كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازاق ۇلتى تۋ سوناۋ ەجەلدەن نە كورىپ, قانداي قيلى-قيلى قيىن زاماندى باسىنان وتكەرمەدى دەيسىز. قازىرگى ساۋلەتتى, ەگەمەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى كۇندەرىنە جەتۋ ءۇشىن, قانشاما اقيىق ازاماتتارىمىز كەمەلدى بولاشاق ءۇشىن ءوز باستارىن بايگەگە تىگىپ, ءومىرىن قيىپ, جەر جاستاندى. ەگەر ولار قايسارلىقپەن, قاجىرلىقپەن تىرەسىپ, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنىممەن قاراپ, كۇرەسپەگەندە ءبىز تاۋەلسىزدىككە جەتەر مە ەدىك؟
الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي «الاش ءىسى» بويىنشا قاتىگەز جازالاۋ ناۋقانىنىڭ العاشقى تەرگەۋ ىسىنە قاتىستى ماقالالاردى مەرزىمدى باسىلىمدار جاريالادى. سول ماقالالاردى وقىپ وتىرىپ ءبىز ەرتەرەكتەگى قارا قۇلاق قاريالاردىڭ اۋزىنان ەستىگەن «الاشوردا» ۇكىمەتى تۋرالى, ونىڭ قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان سارىسۋلىق اعابەك بايدۋللاەۆ جايلى ازداپ بولسا دا حاباردار بولاتىنبىز. ءتىپتى 1962 جىلدىڭ جازىندا «اعابەك اقتالىپتى» دەپ جۇبايى بيبىگۇل اپا مەن ۇلى شامعالي (بۇل كۇندەرى ەكەۋى دە ءفاني دۇنيەدەن وزعان), جاقىن اعايىن-تۋىسقاندارى سارىسۋ اۋدانىنىڭ قاراتاۋ جوتاسىنداعى كوكجون وڭىرىندەگى ءۇشباس اۋلىندا ءومىر تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي كورىپ, تاعدىرى سوقىر ساياساتتىڭ ارقاسىندا تالكەككە ءتۇسىپ وتقا ورانعان ەردىڭ ەسىمىن ەسكە الىپ, كوپشىلىك باس قوسىپ اس بەرىپ, قۇران وقىتىپ, ۇلتىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ومىردەن وزعان ازاماتتىڭ رۋحىنا باس يگەنىمىز دە ەستە قالىپتى.
بىردە كىتاپتاردى اقتارىپ وتىرىپ جازۋشى دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ «اباقتى» دەگەن كىتابى قولعا ءتۇستى, ول حالقىمىزدىڭ بەلگىلى قايراتكەرى, ۇلت ماقتانىشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ تۋرالى جازىلعان دەرەكتى دۇنيە ەكەن. اۆتور سول شىعارماسىنىڭ 190- بەتىندەگى جولداردا بىلاي دەپ جازادى:
«...اباقتىداعى ايىپكەر ادامداردى توپ-توپ ەتىپ, ءىسىن تىركەپ, تەرگەۋدى بىتتىگە ساناپ, ماسكەۋگە, بۋتىركا اباقتىسىنا جونەلتۋگە ازىرلەي باستاعان.
№6 ءىس بويىنشا ارنايى قاۋلى شىعارعان. ول قاۋلىنىڭ قازاقشا كوشىرمەسى تومەندەگىنشە.
ق ا ۋ ل ى
1929 جىلعى 16 تامىز, الماتى قالاسى.
«مەن, بىرىككەن ساياسي باسقارما شىعىس ءبولىمىنىڭ قازاق كسر-ءى بويىنشا وكىلەتتى وكىلى ساەنكو, №6 تەرگەۋ ىسىمەن تانىسا كەلىپ, تومەندەگى ادامدار تۋرالى:
- بايتۇرسىنوۆ ا. 10.جۇماباەۆ م.
- دۋلاتوۆ م. 11.بايتاسوۆ ا.
- ءادىلوۆ د. 12.بايتىلەۋوۆ د.
- بولعانباەۆ ح. 13.كارىباەۆ ن.
- جالەنوۆ ك. 14.بايدۋللاەۆ ا.
- ايماۋىتوۆ ج. 15.ءادىلوۆ اسقار.
- ەسبولوۆ م. 16.قۇلمۇراتوۆ ت.
- وماروۆ ە. 17.ءبايدىلدين ءا.
- ءجۇسىپوۆ ا. 18.ءبىرىمجانوۆ ع.
تاپتى:
الدىن الا تەرگەۋ ءىسى قاجەتىنشە تولىق جۇرگىزىلدى, سوندىقتان قىلمىستىق كودەكستىڭ 207- ستاتياسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ:
قاۋلى ەتەدى:
№6 ءىس بويىنشا الدىن الا تەرگەۋ اياقتالدى. بۇل تۋرالى جوعارىدا اتالعان ايىپكەرلەرگە حابارلانسىن.
شىعىس ءبولىمى باستىعىنىڭ كومەكشىسى
ساەنكو (قولى)».
كۇتپەگەن جايدا بەلگىلى الاش ازاماتتارىنىڭ ءتىزىمىنىڭ قاتارىندا جۇرگەن ا.بايدۋللاەۆ ەسىمى ءبىزدى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزدى. بۇل ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز – سارىسۋلىق اعابەك بايدۋللاەۆ بولۋى كەرەك دەگەن ءۇمىت وتى جىلت ەتە قالدى.
سودان, ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ماقساتىندا «ىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا» دەپ ىزدەستىرۋ, انىقتاۋ ىسىنە تاۋەكەل ايتىپ كىرىستىك. قولىمىزعا قالام الىپ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جامبىل, الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتتەرىنە «سىزدەردە ازامات اعابەك بايدۋللاەۆ تۋرالى قانداي مالىمەتتەر بار؟» دەگەن سۇراۋ جولدادىق. كوپ ۇزاماي الماتى قالاسىنىڭ ۇقك دەپارتامەنتىنەن مىناداي جاۋاپ حات الدىق (ونى قاز-قالپىندا, ياعني ورىس تىلىندە جاريالاعاندى ءجون كوردىك):
«سووبششاەم, چتو ۆ دكنب رك حرانيتسيا ارحيۆنوە ۋگولوۆنوە دەلو پرويزۆودستۆا 1929-1930 گودوۆ پروشلوگو ۆەكا, پو كوتورومۋ پروحوديت بايدۋللاەۆ اگابەك, 1902 گ.ر., ۋروجەنتسا اۋىلا №3 سارى-سۋسكوگو رايونا سىر-دارينسكوگو وكرۋگا.
كاك سلەدۋەت يز ماتەريالوۆ دەلا, بايدۋللاەۆ ا., رابوتايا ۆ ۋرو (ۆوزموجنو ۋگولوۆنوگو روزىسكا) سىر-دارينسكوگو وكرۋگا, 03.04.1928 گودا بىل ارەستوۆان, ودناكو لەتوم ەتوگو گودا يز پود ستراجي سبەجال. ۆتوريچنو بىل ارەستوۆان ورگانامي وگپۋ كازاحستانا 17.12.1928 گودا ي پوستاناۆلەنيەم ترويكي پري پپ وگپۋ ۆ كازاحستانە وت 04.04.1930 گ., پو ستاتە 58-11 ي 82 ۋك رسفسر (زا سۆياز س كونتررەۆوليۋتسيوننوي ورگانيزاتسيەي الاشوردينتسەۆ, ۋچاستيە ۆ ۆوورۋجەننوم سوپروتيۆلەني ەكسپەديتسي پو پروۆەدەنيۋ كونفيسكاتسي بايسكيح حوزيايستۆ ي پوبەگ يز مەست زاكليۋچەنيا), وسۋجدەن نا پيات لەت كونتسلاگەرەي.
نا وسنوۆاني ست.1 ۋكازا پرەزيديۋما ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا سسر وت 16 يانۆاريا 1989 گودا «و دوپولنيتەلنىح مەراح پو ۆوسستانوۆلەنيۋ سپراۆەدليۆوستي ۆ وتنوشەني جەرتۆ رەپرەسسي, يمەۆشيح مەستو ۆ پەريود 30-40-ح ي ۆ ناچالە 50-ح گودوۆ», زاكليۋچەنيەم پروكۋراتۋرى كازاحسكوي سسر وت 30.08.1991 گ. بايدۋللاەۆ ا. رەابيليتيروۆان.
