قازاق ادەبيەتىنىڭ جارقىن قۇبىلىستارىنا بىرىڭعاي كوزقاراس ءبىر ىزگە تۇسپەدى. تۇسپەيتىنى دە بار, ۇلتشىل دەپ ايىپ تاققان پاتشا پارمەنى ارىستاردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ, قۇندى ەڭبەكتەرىن قولدى قىلدى. سول سەبەپتى دە ولاردىڭ ءومىرناماسى تولىق اشىلمادى, ىندەتىپ زەرتتەلمەدى. ال سول باعزى تاريحتىڭ اقتاڭداقتارىن تولتىرۋ ءۇشىن ارحيۆتىك ولجالار وتە ماڭىزدى.
ماسەلەن, استانا ارحيۆىندە الاشتىڭ اياۋلى اقىنى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تاعدىر تالايى تۋرالى سيرەك قۇجاتتار بار. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, 1909 جىلى قازان قالاسىندا جارىق كورگەن «ويان, قازاق» جيناعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ باسقا قالالارىندا دا باسىلىپ شىققان ەكەن. مۇنى ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى. 1911 جىلى 15 ناۋرىزدا «دۋلاتوۆتىڭ ءىسىن» قاراۋ ناۋقانى باستالادى. سوندا بيلىككە الدەبىر شەنەۋنىكتىڭ 1910 جىلى ۋفاداعى تيپوگرافيادان باسىلىپ شىققان 100 بەتتىك «ويان, قازاق» كىتاپشاسىنا بايلانىستى ارىز تۇسەدى. بۇل كىتاپتىڭ ەكىنشى بەتىندە اۆتوردىڭ پورترەتى بەينەلەنگەن كورىنەدى. م.دۋلاتوۆ ءارتۇرلى باسپاحانالاردان ازعانتاي تارالىممەن شىعارىپ, ەنشىلەس ەلگە تاراتۋعا كۇش سالعان.
مۇراعاتتا قازاننىڭ ءباسپاسوز ىستەرى جونىندەگى ۋاقىتشا كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىنىڭ كىتاپتى تاركىلەپ, ونىڭ اۆتورىن جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى قاۋلىسى بار. تەرگەۋدە قىلمىستىق كودەكستىڭ 129-بابى 1-بولىگى 2-تارماعىنا سايكەس قىلمىس جاساعانى ءۇشىن ايىپتالۋشى رەتىندە تارتىلعان تورعاي وبلىسىنىڭ تۋماسى, قازاقستاندىق مىرجاقىپ (مير-ياكۋپ) دۋلاتوۆ كىناسىن مويىندامايدى. ول پروكۋرورعا ورىندى تۇردە ەسكەرتەدى: ء«تىنتۋ كەزىندە مەنىڭ قولىمنان تابىلعان «ويان, قازاق!» كومپوزيتسياسى سانكت-پەتەربۋرگ تسەنزۋراسىمەن جاريالاۋعا رۇقسات ەتىلگەن جانە قازاقتار اراسىندا تاراتۋ ماقساتىندا باسىلعان». ايتسە دە سەمەيلىك پروكۋرور اقىننىڭ ءسوزىن قۇلاققا ىلمەيدى. كوپ ۇزاماي, 1911 جىلى 2 قىركۇيەكتە سول پروكۋرور قول قويعان تاعى ءبىر قۇپيا قۇجات پايدا بولادى. وندا م.دۋلاتوۆ ءىسى بويىنشا سەمەي اۋداندىق سوتىنا ايىپتاۋ قورىتىندىسى جىبەرىلگەن. ەندى اقىنعا «ويان, قازاق!» كىتاپشاسىنا ءوزىنىڭ «جۇمباق» اتتى ماقالاسىن قوسقانى ءۇشىن ايىپ تاعىلادى. وندا ول ساياسي وقيعالاردى اللەگوريالىق تۇردە سيپاتتاپ, مونارحتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرىلدى دەلىنگەن.
سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 1912 جىلى 22 قاراشاداعى «مەملەكەتتىك قىلمىستار بويىنشا تەرگەۋ جانە الدىن الا تەرگەۋ بارىسىنداعى كۇدىكتىلەردىڭ مالىمدەمەسى» تۋرالى قۇجات ساقتاۋلى. وندا 26 جاستاعى اقىندى ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ايتىلعان. الايدا سول كەزدە كوپشىلىك دۋلاتوۆتىڭ شىعارمالارىمەن تانىسىپ ۇلگەرگەن ەدى. ونىڭ جەكە كىتاپشاسىندا 1911 جىلى 7 قاراشادا قاماۋعا الىنعانى جازىلعان. بوستاندىققا شىققاننان كەيىن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن بىرگە 1913 جىلى «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىندا ۇنەمى جاريالانا باستادى. ول ءوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن ماقالالارىندا يمپەراتورلىق اكىمشىلىكتىڭ قاراماعىنداعى قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىن سىناۋدى جالعاستىردى.
ءيا, حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاعى ءبىر قازاق جازۋشىسى ءاليۋللا ءالىمجانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى دا وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزبەي قويماسى انىق. 1912 جىلى قازان قالاسىندا اعايىندى كاريموۆتاردىڭ باسپاسىنان باسىلىپ شىققان «ەسىل جۇرتىم» كىتابى مازمۇنى جاعىنان حاكىم ابايدىڭ ولەڭدەرىمەن سارىنداس. ەلوردا مۇراعاتىندا كىتاپتىڭ تسەنزۋراعا تۇسكەن ورىس ءتىلدى نۇسقاسى ساقتالعان. اۆتور العىسوزىندە كىتاپشاسىنىڭ كەمشىلىگى تاقىرىپقا سايكەس كەلمەۋى, ياعني مازمۇنى جاعىنان بۇكىل قازاق ەلىنە ورتاق ەمەس ەكەنىن جازادى. شىنداپ كەلگەندە, جازعىزادى. قالامگەر زامانداستارىنىڭ ەل تاعدىرىن ويلامايتىندىعىنا, اعارتۋشىلىققا ۇمتىلمايتىندىعىنا ناليدى. سوندىقتان ول قازاقتاردى بەلسەندى بولۋعا, جالقاۋلىق پەن ەنجارلىقتى جەڭۋگە شاقىرادى. بۇل تۋرالى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى يگور پروحوروۆ تا جازعان بولاتىن.
«ەرتەڭگى اسىڭدى بۇگىن قامدا, جاڭا كۇن تۋعاندا, ماقساتسىز وتكىزگەن ۋاقىتىڭا وكىنەسىڭ», دەيدى اقىن.
مۇراعاتتاعى قۇجاتتارعا ۇڭىلسەڭىز, قازاننىڭ ءباسپاسوز كوميتەتى اقىن كىتابىنىڭ مازمۇنى تەندەنتسيالى دەپ تانىعانىمەن, بىراق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ايقىن بەلگىلەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جاۋاپقا تارتا المايدى.
قولعا تۇسكەن تىڭ دەرەكتەر كوڭىلگە تۇسكەن سىزات سياقتى. تارپاڭ تاعدىر ادامدى تابانىنا ءبىر سالماسىن. ءبىر سالسا, قانشا ايقايلاساڭ دا, اينالاڭ تاس كەرەڭ. جەلديىرمەن جىلدار, تارامىس جولدار, تاسىر قوعام. ءبارى-ءبارى وتكەن كۇننىڭ جاڭعىرىعىنداي. تۇيىندەلگەن ءتۇپسىز تاريح, تارقاتساڭ كوز جاسىڭ كول بولادى. حالىق قامىن جەيمىن دەپ قامشىنىڭ استىندا قالعان قازاق زيالىلارى. بىزگە اڭىزداي كورىنگەنمەن, ارحيۆتەردەن اقيقاتتىڭ اڭىزاعى ەسەدى. اڭعارساڭىز, ءبارى دە الاش ءۇشىن تۇساۋعا تۇسكەندەر. مۇراعاتتار مۇڭ شاعادى. مۇڭسىز تاريح تاريح پا؟!
