كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ادام مەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, ءتۇرلى وقيعانى, سيۋجەتتەردى دالدىكپەن, باسقاشا ايتقاندا ماتەماتيكالىق فورمۋلامەن ورنەكتەيدى. ونداي شىعارمادا باسى ارتىق وقيعا, كەيىپكەر, ءتىپتى ءسوز دە بولمايدى. ءار وقيعانىڭ, كەيىپكەردىڭ ءوز ورنى بار, ءار ويدىڭ جۇگى بار. ەكىنشىدەن, مۇنداي شىعارمانىڭ اسەرى جىلتىر, ەلىكتىرگىش, ءار جەردەن جيىپ-تەرگەن اقىلدى سوزدەردىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىن كىتاپتارعا قاراعاندا مول ءارى ۇزاق بولادى. قىرعىزدىڭ قازىرگى زامانعى كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى سۇلتان راەۆتىڭ «جانجازا» رومانىن وقىپ شىققان سوڭ ەڭ الدىمەن «وسىلاي دا جازۋعا بولادى ەكەن-اۋ» دەپ ويلادىق. سوسىن شتريحتاردىڭ, سيمۆولداردىڭ كوپتىگى نازار اۋدارتتى. مىسالى, كيەلى كىتاپتىڭ ورتەنبەي قالۋى, يمپەراتوردىڭ تۇسىنە قايتا-قايتا كىرەتىن جىلان, ايدىڭ تۇتىلۋى, ارۋاق-ايەلدىڭ مونشاعى, سايتاننىڭ تاڭباسى باسىلعان بالا, ءۇش كەيىپكەردىڭ تۇسىنە كىرگەن كەسىلگەن داراقتار, جول بويىندا ساتقىندىقتىڭ, ءولىمنىڭ, ءومىردىڭ بەينەسىندە كەزدەسكەن كەيىپكەرلەر, ت.ب كوپتەگەن نارسەلەردى وپ-وڭاي سىدىرتىپ وتە المايسىڭ. ايتپاقشى, بىلتىر حالىقارالىق كىتاپ جارمەڭكەسىندە بۇل كىتاپ قالىڭ وقىرمانعا تانىستىرىلعان ەدى. قازاق تىلىنە تارجىمالاعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
سونىمەن رومان نە تۋرالى؟ رەاليزم مەن سيۋررەاليزم شارپىسقان, ميستيكا, ميف, تاريح, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, الەۋمەتتانۋ تۇتاسىمەن كورىنىس بەرەتىن شىعارماعا نە ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تانىتتىق؟ راس, ءبىر اۋىز سوزبەن جىندىلاردىڭ جان ازابى تۋرالى دەپ قىسقاشا مازمۇنداي سالۋعا دا بولادى. بىراق رومانداعى قانشاما زەرلى, استارلى, قابات-قابات ويلار جاي ادامنىڭ تۇسىنىگىندەگى «جىندىحانا», «جىندى» دەيتىن كادۋىلگى, قاراپايىم تۇسىنىكتەرمەن وتاسپايتىنىن نىق سەزىپ تۇرعان سوڭ, قالامعا جۇگىندىك.
عىلىم مەن تەحنيكا وركەندەپ, قارا كۇشتى اقىلدىڭ كۇشى الماستىرعان, ادامنىڭ ورنىنا روبوتتار جۇمىس ىستەي الاتىن بۇل داۋىردە دە ادام ءوزىنىڭ رۋحاني پروبلەمالارىن شەشە العان جوق. قايتا شەكتەن تىس بىلىمدارلىق, ودان تۋىندايتىن مەنمەندىك, تاكاپپارلىق ادامزات قوعامىندا پروبلەمالاردى ودان سايىن كوبەيتتى. دارا بولۋعا ۇمتىلۋ, قۇداي بولۋعا قۇمارتۋ, شەكسىز بيلىكتى اڭساۋ, جان قۇمارىن ۇمىتىپ, ءتان قۇمارىنا بەرىلۋ – دەرتتەر قۇدايسىزدىقتان, ءوزىن اسا جوعارى باعالاۋدان پايدا بولاتىنى تۇسىنىكتى. ال ادام ميى كوسموستى يگەرە باستاعان تۇستا مۇنداي دەرتتەر اسقىنىپ-اق كەتتى. جاس پەن كارىنىڭ, اۋرۋ مەن ساۋدىڭ, اقىلدى مەن اقىماقتىڭ, تاقۋا مەن قۇمارپازدىڭ, سۇلۋ مەن ۇسقىنسىزدىڭ ورنى اۋىسىپ, ادامزات قوعامىندا ابسۋردتى جاعدايلار ورىن العانىن كوزبەن كورىپ, جۇرەكتەن وتكىزگەن جازۋشىنىڭ «جانجازاعا» ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنى كورىنىپ تۇر. «جانجازانىڭ» باستى-باستى ەرەكشەلىكتەرى مىناداي: مۇندا كەيىپكەرلەردىڭ ناقتى ءبىر ۇلتى جوق. ناقتى ءبىر كەڭىستىك تە اتالمايدى. ۋاقىت تا كورسەتىلمەيدى. ءتىپتى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ اتتارى دا جوق. ولار وقىرمانعا جىندىحانادا تاڭىلعان ەسىمدەرىمەن تانىستىرىلادى. ولاردىڭ سانى كوپ تە ەمەس. جەتەۋ عانا. «جىندىلار» كيەلى جەردى ىزدەپ تابۋ ءۇشىن جىندىحانادان قاشىپ شىعادى. ۇشى-قيىرى جوق قۇمدى دالانى كەشىپ وتە الماي, جاندارى دا, تاندەرى دە ازاپ شەگەدى. بىراق ولاردىڭ ازابى جەڭىلدەمەيدى...
اۆتور وقىرماننىڭ جۇيكەسىنە سالماق سالعاندى جاقسى كورەدى. ويلان, تاپ. نەگە «كيەلى كىتاپ», «كيەلى جەر» اتالعان؟ كەيىپكەرلەر نەگە جەرۇيىققا, وتۇكەنگە ەمەس, ەدەم باعىنا قۇشتار؟ كيەلى كىتاپتىڭ ادام قولىمەن وزگەرتىلگەنىن ەسكە سالا بەرەتىن جازۋشى وركەنيەتتىڭ اداسۋىنىڭ, ازعىندىقتىڭ كەڭ ەتەك الۋىنىڭ سىرىن تۇسپالداپ وتىر ما؟ تازارۋ, ارىلۋ ءۇشىن جولعا شىقسا دا, نەگە ولاردىڭ ءبارى بىردەي ماقساتىنا جەتپەدى؟
ادام قانشا جەردەن سۇمىراي بولسا دا, قياناتىن, يتتىگىن, كوركوكىرەكتىگىن, پاسىقتىعىن, قاتىگەزدىگىن تىم قۇرىعاندا وزىنە مويىنداي الاتىن جاراتىلىس. رومانداعى بارلىق كەيىپكەر ءوز كەمشىلىكتەرىن جاقسى بىلەدى. ەسى اۋىسىپ كەتسە دە, ولار وتكەن شاقتاعى قاتەلىكتەرى مەن قياناتتارىن ۇمىتپايدى. جازۋشى كەيىپكەرلەرمەن اتتاس تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرلەرىنەن دە پسيحولوگيالىق پاراللەليزم ادىسىمەن سىر شەرتىپ, ولاردىڭ بۇل «ەسۋاستارعا» قانشالىقتى قاتىسى بار ەكەندىكتەرىن شەبەر ورنەكتەيدى. شەكتەن تىس قۇمارلىق بيلەگەن جاننىڭ مىندەتتى تۇردە ازاپ تارتاتىنىن, ول ازاپتىڭ سالماعى توزاقتىڭ ۇرەيىنەن بىرنەشە ەسە اۋىر بولاتىنىن كوركەمدىكپەن جەتكىزەدى. شەكتەن تىس قۇمارلىقتىڭ باستاۋى ءوزىن تانىماۋدا ەكەنىنە وي جۇگىرتكىزەدى. كيەلى جەرگە جول تارتقان جولاۋشىلاردىڭ الدىنان كەزدەسكەن ءتۇرلى بەينەلەر ولاردىڭ ارقايسىسىنان «سەن ءوزىڭدى تانىدىڭ با؟» سۇرايتىنى تەگىن ەمەس. ءوزىن تانىماۋ, سونداي-اق ەڭ جوعارعى ءابسوليۋتتى كۇش جاراتۋشىنى مويىنداماۋ دەگەنىمىز – تۇپتەپ كەلگەندە جالعان نانىم-سەنىمدەرمەن, اۋادا قالىقتاپ تۇرعان «اقىلدى سوزدەرمەن», جۇرت تاڭىپ بەرگەن «اتاقپەن» ءومىر ءسۇرۋ ەكەنىن, ونىڭ سوڭى جان ازابىنا ۇلاساتىنىن جازۋشى بادىرايتىپ ايتپاي, ەمەۋرىنمەن عانا بىلدىرەدى. سول ءۇشىن «ەسۋاستارعا» قويىلعان ەسكەندىر زۇلقارنايىن, شىڭعىسحان, لير, تايس افينسكايا, يمپەراتور دەگەن ەسىمدەردىڭ نەگىزگى سىرى وسىندا ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىز.
«جانجازا» اداسقانداردىڭ سوڭعى ايالداماسى سياقتى. ول ايالدامادان تۇسكەندەردىڭ ارىلاتىنىنا, تازاراتىنىنا كەپىلدىك تە جوق. بىراق سوڭىنان ولەتىن ءۇمىت بەيباق «ەسۋاستاردى» وسى ايالداماعا دەيىن جەتەلەي بەرمەك. قورىتا كەلگەندە, جازۋشى سۇلتان راەۆتىڭ «جانجازاسىنداعى» قابات-قابات ويلاردىڭ ءبىر پاراسىنا شامامەن وسىلاي ينتەرپرەتاتسيا جاسادىق.