ارحيۆنوە ۋگولوۆنوە دەلو ۆ وتنوشەني بايدۋللاەۆا ا., پرويزۆودستۆا 1937 گودا, حرانيتسيا ۆ دكنب رك پو كوستانايسكوي وبلاستي, كۋدا رەكومەندۋەم وبراتيتسيا پو ينتەرەسۋيۋششيم ۆام ۆوپروسام.
ناچالنيك پودرازدەلەنيا دەپارتامەنتا س.انوسوۆ. 06.11.2007 گ. № پ-695».
ۋاقىت سۋىتپاي قوستانايعا حات جولدادىق. 2007 جىلدىڭ جەلتوقسانىنىڭ سوڭىنا قاراي ۇقك-ءنىڭ قوستاناي وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنەن مىناداي انىقتاما كەلدى (ونىڭ تۇپنۇسقاسىن ساقتاپ ورىس تىلىندە بەرىپ وتىرمىز):
«پو ماتەريالام ارحيۆنوگو ۋگولوۆنوگو دەلا, حرانياششەگوسيا ۆ دەپارتامەنتە كنب پو كوستانايسكوي وبلاستي, پروحوديت بايدۋللاەۆ اگابەك, 1902 گودا روجدەنيا, كازاح, ۋروجەنەتس اۋلا №3 سارىسۋسكوگو رايونا يۋجنو-كازاحستانسكوي وبلاستي. دو ارەستا جيل ۆ پ.دەنيسوۆكا دجەتىگارينسكوگو رايونا كۋستانايسكوي وبلاستي, رابوتال زاۆەدۋيۋششيم رايتورگوم.
بايدۋللاەۆ ا. يمەەت ۆىسشەە وبرازوۆانيە, رانەە وكونچيل رۋسسكو-تۋزەمنوە ۋچيليششە, س 1928 گودا ناحوديلسيا پود سلەدستۆيەم, 4 اپرلەليا 1930 گودا ورگانامي وگپۋ وسۋجدەن پو ستاتە 58-10,11 ي 82 ۋك رسفسر ك 5 گودام يتل. ناكازانيە وتبىۆال ۆ لاگەرە نا بەلومورسكوم كانالە. ۆ پ.دەنيسوۆكۋ پريبىل ۆ 1936 گودۋ يز كيرگيزي.
ارەستوۆان 4 نويابريا 1937 گودا دجەتىگارينسكيم رو نكۆد پو كۋستانايسكوي وبلاستي پو وبۆينەنيۋ ۆ توم, چتو ياۆلياياس چلەنوم انتيسوۆەتسكوي ناتسيوناليستيچەسكوي ورگانيزاتسي, سيستەماتيچەسكي ۆەل ۆرەديتەلسكۋيۋ پودرىۆنۋيۋ دەياتەلنوست ۆ وبلاستي تورگوۆلي, ۋمىشلەننو سرىۆال سنابجەنيە ترۋدياششيحسيا رايونا وسترودەفيتسيتنىمي توۆارامي. زاسەدانيەم ترويكي ۋنكۆد پو كۋستانايسكوي وبلاستي وت 20 نويابريا 1937 گودا پو ست. №58 پ.پ. 2, 7, 10, 11 ۋك رسفسر وسۋجدەن ك ۆىسشەي مەرە ناكازانيا – راسسترەلۋ. پريگوۆور پريۆەدەنو ۆ يسپولنەنيە 23 نويابريا 1937 گودا.
پوستانوۆلەنيەم پرەزيديۋما كۋستانايسكوگو وبلاستنوگو سۋدا (№ 4 ۋ-17س) وت 4 يانۆاريا 1962 گودا رەشەنيە ترويكي ۋنكۆد وت 20.11.1937 گودا ۆ وتنوشەني بايدۋللاەۆا اگابەكا ي درۋگيح پروحودياششيح پو دەلۋ ليتس وتمەنەنو ي دەلو پرويزۆودستۆوم پرەكراششەنو زا وتسۋتستۆيەم ۆ يح دەيستۆياح سوستاۆا پرەستۋپلەنيا.
نا مومەنت ارەستا بايدۋللاەۆ ا. يمەل سلەدۋششي سوستاۆ سەمي:
- جەنا بيبيگۋل,
- سىن شامگالي,
- مات انافيا, پروجيۆالا ۆ گ.تاشكەنتە.
سۆەدەني ۆ وتنوشەني وتتسا ۆ دەلە نە يمەەتسيا.
ناچالنيك سگا دكنب رك پو كۋستانايسكوي وبلاستي ۆ.دانين.
11.12.2007گ. № ي/6 – 5583.»
ءسويتىپ, الگى حاتتارمەن تانىسىپ, جوعىمىزدى تاپقانداي ەرەكشە كۇيدە بولىپ, «كەزىندە «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولعان, «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ۇلتىمىزدىڭ بەلگىلى اقيىق تۇلعالارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ ءتارىزدى ازاماتتارمەن يىق تىرەسە ەڭبەك ەتكەن اسىل ازامات اعابەك بايدۋللاەۆتىڭ ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ وڭىرىندە جاقىن كىمى قالدى, كىمدەر ونى بىلەدى ەكەن» دەگەن وي قاۋزادىق.
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ جەڭىل جۇمىس بولعان جوق. ويتكەنى ونىڭ زامانداستارى بۇل كۇندەرى قاتارىمىزدا جوق. كوپ جىلدار ساۋداكەنتتە (بۇرىنعى بايقادام سەلوسى) تۇرعان اعابەكپەن بىرگە تار جول, تايعاق كەشۋدى باسىنان وتكىزگەن جان جارى بيبىگۇل اپا مەن ونىڭ جالعىز بالاسى شامعالي (كەزىندە جەرگىلىكتى اۋداندىق اۆتوبازادا جۇرگىزۋشى بولعان) ءبىراز جىل بۇرىن و دۇنيەلىك بولىپ كەتىپتى. ولاردان قالعان ۇرپاق ءومىر قىسپاعىنا ءتۇسىپ, بىرەۋلەرى كورشى جاتقان شىمكەنتكە اسىپ, ەكىنشىلەرى تاراز شاھارىنا اۋىسىپ, جاڭاتاس وڭىرىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتىر ەكەن. ولاردىڭ بىرنەشەۋىمەن جولىعىپ, ماندىمدى دەرەك تاۋىپ, قۇندى مالىمەت الا الماعانىمىزعا وكىندىك.
– بيبىگۇل اپايدىڭ كوزى تىرىسىندە كوپ جىلدار بويى كورشى بولىپ, ارالاسىپ تۇردىق. اپاي شەشىلىپ كوپ سويلەسە بەرمەيتىن, بىرەۋدىڭ ىسىنە ءجون-جوسىقسىز ارالاسپايتىن, مىنەزى سالماقتى دا سابىرلى, جۇرەگى مەن ويى تازا, وتە ۇستامدى, پاراساتتى, كەلبەتتى كىسى ەدى. جارىقتىقتىڭ بۇكىل بولمىسىنان بۇرىنعىلاردىڭ اقىلدى بايبىشەلەرىنە ءتان جاقسى مىنەزدىڭ ءيسى اڭقىپ تۇراتىن. سويتسەك, كەزىندە بىلمەپپىز, ول اپانىڭ پەيىلى دارحان, سۇيەگى اسىل جاقسى جان ەكەن-اۋ. ۇلتىمىزدىڭ ماقتان ەتەر تالاي ازاماتتارمەن كەزىندە داستارقانداس بولعانىنىڭ ءوزى, بىلە بىلسەك, كەرەمەت عاجايىپ دۇنيە ەمەس پە؟!
كەيدە كوڭىلى كەلسە قولىندا ەرتە كەزدەن ساقتالىپ كەلە جاتقان ۋاقىتپەن سارعىش تارتقان فوتوسۋرەتتەردى اقتارىپ «مىنا ۇستەل باسىندا جاقىنىراق وتىرعان ساكەن سەيفۋللين, ارىراقتا وتىرعان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ال مىناۋ مەنىڭ كۇيەۋىم مارقۇم اعابەك, ونىڭ وڭ جاعىنداعىلار جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن دىنمۇحامەد ءادىلوۆ» دەپ سىر شەرتەر ەدى. بىراق ءبىز, جاستىعىمىزدان بولار, ولارعا ءمان بەرمەي, ودان ءارى سۋىرتپاقتاپ, اڭگىمەگە قوزعامايتىنبىز. اتتەڭ, قاتار ءجۇرىپ, ول كىسىنىڭ ىشكى سىرىن, كەۋدەسىندە سايراپ جاتقان قىمبات قازىنانى كەزىندە كوڭىلىمىزگە توقي الماعانىمىز وكىنىشتى. التىننىڭ سىنىعى, ەسكىنىڭ كوزى بيبىگۇل اپاي دا 90-جىلدارى دۇنيەدەن ءوتتى دە كەتتى. ونىڭ ىشكى سىرى دا وزىمەن بىرگە كەتتى..., – دەپ ەسكە الاتىن بيبىگۇل اپانىڭ ونداعان جىل كورشىسى بولعان, جانى جاناتتا شالقىعىر مارقۇم شەشەمىز باقتىلى ۇسەنقىزى تۇرلىبەكوۆا.
سول فوتوسۋرەتتەردى تابۋعا ءبىز دە ءبىراز اۋرەلەندىك. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كىمنىڭ قولىندا قالعانى بەلگىسىز, بار بولعانى, قولىمىزعا ىلىككەنى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا بۇگىن ۇسىنىلىپ وتىرعان اعابەك اعانىڭ جەكە فوتوسۋرەتى عانا بولدى.
بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا اعابەك بايدۋللاەۆ 1902 جىلى قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنىڭ قاراتاۋ سىلەمىندەگى, حالىق كوسەگەنىڭ كوكجونى دەپ بىلەتىن ءۇشباس اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ويى زەرەك اعابەك ءدۇبىرلى قازان رەۆوليۋتسياسى جىلدارىندا قىر اسىپ, وڭتۇستىكتەگى قاتارلاس جاتقان ۇلكەن شاھار شىمكەنتكە بارىپ, ءبىلىم جولىنا ءتۇسىپ, سول جەردەگى ورىس-تۇزەم ۋچيليششەسىن تامامداعانى بەلگىلى. ودان كەيىن تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان (قاي فاكۋلتەتتى بىتىرگەنى بىزگە ازىرشە بەيمالىم – اۆتور). سول جىلدارى قازاق حالقىنىڭ زيالى ازاماتتارىمەن تانىسىپ, ولارمەن كوپ جىلدار قويان-قولتىق ارالاسقان, ساياسي-ۇيىمداستىرۋ قىزمەتتەر اتقارىپ, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەسكەن.
كەزىندە تۇركىستان قالاسىنداعى ماقتا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى, قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولىپ, كەيىنىرەك وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىن (وبلىستىق ميليتسيا ءبولىمىن) باسقارىپتى دەگەن دەرەكتەر بار. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي ەلىمىزدە ەتەك العان قۋعىن-سۇرگىن, نەگىزسىز جالا ا.بايدۋللاەۆتى دا اينالىپ وتپەيدى. ول 1928 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى» دەگەن جالامەن اباقتىعا جابىلادى. ودان جەرلەسى دىنمۇحامەد ءادىلوۆتىڭ كومەگىمەن قاشىپ شىعىپ, تۋعان ولكەسى – سارىسۋ اۋدانىنىڭ تالاس بويىنداعى مويىنقۇم مەن كوكجونداعى ءۇشباس اراسىندا اۋىلدارعا تىعىلىپ, بىرەر اي باس ساۋعالايدى. بىراق وگپۋ مەن نكۆد-نىڭ «بەلسەندى» قىزمەتكەرلەرى قالماي ىزىنە ءتۇسىپ, قۋعىنشى قارۋلى جاساق ۇيىمداستىرىپ, 1928 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ونى قايتا قولعا ءتۇسىردى. ەكى «قاشقىندى» (مۇقىش ءادىل ۇلى مەن اعابەك بايدۋللاەۆتى) اۋليەاتاعا الىپ كەلەدى. جەڭىل-جەلپى جۇرگىزگەن تەرگەۋدەن كەيىن, ۋاقىت وزدىرماي, ونى باسقا دا قازاقتىڭ بەلدى تۇلعالارىمەن – ساياسي تۇتقىندارمەن توپتاستىرىپ ماسكەۋدەگى اتىشۋلى «بۋتىركا» تۇرمەسىنە جەتكىزىپ, نكۆد-نىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن تاعىلعان ايىپتارى سول جەردە «مويىنداتىلىپ», 1930 جىلى سوت شەشىمىمەن 5 جىل ارقالاپ كەتە بارادى.
جوعارىدا قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇقكد بەرگەن رەسمي انىقتاماسىندا اعابەكتىڭ ول جىلداردى «بەلومور» كانالىنىڭ قۇرىلىسىندا وتكەرگەنى باياندالعان. قيىندىققا قايىسپاعان ەر ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, بىرەر جىل ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسى وڭتۇستىكتە قىزمەت ىستەپ, ودان كەيىن قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك ساۋدا سالاسىن باسقارادى. ال 1936 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ جەتىقارا اۋدانىنىڭ قالالىق ساۋدا بولىمىنە قىزمەتكە جىبەرىلىپتى. سول مەكەمەنى باسقارىپ جۇرگەنىندە ونى نكۆد قىزمەتكەرلەرى 1937 جىلدىڭ قاراشاسىنىڭ 4-ءى كۇنى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن تۇتقىندايدى. ونىڭ «بۇرىنعى ىستەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ» 20 قاراشا كۇنگى «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن 58-10 بابى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. بۇل ۇكىم, ۋاقىت سۋىتپاي, 23 قاراشا كۇنى ىسكە اسىرىلادى. اعابەكتىڭ سول كەزدە نەبارى 35 جاسقا جەتپەگەن كەزى ەكەن-اۋ!
اعابەكتىڭ جۇبايى بيبىگۇل اپاي جاستاي قالعان جالعىز ۇلى شامعاليدى جەتەكتەپ, كۇيەۋىنەن ءبىر حابار بولار دەگەن ۇمىتپەن بارماعان جەرى, اشپاعان ەسىگى جوق. تاشكەنت, الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى ءۇش ارىپتەن تۇراتىن مەكەمەلەردىڭ تالايىنىڭ ەسىگىن قاقتى, ماسكەۋگە جالىنىپ-جالبارىنىپ ونداعان حات جولدادى. بارلىعى دۇرىس جاۋاپ بەرۋدەن جالتارىپ, «جاۋابىن كەيىن بەرەمىز, كۇتىڭىز» دەپ اۋىزدارىن قۇرعاق شوپپەن ءسۇرتىپ شىعارىپ سالۋمەن بولدى. تەك كەيىنىرەك ء«سىزدىڭ جۇبايىڭىز «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلدى» دەگەن حابار كەلدى.
الماتى قالاسىنداعى تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەن ۇلى شامعاليدى «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ وقۋدان شىعارىپ, ودان ءارى وعان ءبىلىم الۋعا مۇمكىنشىلىك بەرمەيدى. ەشبىر جۇمىسقا ورنالاسا الماي قينالعاننان سوڭ تىلەۋلەستەرىنىڭ اقىلىمەن جاقىن اعايىندارى امانتايدىڭ ەسىمىن فاميليا رەتىندە الىپ, «امانتاەۆ شامعالي» اتانىپ كەتەدى. ۋاقىت وزا, «ادام ءۇش كۇننەن سوڭ كورگە دە ۇيرەنەدى» – دەگەندەي كەيىن ونىڭ قۇلاعى بۇل فاميلياعا دا ۇيرەنىپ كەتتى. سودان, ولاردى كوپ جىلدار «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى», «حالىق جاۋىنىڭ ۇلى» دەپ ەش قىزمەتكە جاقىنداتپاي, ءومىردىڭ تالاي سۋىعى مەن ىستىعىن كورىپ, تالاي ادام سەنگىسىز قيامەت قيىندىقتاردى باستارىنان وتكەردى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي بيبىگۇل اپا كۇيەۋىنىڭ اتامەكەنى سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى ساۋداكەنت (بايقادام) سەلوسىنا كوشىپ كەلىپ, جاپاندا قالعان جالعىز ۇلى شامعاليدى اعايىن-تۋىستارىنا, ەل-جۇرتىنا جاقىنداتىپ, ۇيلەندىرىپ, «اللا, وسى كۇنىمىزگە دە تاۋبە. ايتەۋىر اعابەكتەن قالعان جالعىز تۇياعىمدى امان ەتە كور. «ورنىندا بار وڭالار» دەپ قازاق بەكەر ايتپايتىن شىعار. ءۇرىم-بۇتاعى جوعالماي, اعابەكتىڭ شاڭىراعىنىڭ وتى سونبەسىن!» دەپ جاراتۋشى يەمىزگە جالبارىنىپ, الدىندا باس ءيىپ, شۇكىرشىلىك جاساپ ءجۇرىپ ۇلىنان ءبىراز نەمەرە ءسۇيدى. كونەكوزدەردىڭ ەستەرىندە بيبىگۇل اپانىڭ مىنا ءبىر ولەڭدەرى قالىپتى.
دۇشپان ك ۇلىپ, دوس جىلار قايعى ءتۇستى,
ەشكىمگە كەز قىلماسىن مۇنداي ءىستى.
تاعدىرعا ءتان بەرۋمەن جۇرەمىز دە
دەرت-قايعى تۇس-تۇسىنان قونعان كۇشتى» –
دەپ كوز جاسىن سىعىپ-سىعىپ الىپ, اۋىر كۇرسىنىپ, نەمەرەلەرىن باۋىرىنا باسادى ەكەن جارىقتىق.
1962 جىلى «اعابەك اقتالىپتى» دەگەن جىلى حابار جەتكەندە جاقسىنىڭ جارقىن بەينەسىن كوز الدىنا ەلەستەتكەن بيبىگۇل اپا داۋىس شىعارىپ, كوز جاسى كولدەي اعىل-تەگىل بولىپ, ەگىلە, سوگىلە ۇزاق جىلاعانى جاقىندارى مەن كورشىلەرىنىڭ ءالى ەسىندە.
– اعابەكتى ەسكە تۇسىرگەندە كوڭىلىم الەم-جالەم بولىپ, جۇرەگىم شانشىپ, ساي-سۇيەگىم سىرقىرايدى. قيىن-قىستاۋ جىلدارى ەل بيلەپ, حالىق ءۇشىن جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي قىزمەت ەتكەن ابزال ازاماتتىڭ سۇيەگى بۇل كۇندەرى قاي جەردە جاتقانى دا بەلگىسىز. اق جاۋىپ, ارۋلاپ قويىلمادى دا. وعان كىمدى كىنالايمىز... ۋاقىت سولاي بولدى. وي, زۇلمات زامان-اي دەسەڭشى! – دەپ وتىرۋشى ەدى جارىقتىق بيبىگۇل اپا تەرەڭ مۇڭعا ورانىپ.
وكىنىشكە قاراي, كەزىندە «الاش» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعان, حالقىمىزدىڭ تالاي بەلگىلى تۇلعالارىمەن قويان-قولتىق ارالاسقان, وي-پىكىرلەر بولىسكەن, ەل-جۇرتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ايانباي تەر توككەن, ءتىپتى ءومىرىن قيعان اسىل ازامات اعابەك بايدۋللاەۆ تۋرالى جالپى كوپشىلىك (وكىنىشتىسى, بۇگىنگى جەرلەستەرى دە ۇمىت قالدىرىپ بارادى) وسى كۇنگە دەيىن بىلە بەرمەيدى, تاريحشى-زەرتتەۋشىلەر دە ەسكە تۇسىرە بەرمەيدى. بۇل, ءسىرا, ارتىندا ىزدەۋشىسى, سۇراۋشىسى بولماعاندىقتان بولار...
رەپرەسسياعا ۇشىراپ, جازىقسىز جازالانىپ, كەسەلدى كەزەڭ قۇيىنىنداعى «قىزىل قىرعىننىڭ» قۇربانى بولعان بوزداقتىڭ ەسىمىن سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جاڭاتاستاعى جانە وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بەرسە ورىندى بولار ەدى. ول بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇمىتىلماس بورىشى.
ەلىم دەپ وتكەن ەر ازامات اعابەك بايدۋللاەۆتىڭ ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماۋ كەرەك!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ,
مەديتسينا پروفەسسورى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز
