سىيلىق تاعايىندالعان 1900 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن, ياعني 120 جىل ىشىندە بەس قۇرلىقتىڭ التىن باستى ادامدارىنىڭ ارىسى ادامزات, بەرىسى ءوز ەلى, ورتاسى مويىنداعان تالايىنا وسى سىيلىق بەرىلدى. نوبەل تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ءوز وتانداستارىمىزدىڭ ىشىندە بۇل سىيلىققا لايىق جاندار بار بولا تۇرا, ءالى كۇنگە ەشكىمنىڭ الماعانىن دا تىلگە تيەك ەتە كەتكەندى ءتاۋىر كورىپ تۇراتىنىمىز بار. ونىڭ سەبەبى جەتەرلىك. بىراق ءبىزدىڭ بۇل جولعى ءسوزىمىز ول ىڭعايدا ەمەس.
اللا بەرگەن ەرەكشە تالانتىنىڭ ارقاسىندا كوركەم دۇنيەلەر جاسايتىن, عىلىمدا جاڭالىق اشاتىن ادامدار ەشكىمگە تاۋەلدى بولعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان مەيلى عىلىمدا, مەيلى ادەبيەتتە بولسىن, تالانتتى ادامنىڭ ودان كەيىن دە الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە بەرىلەتىن الگىندەي سىيلىقتاردىڭ ناعىز يەلەرىن تابۋى – ۇلكەن جەڭىس. ول سىيلىققا تالانتتار ەڭ الدىمەن بوستاندىقتى ساتىپ الادى. نوبەل سىيلىعىن العان كەي تالانتتاردىڭ پىكىرلەرى دە وسى ويىمىزدى قۋاتتايدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, «سىيلىقتى العان دارىندار ونى قالاي جۇمسادى؟» دەگەن اۋەستىك توڭىرەگىندە ىزدەنىپ كورگەنبىز.
2015 جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان بەلارۋس جازۋشىسى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ ءوزىنىڭ سۇحباتتارىندا جۋرناليستەردىڭ نەگە ميلليون دوللارعا جەتپەيتىن اقشاعا «شۇيلىگىپ العانىن» تۇسىنبەي, اعىنان جارىلادى (سول جىلدارى دوللار باعامىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى نوبەل سىيلىعى 950 مىڭ دوللار شاماسىندا بولدى. – رەد.) مينسكىدە قارجىسى ميلليون دوللاردان اساتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتقان جازۋشى «نوبەل سىيلىعىنا بوستاندىق ساتىپ الامىن» دەگەندى دە اشىق ايتادى. «مەن ءبىر كىتاپتى 5-10 جىل بويى جازامىن. وعان قانشا قارجى كەتەتىنىن بىلەسىزدەر مە؟ جول ءجۇرۋ, ادامدارمەن كەزدەسۋ, ماماندارمەن سۇحباتتاسۋ, بۇل – ۇلكەن قارجى. ەندى مەن اقشانى قايدان الامىن دەپ ۋايىمداماي, تىپ-تىنىش قانا جۇمىس ىستەيتىن بولامىن. مەن ەڭ الدىمەن بوستاندىقتى ساتىپ العانىما قۋانىشتىمىن».
نوبەل سىيلىعىن 1965 جىلى العان كەڭەستىك جازۋشى ميحايل شولوحوۆ تا قارجىسىنا بوستاندىق ساتىپ العانى بەلگىلى. ول نوبەل سىيلىعىن العان سوڭ الەمدى ارالاۋعا شىعادى. جالعىز ەمەس, وتباسىمەن بىرگە. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز, كەزىندە كسرو «جابىق ەل» بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كەڭەستىك عالىمدار مەن جازۋشىلار قارجىدان تارشىلىق كورمەگەنىمەن, شەتەلگە شىعۋ قازىرگىدەي وپ-وڭاي بولعان جوق. «اكەم ستاليندىك سىيلىقتى 1941 جىلى قورعانىس قورىنا وتكىزدى. لەنيندىك سىيلىعىن ءوزى وقىعان مەكتەبىن جوندەۋگە جۇمسادى. ال نوبەل سىيلىعىن وزىنە قالدىردى. ول اقشامەن وتباسىن ساياحاتقا الىپ شىقتى. بىزگە ەۋروپانى, جاپونيانى كورسەتتى. انگليانى, فرانتسيانى, يتاليانى جەڭىل كولىكپەن ارالاعانىمىز ءالى ەسىمدە», دەپ جازدى شولوحوۆتىڭ قىزى سۆەتلانا. ءدال وسى جاعدايدى 1964 جىلى فيزيكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان الەكساندر پروحوروۆقا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ول دا سىيلىعىن ساياحاتقا جۇمساعان. «مەنىڭ «نوبەل سىيلىعىم» باتىستىق بانكتەردىڭ بىرىندە جاتتى. شەتەلگە كوپ شىعىپ تۇردىم. ايەلىم مەن وتباسى مۇشەلەرىن دە الىپ كەتەتىنمىن. ىسساپارعا بولىنەتىن قارجىلار مەن جالاقىم ءبىزدىڭ ساياحاتىمىزعا جەتپەيتىن. سوندىقتان ساياحاتتىڭ شىعىندارىن سىيلىققا بەرىلگەن قارجىمەن جاۋىپ وتىردىم», دەيدى ءوز ەستەلىگىندە فيزيك.
نوبەل سىيلىعىنا ءۇي ساتىپ العان قالامگەر رەتىندە الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ اتى تاريحتا قالدى. جازۋشىعا نوبەل سىيلىعى 1970 جىلى بەرىلەدى. بىراق ستوكگولمداعى ماراپاتتاۋ راسىمىنە فراك كيىپ بارۋعا كەلىسپەگەن قىرسىق جازۋشىنىڭ اقشاسى ءبىراز جىل بانكتە جاتادى. 1973 جىلى ونىڭ ەڭ نەگىزگى, ەڭ داۋلى رومانى «گۋلاگ ارحيپەلاگىنىڭ» ءبىرىنشى تومى جازىلىپ بولعان سوڭ, كسرو باسشىلىعى قالامگەردى قۋعىنعا ۇشىراتادى. نوبەل سىيلىعىنىڭ پايداسى سول كەزدە تيەدى. ول اقش-تىڭ ۆەرمونت شتاتىنان قازىرگى تىلمەن ايتقاندا كوتتەدج ساتىپ الادى. قالامگەردىڭ اقش-تاعى ۇيىندە قوناقتا بولعاندار ونىڭ ۆەرمونتتا ەكى ءۇيى بولعانىن ايتادى. بىرەۋى – وتباسى تۇرعان ءۇي دە, ەكىنشىسى, جازۋشىنىڭ جۇمىس ءۇيى.
نوبەل سىيلىعىن اركىم ءار ماقساتتا پايدالانعانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە مول قارجىنى كوزدەرى قيىپ, ايەلدەرىنە بەرگەن تالانتتار دا جوق ەمەس. مىسالى, فيزيكا سالاسى بويىنشا 1921 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان اتاقتى البەرت ەينشتەين اقشانىڭ شاشاۋىن شىعارماي, بۇرىنعى ايەلى ميلەۆا ماريچكە اۋدارادى. ارينە, بۇل فيزيكتىڭ جان قالاۋىمەن, شىن ريزاشىلىعىمەن بەرىلمەگەن. تەك نەكە كەلىسىمشارتىندا بولعانى ءۇشىن جۇزەگە اسقان. شىن نيەتىمەن, ريزاشىلىقپەن ۇسىنعاندار دا بار. 2003 جىلى بۇل ماراپاتتى العان اكادەميك ۆيتالي گينزبۋرگ جۋرناليستەرگە قارجىنى ايەلىنە بەرگەنىن, ويتكەنى ۇيدە اقشانى ايەلى ۇستايتىنىن جاسىرماي ايتىپتى. سونداي-اق ۆەنگريالىق جازۋشى يمرە كەرتەش تە ءدال وسىلاي جاساعان. «ونداعان جىل بويى جانىمدا ايەلىم بولدى. باردى دا, جوقتى دا مەنىمەن بىرگە كوردى. ونىڭ بۇل اقشانى قالاي جاراتسا دا قۇقى بار. كيىم-كەشەك, اشەكەيلەر ساتىپ السا دا ءوزى بىلەدى», دەگەن ول. ايەلى دە جىلتىراعانعا قىزىققىش جان ەكەن, اقشانى كيىم-كەشەك پەن اشەكەيگە اياماي-اق جۇمساپتى...
قالتاڭدا كوبىرەك اقشا بولسا, ونى جۇمسايتىن جەر دە تابىلماي قالمايدى. ال ونى وڭدى-سولدى شاشۋ ءۇشىن وتە كوپ اقشا كەرەك. وعان قوسا اقشانى قۇندىلىق دەپ ەسەپتەمەيتىن, وعان باس يمەيتىن تاكاپپارلىق تا قاجەت-اۋ. قازىر اقشا باستى قۇندىلىققا اينالعان زاماندا ولاي جاساۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. ال وتكەن عاسىردا ادامدار ونداي قادامدارعا بارا العان. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە, ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى يۆان ءبۋنيننىڭ سىيلىقتى وڭدى-سولدى شاشقانىن كوزىمەن كورگەندەر بارشىلىق. ءارى اقىن, ءارى پروزايك زينايدا شاحوۆسكايا: «شىن مانىندە سول سىيلىق ءبۋنيننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جەتەر ەدى. بىراق بۋنيندەر ءۇي دە, ۆيللا دا ساتىپ العان جوق... فرانتسياعا ورالعان يۆان الەكسەەۆيچ ساۋىق كەشتەرىن وتكىزدى, ەميگرانتتارعا «جاردەماقى» بەردى, ءتۇرلى قوعامدى قولداۋعا قارجى ءبولدى. اقىر سوڭىندا دىمسىز قالدى...», دەپ جازادى. «نوبەل سىيلىعىن جەلگە ۇشىرعان» دارىنداردىڭ قاتارىندا دات فيزيگى نيلس بور مەن يتاليالىق دراماتۋرگ داريو فو دا بار.
