قوعام • 01 قازان، 2020

مۇراعاتتار مۇڭ شاعادى

37 رەت كورسەتىلدى

الاشورداشىلاردىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن كەڭەس وكىمەتى كامپەسكەلەپ، قولجازبالارىنا قولۇشى تيگەن ادامدى حالىقتىڭ جاۋىنا بالاعانى بارشاعا ايان. بىراق ءبىر مۇددەنى جەلكەن ەتكەن ارىستارىمىزدىڭ ارمانىن ۋاقىت كوككە كوتەردى. بۇگىندە جازبا-ەستەلىكتەرى مۇڭلى مۇراعاتتاردان مەنمۇڭدالايدى. ەڭ عاجابى، XX عاسىردىڭ باسىندا تسەنزۋراعا ۇشىراعان قازاق جازۋشىلارى تۋرالى قۇپيا قۇجاتتار نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر. ولاردىڭ بىزگە بەيمالىم ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءالى دە التىن ساندىق.

قازاق ادەبيەتىنىڭ جارقىن قۇبىلىس­تارىنا بىرىڭعاي كوزقاراس ءبىر ىزگە تۇس­پەدى. تۇسپەيتىنى دە بار، ۇلتشىل دەپ ايىپ تاققان پاتشا پارمەنى ارىستاردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ، قۇندى ەڭبەكتەرىن قولدى قىلدى. سول سەبەپتى دە ولاردىڭ ءومىرناماسى تولىق اشىلمادى، ىندەتىپ زەرتتەلمەدى. ال سول باعزى تاريحتىڭ اقتاڭداقتارىن تولتىرۋ ءۇشىن ارحيۆتىك ولجالار وتە ماڭىزدى.

ماسەلەن، استانا ارحيۆىندە الاشتىڭ اياۋلى اقىنى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تاعدىر تالايى تۋرالى سيرەك قۇجاتتار بار. مىنا قىزىقتى قاراڭىز، 1909 جىلى قازان قالاسىندا جارىق كورگەن «ويان، قازاق» جيناعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ باسقا قالالارىندا دا باسىلىپ شىققان ەكەن. مۇنى ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەيدى. 1911 جىلى 15 ناۋرىزدا «دۋلاتوۆتىڭ ءىسىن» قاراۋ ناۋقانى باستالادى. سوندا بيلىككە الدەبىر شەنەۋنىكتىڭ 1910 جىلى ۋفاداعى تيپوگرافيادان باسىلىپ شىققان 100 بەتتىك «ويان، قازاق» كىتاپشاسىنا بايلانىستى ارىز تۇسەدى. بۇل كىتاپتىڭ ەكىنشى بەتىندە اۆتوردىڭ پورترەتى بەينەلەنگەن كورىنەدى. م.دۋلاتوۆ ءارتۇرلى باسپاحانالاردان ازعانتاي تارالىممەن شىعارىپ، ەنشىلەس ەلگە تاراتۋعا كۇش سالعان.

مۇراعاتتا قازاننىڭ ءباسپاسوز ىستەرى جونىندەگى ۋاقىتشا كوميتەتىنىڭ باس­شى­لىعىنىڭ كىتاپتى تاركىلەپ، ونىڭ اۆتو­رىن جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى قاۋلىسى بار. تەرگەۋدە قىلمىستىق كودەكستىڭ 129-بابى 1-بولىگى 2-تارماعىنا سايكەس قىل­مىس جاساعانى ءۇشىن ايىپتالۋشى رەتىندە تارتىلعان تورعاي وبلىسىنىڭ تۋماسى، قازاقستاندىق مىرجاقىپ (مير-ياكۋپ) دۋلاتوۆ كىناسىن مويىندامايدى. ول پروكۋرورعا ورىندى تۇردە ەسكەرتەدى: ء«تىنتۋ كەزىندە مەنىڭ قولىمنان تابىلعان «ويان، قازاق!» كومپوزيتسياسى سانكت-پەتەربۋرگ تسەنزۋراسىمەن جاريالاۋعا رۇقسات ەتىلگەن جانە قازاقتار اراسىندا تاراتۋ ماقساتىندا باسىلعان». ايتسە دە سەمەيلىك پروكۋرور اقىننىڭ ءسوزىن قۇلاققا ىلمەيدى. كوپ ۇزاماي، 1911 جىلى 2 قىركۇيەكتە سول پروكۋرور قول قويعان تاعى ءبىر قۇپيا قۇجات پايدا بولادى. وندا م.دۋلاتوۆ ءىسى بويىنشا سەمەي اۋدان­دىق سوتىنا ايىپ­تاۋ قورىتىندىسى جىبە­رىلگەن. ەندى اقىنعا «ويان، قازاق!» كىتاپشاسىنا ءوزىنىڭ «جۇمباق» اتتى ماقالاسىن قوسقانى ءۇشىن ايىپ تاعىلادى. وندا ول ساياسي وقيعالاردى اللەگوريالىق تۇردە سيپاتتاپ، مونارحتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىلدى دەلىنگەن.

سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 1912 جىلى 22 قارا­شاداعى «مەملەكەتتىك قىلمىستار بويىنشا تەرگەۋ جانە الدىن الا تەرگەۋ بارىسىنداعى كۇدىكتىلەردىڭ ما­لىم­­دەمەسى» تۋرالى قۇجات ساقتاۋلى. وندا 26 جاستاعى اقىندى ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ايتىلعان. الايدا سول كەزدە كوپشىلىك دۋلاتوۆتىڭ شىعار­مالارىمەن تانىسىپ ۇلگەرگەن ەدى. ونىڭ جەكە كىتاپشاسىندا 1911 جىلى 7 قاراشادا قاماۋعا الىنعانى جا­­زىلعان. بوستاندىققا شىققاننان كەيىن، احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن بىرگە 1913 جىلى «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىندا ۇنەمى جاريالانا باستادى. ول ءوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن ماقالالارىندا يم­پەراتورلىق اكىمشىلىكتىڭ قاراما­عىن­داعى قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىن سىناۋ­دى جالعاستىردى.

ءيا، حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاعى ءبىر قازاق جازۋشىسى ءاليۋللا ءالىم­جانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى دا وقىر­ماندى ەلەڭ ەتكىزبەي قويماسى انىق. 1912 جىلى قازان قالاسىندا اعايىندى كاريموۆتاردىڭ باسپاسىنان باسىلىپ شىققان «ەسىل جۇرتىم» كىتابى مازمۇنى جاعىنان حاكىم ابايدىڭ ولەڭدەرىمەن سارىنداس. ەلوردا مۇراعاتىندا كىتاپ­تىڭ تسەنزۋراعا تۇسكەن ورىس ءتىلدى نۇس­قاسى ساقتالعان. اۆتور العىسوزىندە كىتاپ­شاسىنىڭ كەمشىلىگى  تاقىرىپقا سايكەس كەلمەۋى، ياعني مازمۇنى جاعىنان بۇكىل قازاق ەلىنە ورتاق ەمەس ەكەنىن جازا­دى. شىنداپ كەلگەندە، جاز­عىزادى. قالامگەر زامانداستارىنىڭ ەل تاع­دىرىن ويلامايتىندىعىنا، اعار­تۋشى­لىققا ۇمتىلمايتىندىعىنا ناليدى. سوندىقتان ول قازاقتاردى بەلسەندى بولۋعا، جالقاۋلىق پەن ەنجارلىقتى جەڭۋگە شاقىرادى. بۇل تۋرالى «كازاح­ستان­سكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى يگور پروحوروۆ تا جازعان بولاتىن.

«ەرتەڭگى اسىڭدى بۇگىن قامدا، جاڭا كۇن تۋعاندا، ماقساتسىز وتكىزگەن ۋاقى­تىڭا وكىنەسىڭ»، دەيدى اقىن.

مۇراعاتتاعى قۇجاتتارعا ۇڭىلسەڭىز، قازاننىڭ ءباسپاسوز كوميتەتى اقىن كى­تا­بىنىڭ مازمۇنى تەندەنتسيالى دەپ تانىعانىمەن، بىراق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ايقىن بەلگىلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جاۋاپقا تارتا المايدى.

قولعا تۇسكەن تىڭ دەرەكتەر كوڭىلگە تۇسكەن سىزات سياقتى. تارپاڭ تاعدىر ادام­دى تابانىنا ءبىر سالماسىن. ءبىر سال­سا، قانشا ايقايلاساڭ دا، اينالاڭ تاس كەرەڭ. جەلديىرمەن جىلدار، تارامىس جولدار، تاسىر قوعام. ءبارى-ءبارى وتكەن كۇننىڭ جاڭعىرىعىنداي. تۇيىندەلگەن ءتۇپسىز تاريح، تارقاتساڭ كوز جاسىڭ كول بولادى. حالىق قامىن جەيمىن دەپ قامشىنىڭ استىندا قالعان قازاق زيالىلارى. بىزگە اڭىزداي كورىنگەنمەن، ارحيۆتەردەن اقيقاتتىڭ اڭىزاعى ەسەدى. اڭعارساڭىز، ءبارى دە الاش ءۇشىن تۇساۋعا تۇسكەندەر. مۇرا­عاتتار مۇڭ شاعادى. مۇڭسىز تاريح تاريح پا؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار