– ءيا, مەنىڭ تۋعان جەرىم – وزبەكستان مەملەكەتى. سوندا ءوستىم, ءبىلىم الدىم, كاسىپ ۇيرەندىم. ماماندىعىم – دارىگەر. تاشكەنت قالاسىنداعى مەديتسينالىق ينستيتۋتتى بىتىرگەم. دارىگەر بولۋ بالا كۇنىمنەن ارمانىم ەدى. انام دارىگەر بولعان سوڭ مەن دە دارىگەر بولعىم كەلدى. سودان ون شاقتى جىل بويى سول سالادا ەڭبەك ەتتىم. تەراپەۆت, گاستروەنتەرولوگ, ەندوسكوپيست – مىنە, العاشقى ەڭبەك جولىم. مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنا اكەمنىڭ شاقىرۋىمەن كەلدىم. الدىمەن وسىندا اكەم كەلدى. قۇرىلىس سالاسىندا بيزنەسپەن اينالىستى. سوسىن قارىنداسىم جەتتى. ولاردىڭ سوڭىن الا انام ەكەۋمىز نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىنىنا اينالدىق. وسىندا كەلگەنىمە تۋرا ون جىل. ال كوپ ءتىلدىڭ جايىنا كەلسەك, ءتىلىم ورىسشا شىققان, مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورنىندا ورىس تىلىندە ءبىلىم الدىم. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنشە باسقا شەت تىلدەرىن جاقسى بىلگەن ەمەسپىن. بىلىكتىلىگىمدى جوعارىلاتۋ ءۇشىن ماعان بىردەن ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋگە تۋرا كەلدى. ولار – كورەي, وزبەك جانە اعىلشىن تىلدەرى. بىرىنشىدەن, مەنىڭ ۇلتىم – كورەي. ءوز انا ءتىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرۋىم كەرەك ەكەنىن سانالى تۇردە سەزىندىم. ءيا, بىزگە اتالارىمىز «ۇيدە ءوز تىلدەرىڭدە سويلەسىڭدەر, ادەت-عۇرىپتى ساقتاڭدار» دەپ وسيەت ايتاتىن. بىراق, ءبىز سول وسيەتتى ۇمىتپاساق تا, ورىنداي الماعان ۇرپاقپىز. سوندىقتان ەڭ ءبىرىنشى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. ەكىنشىدەن, دارىگەر بولعان سوڭ الدىما نەشە ءتۇرلى پاتسيەنتتەر كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن وزبەكتەر دە بار. ال مەن ناۋقاستارىما كەڭەس بەرۋىم كەرەك. ەگەر ولاردىڭ ءتىلىن تۇسىنبەسەم قالاي سويلەسەمىن؟ سوندىقتان وزبەك ءتىلى دە ماعان قاجەت ەدى. ۇشىنشىدەن, مەديتسينالىق عىلىمي ماتەريالداردى وقىعىم كەلگەندىكتەن, اعىلشىن تىلىنە دە ءزارۋ بولدىم. وسىنداي سەبەپتەرمەن بىردەن ءۇش ءتىلدى ۇيرەنە باستادىم. الدىمەن وزىمە ءتىلدى تەز ۇيرەتەتىن ادىستەمە جاسادىم. سول بويىنشا العاشىندا جاتتىعا ءجۇرىپ, كەيىننەن ءار ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەردىم. ونىڭ پايداسى – وڭتۇستىك كورەيادا بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الدىم. قاي ەلگە بارسام دا ءوزىمدى ەركىن سەزىنۋگە قول جەتكىزدىم. قاي تىلدە سويلەسەم, سول ۇلتتىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىن, ادەتتەرىن «جۇقتىرىپ» الاتىنىمدى بايقادىم. بۇل قىزىق نارسە.
