تۋعان جەر, وسكەن ولكەنىڭ ادام ومىرىندەگى ورنى ارقاشان بولەك. قانداي بيىككە كوتەرىلسە دە قاراپايىم تىرشىلىك كەشكەن كۇندەرى ەشكىمنىڭ جادىنان شىعا قويماس. سول سياقتى جاقسىلىق سىندى باتىردىڭ بالالىق شاعى دا وزىندىك ورنەگىمەن ەستە قالعان قىمبات كۇندەر. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ بۇگىنگى بايزاق اۋدانىنىڭ تەگىستىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن, بالالىق شاعى نەگىزىنەن قازىرگى ديحان-2 اۋىلىندا وتكەن ەكەن. قاراپايىم عانا تىرشىلىگى بار شاعىن اۋىلدىڭ ءار بەلەسىندە, جوتاسىندا, قىرقاسىندا ايگىلى بالۋان بالالىعىنىڭ ءىزى سايراپ جاتقانداي. سول اۋىلدا ۇشكەمپىر اقساقالدىڭ ءوز قولىمەن سالعان ءۇيى ءالى دە بار. جەرگىلىكتى جۇرت ول كىسىنىڭ ۇستالىعىن اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرەدى. ال تولقىپ اققان تالاستىڭ ارىنى ءالى باسىلماعان. تالاس وزەنى تۋرالى ءسوز بولعاندا, ول دا باتىردىڭ بالالىعىمەن بايلانىستى بولىپ شىعادى. مۇنىڭ ءبارى دە جاقسىلىقتاي جايساڭ جاننىڭ بالالىق شاعىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي. باتىردىڭ ءوزى تالاي قوي باققان ىرگەدەگى قاراقاينار جايلاۋى دا تىلسىم سىرعا تولى. اۋىلعا ارنايى بارعانىمىزدا, كەسەك تۇلعامەن بالالىقتىڭ بال ءدامىن بىرگە بولىسكەن دوسى ورازباي دارىباەۆ وتكەن كۇندەرگە شەگىنىس جاساپ, ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. ورازباي قاريا تالاي جىل اۋىلدا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان, كورگەنى كوپ ازامات ەكەن. جاقسىلىق دوسى تۋرالى تەبىرەنە اڭگىمەلەپ, بىرگە وتكەن بال داۋرەنىن ەسكە الدى.
«1959 جىلى كولحوزداستىرۋ كەزىندە سول كەزدەگى چاپاەۆ اتىنداعى اۋىلدان كەلىپ, وسى جەرگە قونىستاندىق. ءبىر جىلدان كەيىن سول اۋىلدان ۇشكەمپىر اعامىز دا وتباسىمەن كوشىپ كەلىپ, وسىندا ءۇي سالدى. ول كىسى قازىرگى ءمادىمار اۋىلىنداعى مەكتەپتە شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن. كۇنتورە جەڭگەمىز ءۇي شارۋاسىندا بولدى. مەنىڭ اكەم مالشى ەدى. بىردە قۇمنان مال ايداپ كەلە جاتتىق. بالا كۇنىمىز. سودان ساسكە كەزىندە توعىزباي اتامىزدىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, شاي ىشتىك. داستارقاننان تۇرىپ, دالاعا شىقساق, ءبىر بالا ءبىز ايداپ كەلگەن قويلاردى قايىرىپ ءجۇر ەكەن. جاقسىلىقتى سوندا ءبىرىنشى رەت كوردىم. بۇرىن تانىمايتىن ەدىم, تانىستىق. ءسويتىپ تۇرعاندا جاقسىلىق «كۇن ىستىق ەكەن. تالاستىڭ سۋىنا شومىلىپ الايىق», دەدى. بۇكىل اۋىلدىڭ بالالارى سوندا شومىلادى ەكەن. بارىپ تالاستىڭ سۋىنا تۇستىك. سوندا ونىڭ سۋدىڭ استىندا بىرنەشە مينۋت بويى جاتا بەرەتىنىن كورىپ, قايران قالدىم. ال بىزدە ونداي جوق.
بالا كۇنىمىزدە قاربىز ۇرلاپ ۇستالعانىمىز دا ءبىر حيكايا. نەگىزى جاقسىلىق مەنەن ەكى جاس ۇلكەن بولاتىن. مەنىڭ ءومىرباي دەگەن اعام, قاراحان دەگەن تۋىسىمىز ۇشەۋى بىرگە كوپ ءجۇردى. بىراق مەن قايدا بارسا ولاردىڭ سوڭىنان قالمايمىن. كەيدە مەنى ىلەستىرمەي, ۇشەۋى مىنگەسىپ ۆەلوسيپەدىمدى تەۋىپ كەتەدى. تاڭەرتەڭ قاراسام, دوڭگەلەگى جارىلىپ تۇرادى. ءبىر كۇنى ونى سارايدىڭ ىشىنە تىعىپ قويدىم. سوندا دا سارايدى اشىپ الىپ, ايداپ كەتىپتى. ءبىر كۇنى سوڭدارىنان قۋامىن دەپ ابايسىزدا جىلان باسىپ كەتىپ, ول اياعىمدى شاعىپ العان. ايتەۋىر, اۋىلدىڭ ەم-دومىن قولدانىپ جاتىپ ءبىر اجالدان امان قالعانمىن. جىلاننىڭ شاققان جەرىنىڭ ءىزى ءالى كۇنگە دەيىن بار. بالالىق شاقتا وسىنداي قىزىقتار كوپ بولدى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ۇشەۋى سەمەي قالاسىنا وقۋعا كەتتى. بىراق جاقسىلىق قابىلدانىپ, ءومىرباي مەن قاراحان قايتىپ كەلدى. ستۋدەنت كەزىندە دە اۋىلعا كەلىپ ءجۇردى. قالا كورگەن, نەشە ءتۇرلى جاڭالىقتار ايتادى. ءبىر سوزىندە كۇرەسكە قاتىسىپ جۇرگەنىن ايتىپ قالدى. ەندى بالا كۇنىمىزدە ونىمەن تالاي كۇرەستىك قوي. بىراق جاقاڭنىڭ بۇل جولعى جاڭالىعى مەنى قىزىقتىردى. «ماعان دا كۇرەستى ۇيرەتسەڭشى», دەيمىن عوي. سوندا ول كوپ جاتتىعۋ كەرەك دەپ قوياتىن. اۋىلداعى بالالارمەن دە كۇرەستى. بايقايمىن, نەشە ءتۇرلى ءادىس بىلەدى. سويتكەن جاقسىلىقتىڭ اتى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان دۇرىلدەپ شىعا باستادى. ءتۇرلى جارىسقا قاتىسىپ, جەڭىپ كەلەدى. سولاي ءبىر كەزدەگى بالا جاقسىلىق بۇكىل قازاق بىلەتىن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆكە اينالدى», دەيدى ورازباي دارىباەۆ.
«الىپ انادان تۋادى» دەيدى قازاق. تەكتىنىڭ تامىرى دا تەكتى. اناسىنىڭ ءۇي شارۋاسىندا بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. بىراق ءوزىنىڭ شاعىن دۇكەنى بولىپتى. سول دۇكەننەن ىلعي ءبىر قاريا كەلىپ, كىر سابىن الادى ەكەن. اناسىنىڭ اياعى اۋىر بولسا دا الگى كىسى تاعى ءبىر كەلگەنىندە ونىڭ بەتىن قايتارۋعا ۇيالىپ, سابىن ساتىپ تۇرعانىندا جاقسىلىقتى بوسانىپتى. سوندا الگى ادام «بۇل دا ءبىر جاقسىلىقتىڭ نىشانى شىعار. بالانىڭ اتىن جاقسىلىق دەپ قويىڭدار», دەپتى دەيدى. انادان اسىل تۋعان جاقسىلىقتىڭ اتا-باباسى دا جاي ادامدار ەمەس. ورازباي قاريانىڭ ايتۋىنشا, ول كىسىنىڭ ءبىر اتاسى قۇدىقتىڭ ىشىنە ءتۇسىپ كەتكەن تانانى سۇيرەپ شىعارعان قارا كۇش يەسى بولىپتى. ء«دۇتباي دەگەن جاقاڭنىڭ ارعى اتاسى بولعان. اكەمنىڭ ءىنىسى ابدىحالىق سول ءدۇتباي اتامىزدىڭ الىپ دەنەلى ءبىر ءىنىسىنىڭ بولعانىن ايتىپ وتىراتىن. ءوزى بالۋان ەكەن. بىراق ءسال تۇتىعىپ سويلەيتىن ادەتى بولىپتى. ءبىر كۇنى اۋىلداعى قۇدىقتىڭ ىشىنە ۇلكەن تانا ءتۇسىپ كەتىپ, ونى الگى كىسى بەلىنە ارقان بايلاپ جالعىز ءوزى سۇيرەپ شىعارىپتى. ونى ابدىحالىق كوكەمىز جاس كۇنىندە كورىپتى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, سول كىسىنىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاماپپىز. ول دا جاس كۇنىندە قايتىس بولىپ كەتىپتى», دەپ اڭگىمەسىن ءتامامدادى. راسىندا دا, بويدا تاسىپ تۇرعان بۇلا كۇش, اسقاق رۋح, ۇلى سەنىم دەگەن دۇنيەنىڭ ءبارى دە نەگىزدەن بولسا كەرەك. بالا كۇنىندە سۋعا شومىلۋدان الدىنا جان سالماعان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ بوزبالا شاعىنان كۇرەسكە دەن قويدى. ناتيجەسىندە قازاقتىڭ جارقىراعان جارىق جۇلدىزىنا اينالدى. بالالىق شاعى تۋرالى بالۋاننىڭ ءوزى دە كەزىندە «ول كەزدە قالا دەگەندى بىلمەيتىنمىن. بالالىق شاعىم دالادا ءوتتى. جاز باستالىسىمەن قۇربىلارىممەن بىرگە تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىندا سۋعا شومىلاتىنمىن. سۋعا ءجۇزۋدىڭ شەبەرى بولاتىنمىن. ءتىپتى, سۋ استىنا سۇڭگىپ جارىسقاندا الدىما جان سالمايتىنمىن. سۋ استىندا 2-3 مينۋت جاتا بەرەتىنمىن», دەپ ەسكە الىپتى.
قاراقايناردىڭ ۇلى جازىعىندا قوي دا باعىپ, قارا جۇمىس تا ىستەپ وسكەن جاقسىلىق 1968 جىلى سەمەي قالاسىنداعى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن جولعا شىعادى. قايناعان ەڭبەكتىڭ ورتاسىندا شىنىققان ول مال دارىگەرى بولۋدى ارمانداپتى. سول ءبىر ۇمىتىلماس كۇندەر تۋرالى بىزگە بالۋاننىڭ تۋىسى ءارى دوسى, ديحان-2 اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قاراحان قوجاباەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. ء«بىز ونى جاقاي دەيتىنبىز. بالا كۇنىمىزدە جاقاي ەكەۋمىز اتپەن دە, ەسەكپەن دە قوي باقتىق. ودان جەتىباي اۋىلىنداعى ينتەرناتتا بىرگە وقىدىق. ونجىلدىق مەكتەپ بىزدە بولمادى دا, سول جەتىبايدا وقۋعا تۋرا كەلدى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ سەمەي قالاسىنداعى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن سوندا بىرگە باردىق. پويىزعا جولسەرىكتەرمەن كەلىسىپ ءمىنىپ كەتكەن بىزدەر سوندا بارعان سوڭ دا ۆاگوندارعا قونىپ جۇردىك. وعان تاۋلىگىنە ءبىر سوم تولەيمىز. ۆاگوندا تەك ۇيىقتايتىن جەر بار, باسقا جاعداي جوق. سودان ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ مازا كەتتى. اقىرى ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنان پاتەر تاپتىق. جانىمىزدا قورداي اۋدانىنىڭ ءبىر جىگىتى بولدى. بىراق جاقاي وقۋعا ءتۇستى دە, مەن تۇسە المادىم. ەندى اۋىلعا قايتۋ كەرەك. سونى ايتسام, ول جىلاپ مەنى جىبەرمەيدى. كوڭىلىن قيماي جانىندا تاعى ءبىر كۇن بولدىم دا, اۋىلعا كەتتىم», دەيدى قاراحان قوجاباەۆ.
جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ بالا كۇنگى دوستارى ونىڭ مەكتەپتە سپورتپەن اسا دەن قويىپ اينالىسپاعانىن ايتادى. ارا-تۇرا كۇرەسىپ, بىرلەسىپ دوپ تەۋىپ, قوي باعىپ قاتار وسكەنىمەن, داڭقتى بالۋان بولادى دەپ ەشقايسىسى ويلاماپتى. ءبارى دە بولاشاق مال دارىگەرى جاقسىلىقتى كورىپتى. «بالا كۇنىمىزدە اۋىلدا كۇرەستىك قوي. بىراق بىزدە كۇرەسپەن اينالىساتىن سەكتسيا دا بولعان جوق. كەزىندە اۋىلداعى اۋەسباي, كەنجەحان دەگەن جىگىتتەر كلۋبتىڭ ۇلكەن بولمەسىنەن سپورت ۇيىرمەسىن اشتى. بىراق جاقايدىڭ ول جاققا بارىپ, قاتىسىپ جۇرگەنىن كورمەپپىن. ول سپورتپەن وقۋعا تۇسكەن سوڭ اينالىستى عوي. بىردە اۋىلعا كەلدى. اتى شىققان كەز. ءبىزدىڭ ۇيدە وتىرىپ قول كۇرەستىردىك. جاقايدىڭ وڭ قولىنان جەڭىلدىم دە, سول قولىن جەڭدىم. سودان ول سسسر دەگەن جازۋى بار ۇستىندەگى جەيدەسىن ماعان شەشىپ بەردى. وتباسىمىزبەن ارالاسىپ تۇردىق. ءبىز دە الماتىداعى ۇيىندە تالاي بولدىق. ول ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەندە ىلعي دالاعا جاتۋشى ەدى. سوڭعى رەت كەلگەنىندە ۇيگە جاتتى. بىراق ءار سوزىندە «امان بولىڭدارشى!» دەي بەردى. سوندا جاقاي مارقۇم بىزبەن قوشتاسقان ەكەن عوي», دەيدى قاراحان قوجاباەۆ وتكەن شاقتى ەسكە الىپ.
جالپى, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ باعىندىرعان بەلەسى, العان اسۋى, كوتەرىلگەن بيىگى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا. ال باتىردىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ەستەلىكتەر كوزكورگەن دوستارىنىڭ كوكەيىندە ارادا تالاي جىل وتسە دە جاڭعىرىپ تۇر. بالالىق بال كۇندەرىنە كۋا بولعان اۋىلدىڭ اتىرابى, جازىعى, بەلى, كولى, ءبارى دە ارمانشىل, ەڭبەكقور بالا جاقسىلىقتىڭ كوزىندەي بولىپ سايراپ جاتىر. تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ بالالىق شاعى, جەتكەن جەتىستىكتەرى, جالپى كەلبەتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان اۋىل تۇرعىندارى ەندى ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنا جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ اتى بەرىلسە دەيدى. سەبەبى كەيىنگى جاستار ءۇشىن دە ونىڭ ەسىمى دە, داڭقى دا ونەگە. ء«ارى جاقاڭنىڭ تۋعان جەرىن ءبارىنىڭ دە ءبىلىپ جۇرگەنى جاقسى عوي», دەيدى كوپشىلىك.
جامبىل وبلىسى,
بايزاق اۋدانى
