قويۋعا يكەمدەلە الماي قويدىم. ماركەتينگ، مەنەدجمەنتكە رەتروگرادتىق كوزقاراسپەن قارايمىن. ونىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن دە بىلەمىن.

س.حاسان: – بالالارعا ارنالعان بىر­دە-ءبىر جەكە كىتابىم شىققان جوق. ولەڭ­دەرىم «بالدىرعان»، «ۇلان» سەكىلدى با­لالار باسىلىمدارىنا، ۇجىمدىق جي­ناقتارعا، بالالار ادەبيەتى انتولوگيالارىنا شىعىپ ءجۇر. بالالار اندەرىنە جازىلعان ولەڭدەرىم تەلەارنالاردان بە­رىلىپ كەلەدى.

جەكە كىتابىمدى شىعارماۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى، ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي، كىتاپ نارىعىنا، مەنەدجمەنتكە كەلىپ تىرەلەدى. بالالارعا ارنالعان كىتاپ شىعارۋ قۇنى قىمبات. بالا كىتابى ونىڭ تانىم-تال­عامىنا ءدوپ كەلۋى كەرەك. كىتاپتىڭ ماز­مۇنى مەن سۋرەتتەرى دە ساي بولۋى ءتيىس. ول دەگەنىمىز سۋرەتشىنىڭ دە ەڭبەگى ەلەنىپ، ءتيىستى قالاماقى تولەنۋى كەرەك دەگەن ءسوز. وكىنىشكە قاراي، بىزدەگى بالالار كىتابىن شىعارىپ جۇرگەن باس­پالار بۇل جاعىنا باس قاتىرا بەرمەيدى. ەگەر بىزدە دە شەتەلدەگىدەي مەنەدجمەنت جولعا قويىلسا، ءتۇرلى زاماناۋي تالاپتار بو­يىنشا كىتاپ شىعارىلسا، اۆتور مەن باس­پا اراسىنداعى بايلانىس جاندانسا، كوپ دۇنيەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلەر ەدى.

– شىنى كەرەك، قازىرگى جا­ھاندانۋ زامانىندا بالالاردىڭ اقىل-ەسى، تانىم-تۇسىنىگى ءبىزدىڭ بالا كەزى­مىزبەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ىلگەرى كەتتى. بۇعان زاماناۋي قۇرالدار دا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ءبىز كىتاپ وقى­تام دەگەنشە، ولار ءموبيلدى تەلەفوننان نە تەلەديداردان مۋلتفيلم مەن ويىنداردى كورىپ ۇلگەرەدى. ونداعى تاقىرىپتاردى ايتىپ تاۋى­سا المايمىز. ءبارى بار. وسىنداي جاعدايدا بالالار ادەبيەتىن زاماناۋي­ قۇ­رالدارعا جۇكتەۋ، باق ارقىلى ناسيحاتتاۋ جا­عى شابانداۋ بولىپ جاتقان جوق پا؟ سىزدەردىڭ ويلارىڭىز قانداي؟

 ش.كۇمىسباي ۇلى: – وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ، ءوز اۆتورلارىمىزدى ناسيحاتتاۋ دەيتىن ماسەلەگە تىرەلەدى. بۇدان بىر­­نەشە جىل بۇرىن جازۋشى سۇلتان قا­­ليەۆ ەكەۋمىز بالالار ادەبيەتىنە ار­نال­عان «دارابوز» دەيتىن بايگە ۇيىم­داستىردىق. ون ءبىر جىل بويى تەك قانا بالالار شىعارمالارىنا جۇلدە تاعا­يىندالىپ كەلدى. سۇلتان ەكەۋمىز ءبىر كۇنى «جەر-سۋ» كورپوراتسياسىنا باردىق. باس­شىسى باۋىرجان وسپانوۆ ەسىمدى ­جى­گىت ەكەن. ءبىزدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ، بۇيىمتايىمىزدى سۇراپ، كەلەر جىل­دان باستاپ قولىنان كەلگەنشە كومەك­تەسەتىنىن ايتىپ كوڭىلىمىزدى دەمەدى. سول جىگىت سوزىندە تۇرىپ، ون ءبىر جىل بويى «دارابوزعا» دەمەۋشىلىك جاسادى. باس جۇلدەسى ءبىر ميلليون تەڭگە، ودان كەيىنگى ورىندارى رەتىنە قاراي 700، 500، 300، 200 مىڭ تەڭگەلىك قارجىلاردى بەرىپ وتىردى. جۇلدە العان شىعارمالاردىڭ جيناعىن كىتاپ ەتىپ تە شىعاردىق. بىراق ءبىر جىلدارى مەن اۋىرىپ، وپەراتسياعا ءتۇستىم، سۇلتاننىڭ دا شارۋالارى شىعىپ، «دارابوزدى» ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا ءبىر قىز بالا كەلگەن ەدى. باۋىرجانمەن كەلىسە الماي قالدى ما، ايتەۋىر اياق جاعى شيكى بولدى. بىراق ءبىزدىڭ باۋىرجانمەن كەلىسپەي، رەنجىسىپ قالعان جەرىمىز بولعان جوق. قازىر دە بالالار ادەبيەتىن قولداۋ، دامىتۋ، ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «دارابوز» سياق­تى دۇركىرەگەن ادەبي بايگە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بالالار ادەبيەتىن ۇكىمەتتىڭ ءوزى قولداۋى كەرەك. ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، بىزدە بالالار ادەبيەتىنە دەگەن كوزقاراس كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا دا ونشا ەمەس بولاتىن. سول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءوز باسىم سوڭعى كەزدەرى بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى جوعارى جاقتىڭ جىلى لەبىزدەرىن ەستىپ، ءبىراز قۋانىپ قالدىم.

ن.اقىش: – بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. قازىر اتا-انالار، ەرەسەكتەر مەن مۇعا­لىمدەر «بالالارعا كىتاپ وقىتا المايمىز» دەيدى. بۇل – شىندىق. مەن ءوز نەمەرەلەرىمە شىعارمالاردى داۋىستاپ وقىپ بەرەم. سولاردى كىشكەنەلەرى عانا تىڭداپ، ۇلكەندەرىنىڭ ويى باسقا جاق­تا تۇراتىن سياقتى. وسىنداي جاعدايدا كوركەم شىعارمالاردى ەلەكتروندى قۇ­رالدار ارقىلى بالالار الدىنا كول­دە­نەڭ تارتۋ كەرەك دەگەن وي وتە دۇرىس. ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ تا ءجۇر. مۇنىڭ فورماتتارىن تابۋ كەرەك. وسى ماسەلەلەر تالانتتى رەجيسسەرلەر مەن ستسەناريشىلەردىڭ، ونى بەكىتىپ، قارجى بولەتىن قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قولىندا. بەينەماتەريالداردى ءبىر ادام جاساي المايدى، ۇيىمداستىرۋ، ۇيلەستىرۋ جۇ­مىس­­تارى كوپ. جاھاندانۋ زامانىندا نەگە مۇنداي تەتىكتەردى پايدالانباسقا؟ باستىسى، ول ونىمدەر بالالاردى يمان­دىلىققا، پاتريوتتىق سەزىمدەرگە تار­بيەلەۋى كەرەك.

ت.ءابدىرايىم: – پسيحولوگ مامان­داردىڭ سوزىنە سەنسەك، قىرىقپىشاق توبەلەس، اتىس-شابىسقا تولى ءتۇرلى باع­دارلامالاردى تۇراقتى كورۋ، قالتا تەلە­فونعا، پلانشەتكە ءجيى ءۇڭىلۋ بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا، ميىنا، ياعني پسيحيكاسىنا سالماق تۇسىرەدى. دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءتىپتى كەي جاعدايدا مامان دارىگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ونداي جاعىمسىز دۇنيەلەر بالانى قاتىگەزدىككە بەيىمدەپ، مەيىرىم-قايىرىمنان الىستاۋعا يتەرمەلەيدى.

سول ءۇشىن دە بالالار جازۋشىسىنا ارتىلار سالماق ءزىل باتپان. جاقسى شىعارمالار قاي كەزدە دە، قاي زاماندا دا وقىلادى. بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ساي بۇگىنگى بالالار تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى مەڭگەرۋى، ءبىلۋى، ۇيرەنۋى قاجەت. مەنىڭشە، كىتاپتى ەشقانداي تەحنيكا الماستىرا المايدى. كىتاپتىڭ ورنى بولەك! كىتاپ بالانى وتىرۋعا، شىدامدىلىققا، ەڭبەك ەتۋگە تاربيەلەيدى. «ارتىق ءبىلىم – كى­تاپتا» دەپ حاكىم اباي بابامىز ايت­قانداي، وقۋشىنى كىتاپسىز، كىتاپتى وقۋ­شىسىز كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. قازاق تىلىندەگى ءتىلى شۇرايلى، مازمۇنى تەرەڭ، ادەبي كىتاپتار – قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى.

د.مامىرباەۆا: – ءيا، سولاي. قا­زىرگى بالالاردىڭ كوبىنىڭ قولىنا كىتاپ ۇستاتساڭ، بىردەن ۇيقىلارى كەلەدى. تيتتەي كەزدەرىنەن كىتاپ وقۋعا داعدىلانعان ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ بالالارى، نەمەرەلەرىمىز ءۇش اي شاماسى كىتاپ وقىماي كەتسە ودان كەيىن قيقاڭداپ، ەسىنەپ، ماۋجىراپ بارىپ، ارەڭ ەستەرىن جيناپ الادى.

ونىڭ سەبەبى ينتەرنەتتەگى جەڭىل اق­پاراتتاردى قابىلداۋعا تەز داعدىلانىپ الادى. اۋىردىڭ ۇستىمەن، جەڭىلدىڭ استىمەن جازىلعان دۇنيەلەردى وقۋعا جىلدام بەيىمدەلەدى. وسىلاردىڭ ىعىن تاۋىپ، بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردى ناسيحاتتاۋ، ولاردى زاماناۋي قۇرالدارعا جۇكتەۋ ەندى-ەندى قولعا الىنىپ جاتىر-اۋ دەيمىن.

س.حاسان: – ول جاعى دا بار. زاما­ناۋي قۇرالداردىڭ كىتاپتى ىسىرىپ بارا جاتقانى راس. بىراق ول قورقاتىن نارسە ەمەس. كىتاپ قاشان دا كىتاپ بولىپ قالا بەرەدى. ماسەلە بالانى قىزىقتىرۋدا، ونىڭ كىتاپقا دەگەن ماحابباتىن وياتۋ­دا. ول ءۇشىن ارينە سوعان ساي كىتاپ كەرەك. بالاعا كوپ جاعدايدا الدىمەن اتا-اناسى قامقورلىق تانىتۋى قاجەت. پسي­حولوگ­تاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە ونىڭ ميىندا كوپتەگەن نەيروندى بايلانىستار بولادى ەكەن. ەگەر بالا ولاردى 5-6 جاسقا دەيىن قولدانباسا، مي ونى قاجەتسىز دەپ تانىپ، الگى جاسۋشالار جويىلاتىن كورىنەدى. ول نە دەگەن ءسوز؟ بالا بويىنداعى قابىلەت، پوتەنتسيا­لىنا جاۋاپتى نەيروندار دا جويىلدى دەگەن ءسوز. ال اتا-انانىڭ مىندەتى وسى­نى ۋاقتىلى انىقتاپ، بالانى ءوز بەيىم­دى­لى­گىنە قاراي باعىتتاۋ كەرەك. كىتاپ وقى­تىپ، ءتۇرلى سەكتسيا، ۇيىرمەلەرگە اپارۋ قاجەت. كىتاپ وقىعان بالانىڭ وي-ءورىسى كەڭەيەدى، سوزدىك قورى ۇلعايادى، ءتىلى باي بولادى. وكىنىشكە قاراي، مۇنى قازىرگى اتا-انالاردىڭ ءوزى ەسكەرمەيدى، كىتاپ بەتىن اشپايدى. سودان كەيىن كىمگە رەنجيدى؟ ءبىزدىڭ قازاق «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيدى. جانى بار ءسوز.

– قالامگەر رەتىندە بالالار تۋرالى فيلم نە مۋلتفيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەن كينوستۋديالارمەن، جەكەلەگەن رەجيسسەرلەرمەن بايلانىستارىڭىز بار ما؟ مىسالى، ولارعا تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا بالالارعا ارناپ جازىل­عان قاي مىقتى شىعارمالاردى ۇسىنار ەدىڭىزدەر؟

ش.كۇمىسباي ۇلى: – مۇنىڭ ءوزى ۇڭ­عىل-شۇڭعىلى كوپ الەم ەكەن. ەڭ الدى­مەن ستسەناريشىنى تابۋىڭ كەرەك. شىعارمام داپ-دايىن دەپ ويلايسىڭ، بىراق فيلمگە اينالۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك قاجەت. «عاجايىپستانعا ساياحات» دەيتىن ءمۋلتفيلمنىڭ ستسەناريىمەن جۇمىس ىستەگەندە مۇنىڭ قانداي قيىن جۇمىس ەكەنىن كوردىم. سونىڭ 100-دەن اسا سەرياسى ءتۇسىرىلدى. جالپى، بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن قالامگەرلەر مەن تەلەارنالار مەن كينوستۋديالار تىعىز بايلانىستا بولسا، كوپ دۇنيەلەر ومىرگە كەلەر ەدى-اۋ. قازىر مىسالى، بالالارعا ارنالعان كوركەم فيلمدەر دە جوقتىڭ قاسى. تەلەارنالار بۇرىن تۇسىرىلگەن فيلمدەردى قايتا اينالدىرىپ كورسەتە بەرەدى. ەگەر كوركەم فيلم مەن مۋلتفيلمدەر ءتۇسىرۋ قاجەت بولسا، بىزدە جاقسى شىعارمالار كوپ قوي. ءوزىم تولىمبەكتىڭ «تۇنجىر» دەيتىن شىعارماسىن فيلمگە سۇرانىپ تۇرعان تۋىندى دەپ ايتار ەم.

ن.اقىش: – شىندىعىندا سولار­مەن باي­لانىسىم جوق. ولار دا شىعارما­لا­رىمدى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. مەندە وسى جاعى كەمشىن قالىپ جاتىر. كينو جاساۋعا نەمقۇرايلى قارايتىن جازۋشىلار قاتارىنانمىن. كەيبىر تەتىكتەرىن شامالاپ بىلسەم دە، ارالاسپاپپىن. مەنىڭ­شە، بۇعان كينوستۋديانىڭ رەجيسسەرلە­رى قى­زىعۋعا ءتيىستى. ولار دا ىزدەنۋى كەرەك. مىسالى، مەنىڭ «كيەلى كولدىڭ قا­راق­شىلارى» اتتى شىعارمام بار. ءوز شىعار­مالارىم اراسىندا كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن جارايتىنى سول دەپ ويلايمىن. باسقا اۆتورلاردى ايتاتىن بولساق، جاس بۋىننان دارحان بەيسەنبەك، زاۋرە تورەحانوۆا، الىبەك بايبول، ەلدوس توقتارباي، اعا قالامگەرلەردەن رايحان ماجەنقىزى، تو­لىمبەك ءابدىرايىم، كوسەمالى ءساتتى­باي ۇلى، كومەك ىبىرايىموۆ سياقتى اۆتورلاردىڭ شىتىرمان وقيعالى شىعار­مالارى كينوعا سۇرانىپ تۇر. تابيعاتتاعى قىزىقتى جاعداياتتاردى تارتىمدى ەتىپ جازا بىلەتىن تۇرداقىن جەكسەنبايدىڭ تۋىندىلارى دا فيلمگە اينالسا، بالالار ءۇشىن قىزىقتى بولار ەدى. سونداي-اق اقىن بايبوتا قوشىم-نوعايدىڭ بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان «دوس­وتىق جورالعى» كىتابىنداعى كەيبىر شى­عارمالار جەكەلەگەن مۋلتفيلمدەر تۇ­سىرۋگە ابدەن جارار ەدى.

ت.ءابدىرايىم: – مۋلتفيلم تۇسى­رەتىن كينوستۋديالارمەن، رەجيسسەرلەرمەن تانىستىعىم جوق. ونداي ونەر تۇلعالارىمەن جولىعىپ، اڭگىمەلەسۋ جوس­پاردا تۇر. جولىعا قالسام، ءوزىم جازعان «تۇنجىر» پوۆەسىمدى تاعى باسقا بىرەر اڭگىمەلەرىمدى كينو فيلم ەتىپ تۇسىرۋگە ۇسىنىس جاسار ەدىم.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى جارىق كورگەن، نۇرعالي ورازدىڭ «سيقىرلى اپەلسين»، گۇلزات شويبەكوۆانىڭ ء«ۇش بالا»، بايان بولاتحانوۆانىڭ «سارىكوجەك»، تۇرلىبەك مامەسەيىتتىڭ «مەن قازاق ەكەن­مىن»، ءدىلدار مامىرباەۆانىڭ «ماحاب­باتتىڭ اق جاۋىنى»، «قوش بول، بالالىق»، قارجاۋباي ومار ۇلىنىڭ ء«تىرى جەتىم»، الىبەك فايزۋللاەۆتىڭ «كوزتۇرتكى» اتالاتىن بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارى مۋلتفيلمگە، شاعىن مەتراجدى كينوفيلم تۇسىرۋگە لايىق دەپ ويلايمىن.

د.مامىرباەۆا: – بالالار تۋرالى فيلم، مۋلتفيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەن كينوستۋديالارمەن، رەجيسسەرلەرمەن بايلانىس جاساماپپىن.

ءوز باسىم ولارعا مەيىرجان جىلقى­بايدىڭ «تاۋعا ساياحاتىن» ۇسىنار ەدىم. كۇشىك دوستىڭ، ميمي مىسىقتىڭ ، جەبە – ق ۇلىننىڭ بەينەلەرى بالالارعا بىردەن ۇنايدى دەپ ويلايمىن.

اراسانباي ەستەنوۆتىڭ «كونە كەنتتەر كۇمبىرى» دەگەن كىتابى بار. ۇلكەن تا­نىمدىق دۇنيە. بالالار اسپارا، بالا­ساعۇن، بارشاكەنت، دورجىكەنت، يسپيد­جاپ قالالارىنىڭ تاريحىمەن تانىسا الادى. «ارۋنا» باسپاسى «ميزام» سەرياسىمەن بالالارعا ارنالعان اۋدارما اڭگىمەلەر شىعارادى. مۋلتفيلمگە سۇرانىپ-اق تۇر. تانىمدىق باعىتى باسىم.

س.حاسان: – «Saf Media» ستۋديا­سى­نىڭ ديرەكتورى سالتان سايران ۇلى، «ARA studios» ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى مەيىرجان ساندىبايمەن جاقسى بايلانىستامىن. سالتان سايران ۇلىمەن بىرگە وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «بالاپان» ارناسىنا لايىقتاپ ءبىر انيماتسيالىق جوبا ۇسىنعانبىز، قولداۋ تاپپادى. مەيىرجان ساندىبايدىڭ «بالاپان» ارناسىندا بەرىلىپ جۇرگەن ء«سابي» ءمۋلتفيلمى ان­دەرىنىڭ ءسوزىن دايىندادىم. «Trinity» پروديۋسەرلىك ورتالىعى «بالاپان» ارناسىنان بەرىلىپ جۇرگەن «اتكەنشەك» جوباسىن مەنىڭ «قولىڭدى جۋ» ولەڭىممەن باستادى. «اتكەنشەك» جوباسىنا تاعى ءبىراز ولەڭدەر ۇسىنعام، شىعۋ-شىقپاۋىن وزدەرى كورە جاتار. جالپى، انيماتسيا وتە قىمبات تۇراتىن جانە تىنىمسىز جۇ­مىستى تالاپ ەتەتىن سالا. الايدا مۇم­كىندىك بولسا، قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تالاي كلاسسيكالىق شىعارماسىن مۋلتفيلمگە اينالدىرعانعا نە جەتسىن؟!

– بالالار ادەبيەتىن زامان تا­لابىنا ساي، جوعارى تالعاممەن، كور­كەم ۇلگىمەن جاساۋ ءۇشىن قانداي ىنتالاندىرۋ كەرەك؟ سىزدەر نە ايتاسىزدار؟

ش.كۇمىسباي ۇلى: – ءبىر كەزدەرى «با­لالاردىڭ باسىنان كىم سيپايدى؟» دەگەن ماقالا جازعام. ەڭ الدىمەن بالالار تاقىرىبىنا شىعاتىن كىتاپتار كو­بەيسە دەيمىز. جازۋشىلاردىڭ قالام­اقىسى كوبەيسە دەيمىز. بالالارعا ارنال­عان كىتاپتار شىعاراتىن جالعىز باسپا بار. ونىڭ وزىنە تام-تۇم تاپسىرىس تۇسە­تىنىن جوعارىدا ايتتىم. ارنايى بالالار ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن باسپا قاجەت دەر ەدىم. «دارابوز» سياقتى بايگەلەر ۇيىم­داستىرىلسا دەيمىز. بالالار ادەبيەتىنىڭ جىلدار بويى توڭ بوپ قاتقان ماسەلەسىن شەشۋ از عانا ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ەمەس. وعان ءبىراز ۋاقىت كەرەك، ىقىلاس پەن كوڭىل كەرەك.

ن.اقىش: – بالالار ومىرىنەن شى­عارما جازام دەگەن ادام بۇگىنگى ءومىردى، وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتانى جاقسى زەرتتەي ءبىلۋى قاجەت. ادەبي دايىندىعى، تالانتتىق دەڭگەيى ءوز الدىنا، ونى زەرتتەۋ كەرەك. بالالار تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن قازىرگى اعا بۋىن جازۋشىلار، ياعني بىزدەر ەسكى قورمەن ءجۇرمىز. ەرتەدە بولعان وقيعالاردى ءتىرىلتۋ جاقسى-اق، بىراق قازىرگى زاماننىڭ سۇرانىسىن دا ەسكەرۋ قاجەت. سوسىن قازىرگى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەر مەن ۇستازدار بالالارعا زا­ماناۋي ەرتەگىلەر قاجەت دەگەن پىكىر ايتىپ قالىپ ءجۇر. دايىن ەكەن دەپ شە­تەلدىك ۇلگىلەردى الا سالۋعا بولمايدى. تالانتتى ادام زاماناۋي دۇنيەلەردى دە قازاقى قالىپقا ءتۇسىرىپ، ءوز ورتامىزدا، ۇلتىمىزعا ءتان رۋحانيات شەڭبەرىندە كور­سەتە الادى دەپ ەسەپتەيمىن.

بۇرىن جازۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعانداي، «دارابوز» بايگەسى جاريالانىپ كەلدى. ءوز باسىمىز وعان قاتىسىپ كورمەسەك تە، بايگەنىڭ بالالار جازۋشىلارىنا اجەپتەۋىر ستيمۋل بولعانىن اتاپ ايتقانىمىز ورىندى. مۇنداي بايگەلەر ءبىر كورپوراتسيانىڭ دەڭگەيىندە شەكتەلىپ قالماي، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اينالىپ كەلگەندە بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى اتقارىلار شارۋالار شاش ەتەكتەن. سونداي-اق، بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەكتەپ كىتاپحاناسىن قالىپتاستىرۋعا بايلا­نىستى كوتەرىپ جاتقان اڭگىمەسى وتە وزەكتى. بۇرىن دا قولعا الىنۋ كەرەك ەدى. قازىر سول جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمدى اتاپ ايتۋىم كەرەك.

ت.ءابدىرايىم: – مەملەكەتتىك تاپ­سىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتارعا تولە­نەتىن قالاماقى جوعارى بولۋى كەرەك. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا 3-5 مىڭ تارالىممەن شىعارىلاتىن كىتاپتار وبلىستىق، اۋداندىق، قالالىق كىتاپحانالارعا عانا تاراتىلادى، كىتاپ دۇكەندەرىنە تۇسپەيدى. ال بالالاردىڭ ءبارى كىتاپحاناعا بارا بەرمەيدى عوي.

كىتاپ شىعاراتىن ءتيىستى مينيسترلىك تا­رالىم مولشەرىن كوبەيتىپ، كەمىندە 50 پا­يىزىن ساتۋعا شىعارعانى ءجون دەپ ويلايمىن.

بۇل ماسەلەنى باسپالاردىڭ وزدەرى دە شەشۋگە بولادى. ياعني، قوسىمشا 2-3 مىڭ دانا ارتىق شىعارىپ، كىتاپ دۇكەندەرىنە ساتۋعا قويسىن. جاقسى كىتاپ قاي كەزدە دە ساتىلادى جانە باسپاعا قارجىلاي تابىس اكەلەر ەدى.         

2019 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىندا، باس­قارما تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىر­جان جا­قىپتىڭ توراعالىعىمەن بالالار ادە­بيەتى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ءماجىلىسى ءوتىپ، كى­تاپ شىعارۋعا بايلانىستى ءتيىستى مي­نيس­ترلىك جاريالايتىن تەندەردى بالالار ادەبيەتىنىڭ كىتاپتارى ءۇشىن بولەك جا­ريالاۋ قاجەتتىگىن، بۇلدىرشىندەرگە ار­نال­عان كىتاپتاردىڭ بەزەندىرىلۋى جاقسى بولۋ كەرەكتىگىن ايرىقشا اتاپ ايتتى.

جالپى، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ادەبي بايگەلەر كوپ بولعانى دۇرىس! بۇل كونكۋرستار، بالالار ادە­بيەتىنە جاڭا ەسىمدەر اكەلەدى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەمەكشى، جاس تالانتتار تانىلادى. بالالار ادەبيەتىنىڭ باعى جانادى! گۇلدەيدى! كوركەيەدى! قاناتىن كەڭگە جايادى!

د.مامىرباەۆا: – مەملەكەت بالالار ادەبيەتىن قامقورلىعىنا الۋ كەرەك دەگەن ءسوز جىل سايىنعى جازۋشىلاردىڭ باسقوسۋلارىندا ايتىلىپ كەلەدى. ۇلكەن جاقتان قولىندا بيلىگى بار ۋاكىل كەلىپ قاتىسىپ وتىرسا، ونىڭ دا قۇلاعىنا ءىلىپ جىبەرەمىز. ۋادە بەرىپ كەتەدى. سەنەمىز. بىراق بالالار ادەبيەتىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە كەلگەندە ورتادان ايتەۋىر ءبىر نارسەلەر كەسىپ كەتەدى. بار ءتاتتىسىن بالا­لاردىڭ اۋزىنا توساتىن ۇلت ەدىك، قازىر سىي-سياپات بەرەردە ء«تاتتى جەسەڭ ءتىسىڭ ءتۇسىپ قالادى، بار دالاعا ويناپ كەل» – دەپ سىرتقا شىعارىپ جىبەرەدى.

