رۋحانيات • 23 قازان، 2020

ءورىستى ونەگە

26 رەت كورسەتىلدى

ءار ادامنىڭ ومىردە، قوعامدا ءوز ورنى بار. بىرەۋلەر وزىمەن-ءوزى ءجۇرىپ، كوپ جۇرتقا بەيمالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى، ءومىر سۇرەدى. ال ەندى بىرەۋلەر زاماننىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ، ۋاقىت ارتقان مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ، ازاماتتىق، قايراتكەرلىك، ادامگەرشىلىك قاسيەتكە يە بولىپ، سىي-قۇرمەتكە بولەنەدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز، ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور راۋشانبەك بورامباي ۇلى ءابساتتاروۆ وسىنداي ازامات. ول – ءومىرى ونەگەگە تولى، ۇلىقتاۋعا لايىق ۇستاز، قۇرمەت تۇتۋعا تۇرارلىق اتاقتى عالىم. ءوزىنىڭ اينالاسىنا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن توگىپ، شاپاعاتىن شاشىپ جۇرەتىن ادام.

راۋشانبەك ءابساتتاروۆ 1971-1988 جج. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا-ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە اعا وقى­تۋشى، دوتسەنت بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1988-1994 جىلدارى راۋشانبەك ءابسات­تاروۆ پارتيالىق جانە باسقا دا مەملەكەتتىك جاۋاپتى جۇمىستا بولدى. 1995 ج. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ كەڭەسشىسى، ال 1997 ج. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، سونىمەن بىرگە 2000-2002 جج. سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىن قاتار اتقاردى. ال 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان سول وقۋ ورداسىنىڭ ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيا كافە­دراسىنىڭ قۇرمەتتى مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەتىن اتقارۋدا.

راۋشانبەك ءابساتتاروۆتىڭ عالىم رەتىندە ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن ءبىلىم جۇ­يەسىندە الار ورنى ەرەكشە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ساياسي عىلىمىنىڭ جەتىلۋى، بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋى وسىناۋ ەلىمىزگە ەلەۋلى ازاماتتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ول ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك-فيلوسوفيا تەورياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارناپ 600-دەن استام قۇندى ەڭبەك جازدى. ونىڭ ىشىن­دە وننان اسا عىلىمي مونوگرافيا، 12 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارى جانە 20-عا تارتا كىتاپشالارى بار. ەرەكشە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، عىلىمي ەڭ­بەكتەرىنىڭ كوبىسىن قازاق تىلىندە جازىپ، مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى عىلىم، ءبى­لىم ءتىلى رەتىندە كورسەتتى. سونىمەن قا­تار سايا­ساتتانۋ، الەۋمەتتانۋ، فيلوسو­فيا پاندەرى بويىنشا قازاق تىلىندە ءدارىس جۇرگىزگەن العاشقى قوعامتانۋشى ۇس­تازدارىمىزدىڭ ءبىرى.

جاس ۇرپاق بىلە بەرمەس، وتكەن عاسىر­دىڭ توقسانىنشى جىلدارى، قوعام­دىق سانادا نە بولمادى دەسەڭشى. سايا­سات­تىڭ كورىگى ابدەن قىزعان كەز. راۋ­شانبەك مىرزا بولسا اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. شاكىرتتەرگە تاقىرىپ تاڭداۋدان باس­تالاتىن شىعارماشىلىق ىزدەنىس، سول كەزدە بىزگە تىنىش ۇيقى بولمايتىن. جاڭالىق كەرەك. ەسكى قاعيدالار تا­ۋەلسىزدىك جاعدايىنا قاجەتسىز ەكەن. ال ەندەشە ساراپتاپ كور، نە قاجەت، نە قاجەتسىز ەكەنىن. سونداي قيىن ىستەر­دى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ، راكەڭ سايا­سات­تانۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن جاساۋدا ەرەن ەڭبەك ەتتى.

 * * *

پروفەسسور راۋشانبەك ءابساتتاروۆ­تىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءورىسى وتە كەڭ. بىراق سونىڭ ىشىندە باسىمىراعى ساياساتتانۋ پروبلەماسىن زەرتتەۋ بولدى. ارينە، بۇل كەزدەيسوق ەمەس. ساياساتتانۋ – مەملەكەت بيلىگى مەن قوعامنىڭ ساياسي ءمانىن، مازمۇنى مەن ماقساتىن تۇسىنۋگە جول اشادى. ول قوعامدىق بىلىمدەردىڭ ىرگەلى دۇنيەتانىمدىق جانە ادىستەمەلىك ماسەلەلەرىن دە كورسەتەدى.