– ءسىز قازىر مەنىمەن قازاقشا سويلەسىپ وتىرسىز. قازاق تىلىنە نەگە قىزىقتىڭىز نەمەسە ۇيرەنۋگە قانداي قاجەتتىلىك بولدى؟
– شىنىمدى ايتسام, وسىندا كەلگەنشە قازىرگى قازاقستان تۋرالى اقپاراتىم وتە از بولدى. اكەم نۇر-سۇلتان قالاسىن ماقتاپ وتىراتىن. وندا دا «جاڭا قالا سالىنىپ جاتىر, بيزنەس دامىتۋعا مۇمكىندىكتەر كوپ» – دەگەن ىڭعايداعى سوزدەردى ايتاتىن. ال قالاعا كەلگەن سوڭ كوپ نارسەنى ءوز كوزىممەن كوردىم. انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار بار ەكەن. ولار ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. بۇل ماعان جاڭالىق بولدى. راس, تاشكەنتتە دە ورىس تىلىنە قاجەتتىلىك بار. بىراق, وندا كوبىنە وزگە ۇلت وكىلدەرى ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى, ال وزبەكتەر ءبىر-بىرىمەن وزبەك تىلىندە سويلەسەدى. ياعني وندا وزبەك ءتىلىنىڭ ماسەلەسى جوق. ال قازاقستاندا قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى بار ەكەن. مەن قازاقشا ۇيرەنگىم كەلەتىنىن اكەمە ايتقانىمدا, ول مۇنى قۇپتامادى. «قازاق ءتىلىن بىلمەسەڭ دە, ماماندىعىڭ بويىنشا ەڭبەك ەتە الاسىڭ. مۇندا كوپ ورتا نەگىزىنەن ورىس ءتىلدى» دەدى ول. اكەم قازاق تىلىنە قارسى ادام ەمەس, بىراق ول شىندىقتى ايتتى. بىراق مەنىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىسىم توقتاپ قالعان جوق. وسىندا كەلگەن سوڭ دا مەن دارىگەرلىك قىزمەتىمدى جالعاستىرا بەردىم. اراسىندا ءتىل ۇيرەنىپ ءجۇردىم. ءۇش جىلدان سوڭ اۋدارما جاعىنا ويىستىم. اعىلشىن تىلىنەن سينحروندى اۋدارماشى اتاندىم. بۇل كەزدە مەن اعىلشىن ءتىلىن ورىس تىلىمەن بىردەي دارەجەدە ۇيرەنىپ العان ەدىم. ەش قينالماي, ويلانباي اعىلشىنشا سويلەي الاتىن دارەجەدە. ال قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كىرىسكەندە وزىمە جاساندى تىلدىك ورتا جاساپ الدىم. اۋديوماتەريالدار ارقىلى. ويتكەنى مەنىڭ ماڭايىمدا قازاق تىلىندە سويلەيتىن ەشكىم بولعان جوق. اۋديوماتەريالداردى ءبىر جىلداي تىڭداعان سوڭ بارىپ قازاقشا ءتىلىم شىقتى. قۇلاعىممەن تىڭداعان نارسەلەردى اۋىزبەن ايتۋعا ۇيرەندىم. ارينە, تەك تىڭداۋ ارقىلى قازاقشا ۇيرەندىم دەسەم جاڭساق بولار, كوپتەگەن كىتاپتار دا كومەككە كەلدى. بىراق ەڭ ءبىرىنشى تىڭداۋعا باسىمدىق بەردىم. ءتىل ۇيرەنۋشىلەر ءبىر نارسەدەن قاتەلەسىپ جاتادى. ولار وقي بەرەدى, وقي بەرەدى, ەرەجە جاتتايدى. «ۇيرەنە المادىق» –دەيدى سوسىن. ايتايىن, ءتىل ميعا كوزبەن كىرمەيدى, قۇلاقپەن كىرەدى. سوسىن ءتىل ۇيرەنۋگە ماحاببات كەرەك. سول ءتىلدى جاقسى كورۋ كەرەك. مەن قازاق ءتىلىن كورەي, اعىلشىن, وزبەك تىلدەرىن ۇيرەنگەنىم سياقتى ماحابباتپەن ۇيرەندىم. قازىر وتىز ءتىلدىڭ گرامماتيكاسىن بىلەمىن, بىراق ءتورت تىلدە جاقسى سويلەيمىن دەپ ەسەپتەيمىن. قازاق تىلىنە العاش قىزىققان كەزدە كارەرا جاساۋدى ويلاعانىمدى