سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
قوعامنىڭ مادەني ومىرىنە وزگەرىس الىپ كەلەتىنىن سول ۋاقىتتا انگليانىڭ حانزاداسى البەرتتىڭ سەزبەۋى مۇمكىن ەمەس. ايتپەسە اعىلشىن اسىل تەكتىسى قوياردا قويماي كورمە ۇيىمداستىرۋعا كىرىسە مە. بۇل قيساپسىز قىرۋار قارجىنى قيسىنسىز وڭدى-سولدى شاشۋدىڭ رەتى بولسا دا, ەرتەڭگە قالار ۇلى وقيعالاردىڭ باستاۋحاتى ەدى. نەسى بار, تاقىرعا تۇقىم سەپكەندەي تاريحقا تىڭ دۇنيە قالدىردى. ءسويتتى دە لوندوننىڭ ماڭدايىن جارقىراتىپ, اتىن الەمگە تانىتتى.
اقىرى اعىلشىننىڭ الگى «اۋمەسەر» حانزاداسى الەم تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەكسپو ۇيىمداستىرۋشى ەسەبىندە قالدى. ءدال وسى كورمەدەن سوڭ حالىقارالىق ارەنادا ديزاين مەكتەپتەرى, تۋريزم سالاسى جانە ءوندىرىس ونەرى پايدا بولدى. ولاي بولاتىنى دا بار, سەبەبى كورمەنىڭ تاقىرىبى: «بارلىق ۇلتتاردىڭ ونەركاسىپتىك جۇمىستارىنىڭ ۇلى كورمەسى». وسىلايشا گايدپاركتە وتكەن كورمە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدانىڭ دامۋىنا ەرەكشە اسەر ەتتى.
ادامزات دامۋى مەن قوعام يگىلىگى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ءباسى بيىك جيىن جاھان نازارىن بىردەن وزىنە اۋداردى. اۋدارىپ قانا قويماي, ءداستۇرلى دۇنيەگە اينالدى. 1855, 1878 جىلدارى پاريجدە وتسە, مۇنان ارى 1939 جىلى نيۋ-يوركتە, 1985 جىلى تسۋكۋبا – جاپونيادا, 1992 جىلى سەۆيليا – يتاليادا شامىن جاقتى. بۇل ءتىزىمدى تاعى دا ارى قاراي ۇزدىكسىز سوزا تۇسسەڭىز, تۋرا ءبىزدىڭ نۇر-سۇلتاننىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعاسىز. تاريحتان ەپتەپ سۋىرتپاقتاعاندا التىن تىندەي ۇزىلمەي, ب ۇلىنبەي جەتكەن وسى ومىرشەڭ يدەيانىڭ ءوز ەلىڭە باستاپ كەلگەنىنە سۇيىنەسىڭ. سۇيىنبەي كورىڭىز, باياعى زاماندا توعىز جولدىڭ تورابى – ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا وتىرىپ, جارمەڭكە اشىپ, جەر دۇنيەنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارىن, تىڭ تەحنولوگياسىن كوز الدىندا سايراتىپ وتىراتىن ۇلى دالا ەلى ەندى تاعى دا تاريح باسىن تەڭەدى.
بۇل كورمەنىڭ بىزدە ءوتۋى دە بابا ارمانىنىڭ ءبىر جەڭىسى ىسپەتتى. ولاي دەيتىنىمىز, اتالعان حالىقارالىق كورمەنى ەلوردادا وتكىزۋ ارقىلى كوپ قىرلى الەۋەتكە, دامۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. ويتكەنى وندا الەم ەلدەرىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە مادەني جەتىستىكتەرى تانىستىرىلىپ, بۇگىندە وزىپ شىققان وزىق ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قولدانىلۋدا. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, «بولاشاق ەنەرگياسى» دەگەن تاقىرىپ ءوز ميسسياسىن ورىنداعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولاتىنداي.
ءيا, ايتۋلى شارا ۇلى دالا ەلىن جاتجۇرتتىقتارعا تەپ-تەگىن تانىتتى. ويتكەنى بۇل – بۇرىنعىداي «ونەركاسىپتىڭ ۇلى كورمەسى» عانا ەمەس, امبەباپ كورمە. بىلايعى جۇرتقا تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, تەك قارىشتاپ كەتكەن تەحنيكا تەتىگى عانا ەمەس, قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءوزى تازا بولمىسىمەن, تۇرعان بويىمەن تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. مۇندايدا باياعىدان بەرگى جىلت ەتكەن جاڭالىققا قاراپ, «مىنە, عاجاپ! قازاقستان اتى الەمگە تانىلىپ جاتىر!» – دەپ شاعىن اقپاراتتى سۇيىنشىلەي تاراتۋدان باس تارتاسىز. وعان دا الابوتەن سەبەپ جوق ەمەس. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن قوناقتاردىڭ كوزقاراسىمەن سالماقتاپ كورىڭىز. قازاقى قيسىنعا جىقساڭىز, وتىز تىسىنەن تاراعان ءسوزدىڭ وتىز رۋلى ەلگە تارايتىنى بار. ەندەشە اۋىزدان اۋىزعا تاراعان بەرەكەلى ءسوزدىڭ جەتەر جەرىنە بولجام جاساپ جاتساق, نەسى ايىپ؟!
بۇگىندە نۇر-سۇلتاننىڭ ءبىر بۇيرەگىندە تەڭىز مەرۋەرتىندەي تاڭعاجايىپ شاعىن قالاشىق پايدا بولدى. وتاندىق كومپانيالار كوپتەپ تارتىلعان قۇرىلىس نىساندارى الەم ساۋلەت ونەرىنىڭ ساراپتالعان بىرەگەي تۋىندىلارى رەتىندە قاز-قاتار بوي تۇزەدى. ءسويتىپ, سارىارقا توسىندە تولىقتاي تابيعي رەسۋرستار ەسەبىنەن ەنەرگيا الاتىن ءزاۋلىم دە زەرلى عيماراتتار پايدا بولدى. ماسەلەن, لوندونداعى حرۋستال سارايى, پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى, مونرەالداعى حابيبات سياقتى اتى ايگىلى كەشەندەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, بەرگى كورشىمىز 2000 جىلى شانحايدا وتكەن كورمەدەن تۇسكەن تابىس پەن كەتكەن شىعىننان بۇرىن ەشكىم ارقالاپ اكەتە المايتىن ءار الۋان عيماراتتاردى ايتىپ ماقتانادى. بىزگە نەگە سويتپەسكە؟ اتالعان نىسانداردىڭ ءبىر بولىگى عىلىمي زەرتحانالار, عىلىمي ورتالىقتار, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى رەتىندە قولدانىلىپ, ەندى ءبىر بولىگى ەل يگىلىگىنە بەرىلىپ جاتىر. ول از دەسەڭىز, وسى «بولاشاق ەنەرگياسىمەن» تۇبەگەيلى قامتاماسىز ەتىلگەن شاعىن قالاشىق استانامىزدى ەنەرگيا تۇرلەرىمەن شاما-شارقىنشا قامتاماسىز ەتۋدە.
جالپى, بۇكىلالەمدىك كورمە اتى بار, داقپىرتى ءھام اۋقىمى جاعىنان وليمپيادا ويىندارى مەن الەمدىك فۋتبول چەمپيوناتىنان كەيىنگى ورىندا تۇرعان « ۇلى تويدى» وتكىزۋ ساناۋلى عانا مەملەكەتتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرىپتى. ءارى وسى مەملەكەتتەردى كول-كوسىر پايداعا كومىپ تاستاماسا دا تۋريزم سالاسىندا نە مادەني ومىرىندە ايشىقتى وقيعالارعا جول سالعان ەكەن. الپاۋىت اقش-تىڭ ءار قالاسىندا جيىرما رەت, ءپاريجدىڭ وزىندە سەگىز رەت الەمدىك دەڭگەيدە ءارتۇرلى ءدۇبىرلى توي ءوتىپتى. سودان عوي, الەم حالقىنىڭ امەريكا مەن ەۋروپاعا اعىلاتىنى. ءبىزدىڭ كەيدە قولدا بار التىننىڭ قادىرىنە جەتە الماي, ءىشتارتىپ قالاتىنىمىز بار. نەگە بىزگە, جاس شاھاردىڭ شىرايىن كەلتىرگەن شاعىن قالاشىقتى دارىپتەمەسكە. بۇل الدىمەن الەۋەتىمىزدىڭ بيىكتىگىن كورسەتسە, ەكىنشىدەن, قوناق تارتۋدىڭ ءتاۋىر ءتاسىلى بولار ەدى.