عىلىمي ساياسات – ادامنىڭ قاجەت­تىلىگى مەن مۇقتاجى. ول قازىر جول سىل­تەۋ­شى تەمىرقازىق جۇلدىزعا، سونى­مەن بىرگە قوعامدىق ءومىردىڭ بار­لىق سالاسىنداعى ونىڭ كەز كەلگەن ارە­كەتتەرىنىڭ شەكتەۋشىسىنە اينالۋدا. سوندىقتان وسى جاعدايدا ساياسي زاڭدىلىقتاردى زەرتتەپ، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىسكە اسۋ بارىسىن عىلىمي نەگىزدە تالداپ، ءتيىستى ۇسىنىستار بەرۋ – ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى. پاتريوت عالىم راۋشانبەك ءابساتتاروۆ بۇل جاعدايدان تىس قالا المادى. وسى ماسەلەگە ءوزىنىڭ 400-دەن استام عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ارنادى.

سوڭعى جىلدارى راۋشانبەك ءابسات­تاروۆ ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ وزەك­تى ساياسي ماسەلەلەرىن تىڭعىلىقتى تۇر­دە زەرتتەي باستادى. «قوعامدى جا­ڭارتۋ، رەفورمالاۋ، مودەرنيزاتسيالاۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيانى كۇشەيتۋ جاعدايىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، قوعامدىق مەكەمەلەردىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماڭىزدى مىندەتى – ەلىمىزدە ۇلتتىق قاتىناستاردى دامىتۋ جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى تاربيەلەۋدى كۇشەيتۋ باعىتىندا جۇ­يەلى، ماقساتتى جۇمىستاردى جولعا قويۋ بولماق. ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتىنىڭ تابيعاتىن، ونىڭ دامۋ ديناميكاسىن، ونىڭ ىشىندە جالپى ۇلتتىق، ينتەرناتسيونالدىق جانە ۇلت­­­تىق اراقاتىناستى تەرەڭ زەرتتەۋ قا­جەت. ونىڭ جالپى ادامزاتتىق، ينتەر­نا­تسيونالدىق نەگىزدە دامۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ، ۇلتتىق قارىم-قاتىناس سا­لا­سىندا كەلەڭسىز قۇبىلىستار مەن دە­فورماتسيالاردىڭ تۋ مۋمكىن­شىلىك­تەرىن بولدىرماۋ مىندەتى تۇر. وكىنىشكە قاراي، ءبىز ءالى ۇلتارالىق قارىم-قا­تىناس ۇيلەسىمدىلىگىنە ىقپال ەتۋدى ۇي­رەنگەن جوقپىز جانە جالپى ۇلتتىق سەزىمدەردىڭ تابيعاتىن، ەرەكشەلىكتەرىن، قىزمەت ەتۋ مەحانيزمىن، سونداي-اق ۇلت­تىق سەزىمنىڭ كەلەڭسىز باعىتتارعا باس­تايتىن جاعدايلارىن جاقسى بىل­مەي­مىز. ۇلتتىق قاتىناستى دامىتۋ كە­زەڭدەرىندە قيعاشتىقتار مەن دەفور­ماتسيالاردى جىبەرمەۋ ماڭىزدى» دەپ تۇجىرىمدايتىن عالىم اعامىز. وسى قاعيداسىن جۇزەگە اسىرىپ، ەتنوساياسات ماسەلەلەرى جونىندە كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەك جازدى. ءوزى باس بولىپ تالاي عى­لىمي-كونفەرەنتسيالار، سەمينارلار، سيمپوزيۋمدار، دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىردى. راۋشانبەك ءابساتتاروۆ بەدەلدى عا­لىم-ەتنوساياساتتانۋشى رە­تىندە دياس­پورالاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى (كۆانجۋ، وڭتۇستىك كورەيا) بولىپ سايلاندى.

عالىم رەتىندە راۋشانبەك زامان­دا­سىمىزدىڭ اتى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس، الىس جانە جاقىن شەتەلدەردە كە­­ڭىنەن تانىمال بولعانىن ماقتان ەتەمىز. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءبىلىم جانە عى­لىم ورتالىقتارىمەن، بەلگىلى عالىم­دارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى. گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، رەسەي، ۋكراينا، وزبەكستان، قىر­عىز­ستان سياقتى مەملەكەتتەرگە بارىپ، ولاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە، عى­لى­مي ورتالىقتارىندا وقىعان دارىس­تەرى مەن جاساعان باياندامالارى وتە جو­عارى باعالاندى. وعان قىر­عىز رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادە­ميا­سىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعى بەرىلگەن.

ونىڭ باسشىلىعىمەن ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق پان­دەر كافەدراسى عىلىمي-زەرتتەۋ، وقۋ-ادىستەمەلىك جانە ساياسي-تاربيە جۇمىس­تارىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتىپ وتىر، ول ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي عى­­لىمىنداعى جەتەكشى كافەدرالاردىڭ جانە ءىرى عىلىمي ورتالىقتىڭ ءبىرى. مى­سالى، ونىڭ باسشىلىعىمەن سوڭعى ون جىلدا كافەدرا مۇشەلەرى 10 تىلدە: 22 مونوگرافيا (جالپى كولەمى 305-ب.ت.)، 38 وقۋلىق، وقۋ قۇرالدارى، كىتاپتار، كىتاپشالار (جالپى كولەمى 790-ب.ت.) جانە 1000-نان استام عىلىمي جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ماقالا (جالپى كولەمى 400-ب.ت.) ولاردىڭ ىشىندە 100-ءى شەتەلدەردە (جالپى كولەمى 50 ب.ت.) جاريالادى. كافەدرادا وتە جاقسى ءتارتىپ جانە ءتاۋىر مورالدىق-پسيحولوگيالىق كليمات، شىعارماشىلىق احۋال ورناعان.

پروفەسسور ر.ب.ءابساتتاروۆتىڭ جە­تەك­شىلىگىمەن ساياساتتانۋ جانە الەۋ­مەت­تىك-فيلوسوفيا پاندەر كافەدراسىندا جاڭا ماماندار: «ساياساتتانۋ»، «الەۋمەتتانۋ»، ء«دىنتانۋ»، «ما­دە­نيەت­تانۋ»، «فيلوسوفيا» باكالاۆريا­تى، ال «ساياساتتانۋ» مەن «الەۋ­مەت­تانۋ» ماگيستراتۋرا جانە PhD دوكتوران­تۋرا اشىلدى.

پروفەسسور ر.ب.ءابساتتاروۆتىڭ ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق پاندەر كافەدراسى شەتەلدەگى كوپ­تەگەن عىلىمي مەكەمەلەرىمەن ىنتى­ماقتاستىق ورناتقان. وسىنداي ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ناتيجەسى ونىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن بىرلەسكەن سەمينارلار، عىلىمي-كونفەرەنتسيالار مەن كىتاپ شىعارۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى، ونىڭ كافەدراسى كورەيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋ كافەدراسىمەن بىرلەسىپ «Political Changes and Ethnic Koreans in Central Asia» اتتى عىلىمي-سەمينار وتكىزدى. كافەدرانىڭ ءۇش وقىتۋشىسى بايانداما جاسادى. سەميناردىڭ ماتەريال­دارى سەۋل قالاسىندا، وڭتۇستىك كو­رەيادا باسىلدى; چوننام ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ عىلىمي ورتالىعىمەن «New Silk Road and the Global Diaspora» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدى (2012 ج.). كافەدرانىڭ التى وقىتۋشىسى بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدارى كۆانجۋ قالاسىندا وڭتۇستىك كورەيادا باسىلدى: (2015 ج.) 23-24 ءساۋىر ارالىعىندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-ءدىڭ ساياساتتانۋ جانە الەۋمەتتىك-فيلو­سوفيالىق پاندەر كافەدراسىنىڭ نەگى­زىندە وڭتۇستىك كورەيا چوننام ۇلت­­­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دياسپورا كا­فە­­دراسىمەن بىرگە «قازىرگى الەمدەگى دياس­پورالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تا­قىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار، ونىڭ كافەدراسىنىڭ 15 وقى­تۋشىسىنىڭ 30 عىلىمي ماقالالاسى بەرلين قالاسىندا نەمىس تىلىندە «Sozialphilosophische، politische und rechtliche Aspekte der Modernisiering Kasachstans. Berlin، 2012 گ – 12 ب.ت. يمپاكت فاكتورمەن» جانە «Politische، soziologische und rechtiche Probleme der Gesellschaftsentwicklung Kazachstans.-Berlin: Verlag Dr. Koster، 2013-18 ب.ت. يم­پاكت فاكتورمەر» كىتابىندا جانە ت.ب. با­سىلدى.

زامانداسىمىزدىڭ ادامي قاسيەتتەرى دە ەرەكشە بولدى. جارقىن-جايدارى مى­نەزى، اقكونىلدىگى، تازالىعى، ادالدى­عى، ادىلدىگى، سابىرلى-سالماقتى سوزدە­رى توڭىرەگىندەگى جانداردىڭ ءبارىن وزىنە تارتىپ تۇرادى. 5 جىلعا جۋىق پار­تيالىق، پرەزيدەنت اپاراتىندا جا­ۋىپتى قىزمەتتە، 25 جىلدان اسا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، 3 جىلعا جۋىق دە­كان بولدى. وسى مەزگىل ىشىندە ەش ۋاقىتتا توڭىرەگىن بيلىكتىڭ بيىگىنەن قاراعان ەمەس. بارلىق جانعا ادامي تۇر­عىدان، ۇلكەن ادامگەرشىلىكپەن، تۇسىنىكپەن قارايتىن. مۇنداي لاۋازىم يەلەرىنىڭ اراسىندا بۇل سيرەك كەز­دەسەتىن قاسيەت. ۇلىقتارعا باس ءيىپ، باس شۇلعىمايتىن،وزىنەن كىشىلەرگە شىرەنبەيتىن ادام. ءبارىنىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىساتىن. ەشكىمگە ەش ۋاقىتتا داۋىس كوتەرىپ دورەكى سويلەمەيتىن. ەڭ قيىن-قىستاۋ جەرلەردىڭ وزىنەن جول تاۋىپ، ابىرويمەن شىعاتىن. رەتى كەلگەن مەزگىلدە ادەمى ءازىل ايتىپ وتىراتىن، ازىلدەرىنىڭ وزىندە تاربيەلىك ءمان ماعىنا بار.

راۋشانبەك مىرزا ءوزىنىڭ عۇلاما­لىعىن تانىتىپ عىلىم مەن بىلىمگە تەڭ قاراعان، ەكەۋىنە بىردەي تەر توككەن عالىم. شىن مانىندە عىلىم مەن ءبىلىم ەگىز، قۇستىڭ قوس قاناتى سەكىلدى. ءبىلىمسىز عىلىم جوق، عىلىمسىز ءبىلىم دامىمايدى. ءبىلىم وركەنيەتتىڭ ىرگەتاسى بولسا، عىلىم سونىڭ ۇستىنە تۇرعىزىلعان ساۋلەتتى عيماراتى. راۋشانبەك اعامىز وسىنى تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى.

ول ۇستازدىق ءومىرى دە، عالىمدىق ءومىرى دە وتە باي ءارى مازمۇندى. بۇل جو­نىندە ول كىسىنى باقىتتى ادام دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق ول كىسىنىڭ جولىندا قيىنشىلىق، اۋىرتپالىق بولعان جوق دەگەن ءسوز ەمەس. بولعاندا قانداي، دەگەنمەن سونىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ اقىل-ويىمەن، ازاماتتىق ارىمەن، ەڭبەكقورلىعىمەن جەڭىپ شىعىپ وتىردى. عىلىمنىڭ ازاپتى جولىن اۋىزدىقتان، ونىڭ شۇعىلالى شىڭىنا شىققان عالىم عانا باقىتتى. مىنە، ۇستاز اعامىز وسىنداي باقىتتىڭ يەسى.

 * * *

ءسوز سوڭىندا ايتارىم، راۋشانبەك ءابساتتاروۆ زامانداس-ارىپتەسىمىز وتان­دىق عىلىمداعى بەلگىلى عالىم، ۇلاعاتتى ۇستاز، كورگەن-تۇيگەنى مول پاراساتتى تۇلعا. مۇنداي ازاماتتار ەل ساناسىندا ءبىلىم، عىلىم تاريحىندا ماڭگىلىك ساقتالادى دەگەن پىكىردەمىن. سەبەبى، ونىڭ ەڭبەكتەرى كىسىلىك، ادامشىلىق تۋرالى. ونىڭ ءومىرى – ونەگە، ونەگەسى – ءومىر. مەرەيتوي يەسى راۋشانبەك مىرزانىڭ شاڭىراعىنا شاتتىق، ءوز باسىنا ۇزاق عۇمىر، زور دەنساۋلىق، وتباسىنا باقىت تىلەيمىز. ەلىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن جەپ، تاربيەلەپ وسىرگەن ۇل-قىزدارىنىڭ، نەمەرە-شوبەلەرىنىڭ، شاكىرتتەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ، اياۋلى اقىلشىمىز، قادىرلى قامقورشىمىز بولىپ ارامىزدا ويناپ ك ۇلىپ ءجۇرسىن.

سەكسەن جاستان سۇرىنبەي ءوتىپ، ءالى دە ءوزىنىڭ پاراسات بيىگىنەن جاستارعا ونەگەلى سوزدەر قالدىرادى دەگەن سە­نىمدەمىن. سەكسەنىندە بابى كەل­گەن سۇڭ­قارداي تۇلەپ ۇشقان زاماندا­سى­مىزعا جاراتۋ­شىمىزدىڭ بەرەتىن جاسى ماعىنالى، نەسىبەلى بولسىن دەگەن تىلەك بىلدىرەمىن.

 

عاريفوللا ەسىم،

ۇعا اكادەميگى،

پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

سقو «قىزىل ايماققا» ەندى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار