سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ءبىزدىڭ ەلدە دە ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ سانى ارتپاسا, كەمىمەي تۇر. وسى ورايدا جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اسەرى قانداي, جاستار ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋ ارقىلى بۇل ساناتتاعى جاستاردىڭ سانىن قىسقارتۋ مۇمكىن بە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك.
سوڭعى جىلدارى ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ قوعامداعى ۇلەسىنىڭ ارتۋى مەملەكەتتىك, ءتىپتى الەمدىك ماسەلە دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, قىزۋ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وسى سالاداعى زەرتتەۋلەرى NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ جالپى حالىق سانىنداعى ۇلەسى ۇلتتىق ەكونوميكالاردىڭ دامۋىنا, سونداي-اق الەمدىك ەڭبەك نارىعىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتەتىنىن اڭعارتىپ وتىر. قالاي دەگەندە دە, ءبىلىم الۋ مەن ەڭبەكتەن قاشقاقتايتىن ازاماتتار ءتۇرلى الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋىنا دا اسەر ەتەدى.
اتالعان توپتىڭ پايدا بولۋى ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە رۋحاني دامۋىمەن بايلانىستى. قازىرگى ۋاقىتتا جالپى ەۋروپا ەلدەرىندە وسى ساناتتاعى جاستار جالپى حالىقتىڭ 14,7%-ىن قۇرايدى. بۇل توپتاعى جاستاردى جۇمىس پەن وقۋعا ىنتالاندىرۋعا ەكونوميكاسى وزىق مەملەكەتتەردىڭ دە شاماسى جەتپەي ءجۇر. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى NEET ماسەلەسىنە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىم تاپپاي الەك. ونى ەلدەگى ەسكىرگەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن جانە ەڭبەك نارىعىنداعى ۇلكەن وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرادى.
ال كۇنشىعىس ەلىندە NEET جاستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن, باعىت كورسەتەتىن ارنايى باعدارلاما وقىتىلادى. سونداي-اق توكيو ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك داعدىلارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن كەز كەلگەن جوبالاردى بەلسەندى تۇردە قولدايدى. جاپون قوعامى ءۇشىن NEET تاقىرىبىنىڭ وزەكتىلىگى سونشالىق, ق ۇلىقسىز جاستار تاقىرىبى زاماناۋي جاپون ادەبيەتىندە دە قوزعالىپ ءجۇر. جازۋشىلار 15-34 جاستاعىلاردى نەگىزگى اۋديتوريا رەتىندە بەلگىلەپ, شىعارمالارىن سولارعا نەگىزدەپ جازادى.
مۇحيت اسىپ, اقش جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىن قارار بولساق, NEET جاستار ماسەلەسى بۇل ايماقتاردى دا اينالىپ وتپەگەن. مۇنداي الەۋمەتتىك قۇبىلىستى اقش-تا «جەرتولە تۇرعىندارى» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل توپتى نەگىزىنەن وقۋ ورىندارىن ەندى اياقتاعاندار قۇرايدى. وسى ورايدا تاعى ءبىر ماسەلە كوتەرىلەدى. وقۋ قۇنىنىڭ ءوسۋى كوپتەگەن جاستى جوعارى بىلىمنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ال ول سايكەسىنشە الەۋمەتتەنۋدىڭ ساتسىزدىگىنە اكەلىپ سوقتىرادى.
بۇل پروبلەما لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە دە وزەكتى. ويتكەنى مەكسيكا زەرتتەۋلەرىنە زەر سالساق, ەل اۋماعىندا ەسىرتكى كارتەلدەرىنىڭ ارباۋىنا ەڭ كوپ ۇشىرايتىن جانە ەسىرتكى ساۋداسى مەن وعان قاتىستى قىلمىسقا باراتىن وسى توپتىڭ وكىلدەرى ەكەن.
كورشىلەس رەسەي جەرىندە NEET جاستارىنىڭ ۇلەسى 15-24 جاس ارالىعىنداعى بارلىق جاستاردىڭ شامامەن 15%-ىن قۇرايدى. جاستاردىڭ NEET جاعدايىنا ءتۇسۋ قاۋپى نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن نە ءتىپتى ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن بايلانىستى. ءۇندىستاندا 15 جاستان 24 جاسقا دەيىنگى ۇلداردىڭ 6,4%-ى NEET قاتارىندا, ال وسى جاس توبىنداعى قىزداردىڭ ۇلەسى 44,9%-دى قۇرايدى. ءۇندى مادەنيەتىندە ءوزىن ءوزى اسىراي الاتىن, تاۋەلسىز قىز وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعى سانالادى, سوندىقتان قارجىلىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەۋ ءۇشىن ونى جۇمىسقا جىبەرۋدەن گورى ۇيدە ۇستاۋ قاۋىپسىز دەپ سانايدى.
بۇل پروبلەما ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بار. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى حالىققا جولداۋىندا جىل سايىن مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 21 مىڭعا جۋىعى وقۋعا تۇسە المايتىندىعىن, كوبى جۇمىسسىز قالاتىنىن جانە سونىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ تەرىس باعىتقا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى جوعارىلايتىنىن ايتىپ, ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
2019 جىلعى رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس, جالپى ەلدەگى NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 7,4 پايىزدى قۇرايدى. وڭىرلەردەگى حالىق سانىنىڭ وزگەرۋى مەن جۇمىسسىزدىق سەكىلدى الەۋمەتتىك احۋالعا بايلانىستى ۇلەس كورسەتكىشى تۇرلەنىپ وتىرادى. اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ ەڭ تومەنگى مەجەلەرى قاراعاندى, تۇركىستان وبلىستارىنا ءتان ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
تۇركىستان وبلىسىنداعى NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 2019 جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا, 10,7% قۇراپ وتىر. بۇل 2018 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 2,6%-عا تومەندەگەن. ال 2020 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىنىڭ رەسمي ستاتيستيكالىق كورسەتكىشى وبلىس بويىنشا 6,7%-دى قۇراپ, 31 201 جاسقا تەڭەستىرىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى كورسەتكىشتى بارىنشا تومەندەتۋ جانە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن گرانتتار شەڭبەرىندە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى قولعا الىنىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسىن باستاۋعا كوپتەگەن مۇمكىندىك بەرىلگەن. اتاپ ايتار بولساق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جاس كاسىپكەرلەر, 14 پەن 28 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز جاستارعا ارنالعان 555 600 تەڭگەنى قۇرايتىن قايتارىمسىز نەگىزدەگى گرانتتار ۇسىنىلۋدا.
ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2020 جىلى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى اياسىندا 29 جاسقا دەيىنگى جاستار قاتارىنان 30 639 ادامعا قولداۋ كورسەتىلۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىنگى كۇنى ناقتى 13 198 ادام جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا قاتىستى.
«ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى اياسىندا 2020 جىلدىڭ I جارتىجىلدىعىندا 422 مامان جۇمىسقا ورنالاستى. ولاردىڭ 285-ءى ءبىلىم بەرۋ, 100-ءى دەنساۋلىق ساقتاۋ, 57-ءسى اگروونەركاسىپتىك كەشەن, 10-ى سپورت, بەسەۋى مادەنيەت, التاۋى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسى بويىنشا قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
«جاسىل ەل» ەڭبەك جاساقتارى باعدارلاماسى بويىنشا 2020 جىلى مامىر-ماۋسىم ايلارىنان باستاپ قاراشا ايىنا دەيىن 1 275 جۇمىس ورنىنان تۇراتىن ەڭبەك ماۋسىمى باستالادى. قازىر توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى جۇمىس جوسپارى كەشىگۋدە. وسى جوبا اياسىندا جۇرگىزىلگەن تالداۋلارعا سايكەس, تۇركىستان وبلىسىندا «جاسىل ەل» ەڭبەك جاساقتارى باعدارلاماسىنىڭ وڭىرگە جىل سايىنعى بولىنەتىن ليميت سانىن 1 275-تەن 1 500-گە ارتتىرۋ جولعا قويىلىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا پروباتسيا ەسەبىندەگى جاستار مادەني-رۋحاني, سپورتتىق شارالارعا, ۇيىرمەلەرگە تۇراقتى قاتىستىرىلىپ, قاداعالانۋدا جانە NEET جاستار اراسىندا «كەلەڭسىز جاعدايلار مەن جات قىلىقتاردىڭ, دەسترۋكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىقتى (قۇقىق بۇزۋشىلىق) الدىن الۋعا باعىتتالعان پسيحولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارى» تاقىرىبىندا 83 كەزدەسۋ جانە موتيۆاتسيالىق سەمينار-ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلىپ, بۇگىنگە دەيىن 752 جاسپەن جۇمىس جۇرگىزىلدى.
سونىمەن قاتار جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا «جاس كاسىپكەر», «كوشباسشىلىق مەكتەبى» تاقىرىپتارىندا وقىتۋ ترەنينگتەرى مەن ۇيىرمەلەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءىس-شارالار لەگى جاستاردىڭ بيزنەستى باسقارۋعا, جەكە بيزنەس-جوسپارىن دايىنداۋعا, ءوز كاسىبىن اشۋعا, دۇرىس الەۋمەتتەنۋىنە باعىتتالۋدا. اتقارىلىپ جاتقان وسى جۇمىستار NEET جاستاردىڭ قاتارىن ازايتادى دەگەن سەنىمىمىز بار.
جاستار ورتالىقتارى مەن ۇيىمدارى ەڭ الدىمەن وسى ساناتتاعى جاستارمەن جۇمىستى كوبەيتۋگە ماڭىز بەرۋى كەرەك. جاستارمەن جۇمىس ىستەيتىن بىرلەستىكتەردە كرەاتيۆتى كوزقاراستىڭ بولماۋى جاستاردىڭ جاۋاپسىز جانە دەسترۋكتيۆتى اعىمدارعا تۇسۋىنە الىپ كەلەدى. جاستار ورتالىقتارىنا دەگەن سەنىم ازاماتتارىمىزدىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ جەتىلۋىنە ىقپال ەتۋى كەرەك. جاستار قوزعالىستارىنىڭ بارلىق ءىس-شارالارى تەك بەلگى ءۇشىن عانا ەمەس, ماقساتتى سيپاتتا بولۋى وتە ماڭىزدى.