جاسىرمايمىن. كەيىن كەلە «قىزمەت ەتۋ» دەيتىن تۇسىنىك پايدا بولدى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ كەزىندە ەڭ الدىمەن قازاقستانعا كەلگەن. ۇشتوبە قالاسىنا. كەيىننەن جەر-جەرگە تاراپ كەتكەن. ەڭ كوپ كورەيلەر وزبەكستانعا كەتكەن. ويتكەنى, كورەيلەر جەر ەمگەن حالىق. قازاقستانعا كەلگەندە ولارعا جەرگىلىكتى قازاقتار كوپ جاقسىلىق جاساعانىن بىلەمىز. سول كەزدەگى قازاقتار بولماعاندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز امان قالماس ەدى. سول جاقسىلىقتىڭ وتەۋى بولۋى كەرەك دەگەن ويدامىن. سوندىقتان وسىندا كەلگەن كەزدە ءوز جەرىمە ورالعانداي سەزىمدە بولدىم. ءوزىمدى كورەي رۋلى قازاقپىن دەيمىن. ەكىنشىدەن, اقىن مۇحتار شاحانوۆ قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن كوپ كوتەردى. ورىس تىلىندە ويلانىپ, ورىسشا جازاتىن, ورىسشا ءتۇس كورەتىن, ورىسشا جىلاپ, ورىسشا كۇلەتىن قازاقتار تۋرالى كوپ جازدى. بىراق ودان ماسەلە شەشىلمەيدى. ول ءۇشىن ەڭبەكتەنۋ كەرەك. ءتىلدى ۇيرەتۋگە كومەكتەسۋ كەرەك. مەنىڭشە, ورىس ءتىلى جامان ءتىل ەمەس. بىراق ونىڭ نەگىزگى وتانى – رەسەي. ال قازاقستان حالقى, اسىرەسە قازاقتار قازاق تىلىندە سويلەسە, سوندا ادىلەتتى بولماق.
– سوندا ءبىرجولا لينگۆيستيكاعا بەت بۇردىڭىز عوي. ءسىز اشقان «لينگۆا تەن» ورتالىعىنىڭ ماقساتى قانداي؟ قاي تىلدەردى ۇيرەتەسىزدەر؟
– مەنىڭ نەگىزگى كاسىبىم – دارىگەرلىك. ونىمەن قوش ايتىسامىن دەپ ويلامايمىن. مۇمكىن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قايتادان دارىگەر بولىپ ەڭبەك ەتۋىم دە عاجاپ ەمەس. ال ازىرگە ءتىل ۇيرەتەتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. ورتالىعىمىز 2017 جىلى اشىلدى. العاشىندا اعىلشىن تىلىنە باسىمدىق بەرىپ, اعىلشىنشا ۇيرەتەتىن ورتالىق اشۋدى جوسپارلاعانبىز. بايقاپ قاراساق, ونداي ورتالىق وتە كوپ. ءبىزدىڭ ولاردان ەرەكشەلىگىمىز بولۋى كەرەك قوي. سوسىن قازاق تىلىنە باسىمدىق جاسادىق. قازىر ءبىزدىڭ ورتالىقتى نەگىزىنەن كوپ ادام ورىس تىلدىلەرگە قازاقشا ۇيرەتەتىن مەكەمە رەتىندە تانيدى. بىراق ءبىز بىرنەشە ءتىل ۇيرەتەمىز. ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەۋدى ماقسات ەتىپ قويدىق. ءبىرىنشى, ورىس تىلدىلەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ. ەكىنشى, قازاق تىلدىلەرگە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ. ءۇشىنشى, اعىلشىن تىلدىلەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ. ازىرگە سونىڭ العاشقى ەكەۋى ىسكە استى. ودان بولەك, كورەي, تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە دە قىزمەت كورسەتەمىز. قالىپتاسقان جاعدايعا سايكەس وقىتۋ ونلاين تۇردە وتەدى. ورتالىقتا مەنەن باسقا دا تاجىريبەلى وقىتۋشىلار بار. ولار مەنىڭ ءتىل ۇيرەتۋ ادىستەمەمدى قولدانىپ, ساباق وتكىزەدى.
– ءسىزدىڭ ادىستەمەڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ العاشقى ناتيجەلەر قانداي؟
– ەرەكشەلىگى دەيسىز بە؟ بۇل تۋرالى كىتاپ ازىرلەپ جاتىرمىز. وسى جۋىردا دايىن بولادى. ادىستەمەمنىڭ ەرەكشەلىگى رەتىندە ءبىر عانا نارسە ايتقىم كەلەدى. مەن تىلدەردى ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز, ءوز بەتىممەن ۇيرەندىم. ءتىل ۇيرەنۋ بارىسىندا كومەكتەسكەن ادىستەردىڭ كوپشىلىگىن كىتاپقا قولداندىم. بۇل كىتاپ – ءتىل ۇيرەنۋشىگە ورىسشالاپ ايتقاندا «ستارت» بەرەدى. ءارى قاراي جىلدامدىعىن ارتتىرۋ, يگەرۋ وزىنە بايلانىستى.
ورتالىققا كەلىپ, ءتىل مەڭگەرگەن ادامدار كوپ. ولار كوبىنە ءورىستىلدى قازاقتار. وسىندا قازاقشا ءبىراۋىز ءسوز بىلمەيتىن قازاقتار كەلىپ, جاقسى جەتىستىككە جەتتى. بىلەسىز بە, ولار «مەن قازاقشا ۇيرەنىپ جاتىرمىن نەمەسە مەن قازاقشا جاقسى سويلەيتىن بولدىم» دەپ جارنامالاپ ايتپايدى. ويتكەنى, قيسىن بويىنشا, ءوز ءتىلىن ءبىلۋ – ولاردىڭ مىندەتى. ولاردىڭ قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ كەتۋىنە مەنىڭ دە ءبىرشاما سەپتىگىم تيەدى. ويتكەنى ۇلتىم باسقا عوي. «مىنا جىگىت كورەي بولسا دا قازاقشا سويلەيدى, مەن نەگە سويلەي المايمىن؟» دەگەن سياقتى نامىسى ويانادى ەمەس پە؟ وسىندا بىرىنشىدەن, بەينەلەپ ايتقاندا «شاباداندىق كوڭىل كۇيمەن» جۇرگەن ادامدار كەلەدى. ولار رەسەيگە نە شەتەلگە كەتكىسى كەپ جۇرگەن قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتار. مەن ولارمەن ءبىراز سويلەسەمىن, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ وڭاي ەكەنىن ايتامىن, كومەكتەسەتىنىمدى جەتكىزەمىن. ەكىنشىدەن, قازاقشا بىلمەيتىن بالاسىن جەتەكتەگەن اتا-انالار كەلەدى. بۇل پارادوكس جاعداي. اتا-اناسى قازاقشاعا سۋداي. ال بالاسى قازاقشا بىلمەيدى, ەسەسىنە, ورىس تىلىندە سايراپ تۇر. سول اتا-انالاردىڭ بالالارىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۋاقىتى جوق. ال بالالاردى «يۋتۋب» تاربيەلەپ جاتىر. مىنە, ۇلكەن قالالاردا وسىنداي بۋىن قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ۇلكەن ماسەلە مەنىڭشە. ولار قازاق ءتىلىن جەك كورگەنى ءۇشىن ورىسشا سويلەپ جۇرگەن جوق. ماسەلە – عالامتور ولاردىڭ اناسىنا اينالدى. دالاعا شىقسا دوستارى ورىسشا سويلەيدى. وسىلاي ورىس ءتىلى سانالارىنا ءسىڭىپ الدى. ورىس ءتىلى ۆيرۋس سياقتى, تەز كىرىپ كەتەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ الاتىن اقپاراتىمىزدىڭ كوپ پايىزى ورىس تىلىندە. سول اتا-انالار ەڭ قۇرىعاندا بالالاردىڭ گادجەتىن قازاق تىلىندە تەڭشەپ, «يۋتۋبتان» قازاقشا ويىندار مەن مۋلتفيلمدەر كورۋىنە مۇمكىندىك جاساپ بەرسە دەيسىڭ.
– ءسىزدىڭ ادىستەمەڭىز بويىنشا قازاق ءتىلىن قانشا ۋاقىتتا ۇيرەنۋگە بولادى؟
– ماسەلە ۋاقىتتا ەمەس. مىسالى مەن كوپ نارسەگە دارىگەرلىك كوزقاراسپەن قارايمىن. قازاقشا ءتىل بىلمەيتىن قازاقتى مەن ەڭ الدىمەن پاتسيەنت رەتىندە قاراستىرام. ول – ناۋقاس. ەندى مەن ونىڭ ايىعۋىنا كومەكتەسۋىم كەرەك. سول ءۇشىن بارىمدى سالامىن. مەن وعان ۇرىسپايمىن, ءوزى بىلەتىن نارسەنى ايتپايمىن, ماقساتىم – بارىنشا تىلگە قىزىقتىرۋ, تارتۋ. ءتىل ادام سياقتى. ول جاندى قۇبىلىس. ونى وزىڭە تارتا بەرۋ كەرەك. تارتىلا كەلە ءبىر كۇنى ول سەنىڭ ىشىڭە كىرىپ الادى. مەن وسىنى بارىنشا شىنايى ۇقتىرام. مەن ءوزىمدى ەڭ كۇشتى, ەڭ اقىلدى, ەڭ جاقسى مۇعالىممىن دەمەيمىن. بىراق ءتىلدى ماحابباتپەن ۇيرەتەمىن. وزگەلەر كورمەي تۇرعان نارسەنى بايقاي الامىن. وسىدان ەكى اي بۇرىن قانات تاسىبەكوۆ اعامەن بىرگە زەرەندىگە باردىق. سوندا ورىس تىلدىلەرگە قازاقشا ۇيرەتۋگە ارنالعان ادىستەمەمىز جونىندە اڭگىمەلەدىك. «ۆلاد, سەن قازاق ەمەسسىڭ, ءبىز قازاق ءتىلىن سەنەن جاقسى بىلەمىز» – دەگەن مۇعالىمدەر بولدى. «ارينە, مەن قازاق ەمەسپىن. قازاقشانى ويلانىپ بارىپ سويلەيمىن. ءسىز بەن مەنىڭ ايىرماشىلىعىم وسىندا عوي. ياعني وزگە ۇلت ازاماتى رەتىندە مەن قازاق تىلىنە سىرتتاي قاراي الامىن. وسى ءتىلدىڭ ەرەكشەلىگىن جاقسى مەڭگەردىم. ءارى ادىستەمە جاسادىم» دەدىم ولارعا. راسىندا ورىس تىلدىلەرگە «سويلەپ وتىرمىن», «ايتىپ جاتىرمىن», «جاڭبىر جاۋىپ تۇر» دەگەندى ۇقتىرۋ وڭاي ەمەس.
– قازاق ءتىلدى اۋديتورياعا اعىلشىنشانى قازاق ءتىلى ارقىلى ۇيرەتەم دەگەندى ايتتىڭىز؟ بۇل اۋديتوريا كىمدەر؟ سوسىن اعىلشىن تىلدىلەرگە قازاق ءتىلىنىڭ كەرەگى بار ما؟
– ءيا, ەكىنشى باعىتىمىز – اعىلشىن ءتىلىن قازاق ءتىلىن باسپالداق ەتىپ ۇيرەتۋ. قازاق تىلىندە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ولكەسى كوبىرەك سويلەيتىنىن بىلەسىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وڭتۇستىك. وڭتۇستىكتىڭ قازاقشا سۋداي سويلەيتىن ادامدارىنا ورىس ءتىلىنىڭ كومەگىنسىز اعىلشىنشا ۇيرەتۋ. مۇمكىن بىزگە كومەكتەسەتىن ادامدار تابىلىپ قالار؟ مۇعالىمدەر جىبەرەرمىز. بۇل جوبا جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە. اعىلشىن ءتىلىن قازىر دە ۇيرەتىپ جاتىرمىز. ال وڭتۇستىك باعىتى ىسكە اسسا, كوبىرەك ادامعا ۇيرەتەر ەدىك. ال اعىلشىن ءتىلدى ادامدارعا قازاقشا ۇيرەتۋ دەيتىن باعىتقا كەلسەك, بۇل جەردە ەڭ الدىمەن ديماشتى ايتار ەم. ديماشتىڭ جانكۇيەرلەرى ول سويلەيتىن ءتىلدى بىلگىسى كەلەدى. كوردىڭىز بە, قازاق ءتىلىنىڭ اياسى كەڭەيۋىنە ديماش ءان ايتىپ ءجۇرىپ-اق قىزمەت ەتۋدە. ماعان دوستارىم «قازاق ءتىلىن دامىتۋعا كوپ ەڭبەك ەتىپ جاتىرسىڭ» دەيدى. جوق, مەن ولاي ويلامايمىن. قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلى ءۇشىن ديماشتىڭ ەڭبەگى زور. ديماش سويلەگەن ءتىلدى ۇيرەنگىسى كەلەتىن ادامدار ءبىزدىڭ ورتالىققا حات جازادى. «قازاقشا ۇيرەتىڭىزدەر» – دەپ. گولوۆكيننىڭ ارقاسىندا شەتەلدىكتەر قازاقستاننىڭ قاي جاقتا, قانداي ەل ەكەنىن بىلسە, ديماشتىڭ ارقاسىندا قانداي تىلدە سويلەيتىنىن ءبىلىپ جاتىر. مىنە, سول جانكۇيەرلەرگە ءبىز قازاقشا ۇيرەتسەك دەيمىز.
– جۋىردا پارلامەنت سەناتىنا ساراپشى رەتىندە شاقىرىلدىڭىز عوي. سوندا نە جايلى اڭگىمەلەدىڭىز, قانداي ماسەلە كوتەردىڭىز؟
– مەنىكى سول قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى. مىنە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز جىل بولدى, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار كوپ دەدىم. ولارعا قازاقشانى ۇيرەتە الماي جاتىرمىز دەدىم. ەڭ سوڭىندا «مەن ادىستەمە جاساپ شىقتىم. سول بويىنشا وقىتسا, ءبىر جىل ىشىندە قازاقشا سويلەيتىن قازاقتار كوبەيەدى» دەگەندى ايتتىم. ەندى ولار مەنى شاقىرسا, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنمىن. سەبەبى, بۇل وتە اۋقىمدى ماسەلە. ءتىل ماسەلەسىن جاقسى تۇسىنەمىن. انا ءتىلىن بىلمەيتىن كورەيلەر دە بارشىلىق...
– ءسىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءيميدجىڭىز قالىپتاستى. كوپشىلىك تانيدى. ايتسە دە ۇنەمى جەلىدە پىكىر الماسىپ وتىرۋ, ۇنەمى بىردەڭە جازۋ شارشاتاتىن كەزدەر بولا ما؟
– جوق, شارشاتپايدى. ولار ماعان جارناما جاساپ وتىر عوي. سوسىن مەن ءوز ۋاقىتىمدى ارقاشان ۇنەمدى پايدالانۋعا تالپىنامىن. بىلايشا ايتقاندا مەندە بوس ۋاقىت جوق. كوپ ادامدار سونشا ءتىل بىلگەنىمە قاراپ لينگۆيست دەپ ويلايدى. بىراق وزىمە سالساڭىز, لينگۆيستيكام ءالى دە از. وعان قاراعاندا مەنىڭ دارىگەرلىك ءبىلىمىم جوعارى. ال كوپشىلىك ادامداردىڭ ۋاقىتىن قالاي پايدالاناتىنىن مەن تۇسىنبەيمىن. ولاردىڭ ۋاقىتتارى قايدا كەتەدى؟ سويلەسىپ وتىرىپ تا, جازىپ جاتىپ تا اراسىندا بىردەڭەلەردى جوسپارلاپ, ميىمدى كوپ جۇمىس ىستەتۋگە ۇيرەتىپ قويدىم. مەنىڭ ويىمشا كوپ نارسە ەڭبەكپەن كەلەدى. مەن نەگە ديماشتى جاقسى كورەمىن. ول بۇكىل دۇنيەدە كۇشتى داۋىس يەسى. ول – قازاق. ول – ەڭبەكقور ادام. باسقا انشىلەردىڭ تابيعي داۋسى ديماشتان از بولماۋى مۇمكىن. بىراق ولاردىڭ ەڭبەگى از. ەڭبەك ەتپەيدى. سوندىقتان ەڭبەك ەتىپ تە, ءوز ەڭبەگىڭدى جارنامالاپ تا ۇيرەنۋ كەرەك.
– ءوزىڭىزدى ۇنەمى قامشىلاپ وتىراسىز با؟ جەتكەن جەردە تۇرىپ قالماي نە ءوز جەتىستىكتەرىڭىزدى قاناعات تۇتىپ قالىپ كەتپەي, العا ىلگەرىلەپ وتىرۋ ءۇشىن ءوزىڭىزدى قالاي باپتايسىز؟ وزىڭىزگە قانداي موتيۆاتسيا بەرەسىز؟
– ءبىزدىڭ موتيۆاتسيامىز – وتباسىمىز, اتا-انامىز. ەگەر ءبىز اتا-اجەلەرىمىزدى, اكە-شەشەمىزدى, بالالارىمىزدى سىيلاماساق, قۇرمەتتەمەسەك, بىزدە موتيۆاتسيا بولمايدى. كەرى كەتەمىز. وتباسى قۇندىلىعى مەن ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. الدىمەن وتباسىداعى اۋا رايى, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى جاقسى بولۋ كەرەك. وتباسىداعى بەرەكە شابىتتانىپ جۇمىس ىستەۋىمە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ماعان ادامدار «جاس كورىنەسىز» دەپ ايتادى. مەن نەگە جاس كورىنەمىن. اراق ىشپەيمىن, تەمەكى تارتپايمىن, قۇنارلى تاماق جەيمىن, سپورتپەن شۇعىلدانامىن. بۇل ادەتتەر بالا كەزدەن بويعا ءسىڭىرىلدى, سولاي قالىپتاستىق. كەيىننەن دارىگەر بوپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدە دە ناۋقاستاردى ەمدەۋ ءۇشىن, ءسوزىم ءوتىمدى بولۋ ءۇشىن, ءوزىم دە سوعان ساي بولۋىم كەرەك دەگەن ۇستانىمدا بولدىم. الدىما كەلگەن ناۋقاسقا تەمەكى تارتپا, اراق ىشپە دەپ ايتۋىم ءۇشىن ءوزىم دە سونى ۇستانعان بولۋىم كەرەك قوي. سونداي-اق ناۋقاسقا از تاماق ءىش دەپ الىپ, ءوزىم ونىڭ الدىندا جۋان قارىنمەن تۇرسام, كىم ماعان سەنەدى؟ مىنە, وسىنداي نارسەلەر ارقاشان فورمادا جۇرۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. «مولدانىڭ ايتقانىن ىستە, ىستەگەنىن ىستەمە» دەيتىن ءسوز بار عوي قازاقتا. ونداي ەكىجۇزدىلىككە جانىم قاس. ءار تاڭنىڭ اتىسىن مەن ەڭ سوڭعى اتقان تاڭ سياقتى قابىلدايمىن. سول ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەمىن. كەيدە «مەن تەك ۇيىقتاپ جاتقاندا عانا جۇمىس ىستەمەيمىن» دەپ ازىلدەيمىن. ويتكەنى, ەڭبەكتى ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قويامىن.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»