پرەزيدەنتتىك ستيپەندياعا بالالار جازۋشىلارىنىڭ ءتىزىمى ىلىنبەيدى. «الاش» سىيلىعىنا بولسا دا. كەزىندە ناسيحات ­بيۋروسى دەگەن بولعان. قازىر دە سونى قولعا الۋعا بولادى عوي. مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى سولاي بولۋ كەرەك. «مىناۋ كەرەك» دەپ جيناقتايتىن، جۇيەگە سالىپ وتىراتىن قورمال ساياسات كەرەك.

ورىستاردىڭ «ماشا ي مەدۆەدىن» قاراڭىز. جازىلدى، مۋلتفيلم بولىپ شىقتى. ىلە-شالا ونى ناسيحاتتايتىن قۋىر­شاقتار، كۇندەلىكتەر، داپتەرلەر دە قاپتاپ كەتتى. وسى اتتاس جۋرنال دا اي سايىن شىعادى. «تەتراد سمەرتي»، «مستيتەلي» دە سولاي بولدى. «مۇزدى ولكە­نىڭ» جاناشىرلارى دا لەزدە وسىنداي جان-جاقتى جۇمىسقا كىرىسىپ جاتىر. ونىڭ ءبارىن جالعىز اۆتور اتقارا المايدى، مەملەكەتتىڭ دەمەۋى، قوزعاۋى كەرەك.

س.حاسان: – جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي، قازىرگى نارىقتى زەرتتەپ، بالالاردى قانداي تاقىرىپ قىزىقتىراتىنىن، قانداي كىتاپتار وقىلىمدى، ساتىلىم­دى بولاتىنىن ايتىپ، بالالار قالام­گەرلەرىنە باعدار بەرگەن دۇرىس. باسپالار مەن ادەبي اگەنتتەر وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە، قالامگەردىڭ دە شابىتى ويانار ەدى. سوسىن ارينە بالالار ادە­بيەتىن اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن قازىرگى «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» سەكىلدى بالا­لارعا ارنالعان كىتاپتاردى جانرلار بويىنشا جۇيەلەپ، جارىققا شىعاراتىن ءبىر مەكەمە قاجەت. وسى مەكەمە اياسىندا زامانعا ساي بالالار ادەبيەتى باس­پاسىن قالىپتاستى­رىپ، وسى باسپا ار­قىلى الەمنىڭ بالالار­عا ارنالعان كلاس­سيكالىق شىعارمالارىن، ەرتەگىلەرىن، قا­زىرگى قالامگەرلەردىڭ ادە­بي كىتاپتارىن، بالالاردىڭ قىزىعۋشىلى­­عىن قالىپتاس­تىراتىن، بەلگىلى ءبىر باعىتقا ­باۋليتىن تانىمدىق كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ قاجەت. ودان بولەك ءوزىمىزدىڭ بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىنىڭ تاڭ­دامالى شىعارمالارىن جانە قازىرگى بالالار قالامگەرلەرىنىڭ كىتاپتارىن (درا­ماتۋرگيا، پوەزيا، پروزا) شىعارۋ قاجەت. سونداي ءبىر ىنتالاندىرۋ جاساماسا، مەم­لەكەت­تىڭ بالالار ادەبيەتىن قول­دايمىن دەگەنى جاي عانا ءسوز بولىپ قالادى.

 

سۇحباتتى ۇيىمداستىرعان

ايگۇل سەيىل،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىس» ۇتىلىپ قالدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

ەلدوس سمەتوۆ كۇمىس الدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

«قايرات» – قولا جۇلدەگەر

ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار