ماسك نەگە مارسقا اسىعادى؟

مارستىڭ دا مازاسىن الامىز-اۋ

ونەرتاپقىش يلون ماسكتى ايت­قاندا قىزىل عالامشار قول­سوزىم جەردە تۇرعانداي كۇيگە بولەنەسىز. 2050 جىلى مارستى تۋريس­تىك ايماق ەتىپ, قالاشىق سالۋعا بەل بۋعان كاسىپكەردىڭ ىزدەنىسى, جەردەن بولەك تىرشىلىك تانۋعا دەگەن ۇمتىلىسى قىزىق تا قىم-قۋىت. الداعى ۋاقىتتا ميلليون ادامدى سول جاققا كوشىرمەك نيەتتە. اقشاڭىز كوپ بولسا, قىزىل عالامشاردا ءومىر سۇرەم دەسەڭىز ەركىڭىز. عالامات عارىش كەمەلەرىن ۇشىرىپ, وزگە پلانەتاعا كوپىر سالۋعا ارە­كەت­تەنگەن ينجەنەردىڭ ءىسىن قۇپ­تاماسقا لاج جوق. ەندى بىر­نەشە جىلدان كەيىن مارستا ادام­داردىڭ كۇن كەشىپ جاتقانىن ەس­تىسەڭىز, تاڭعالماڭىز. كۇننەن جەر­گە قاراعاندا ەكى ەسە الىس ورنا­لاسقان مۇزداي عالامشاردا كۇ­نەلتۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق, بى­راق ادامنان ايلا ارتىلعان با؟

ەندى بۇعان بەلگىلى فيزيك ستيۆەن حوكينگتىڭ  پىكىرىن قوسىپ سالماقتاساق. استروفيزيك: ء«بىز­دىڭ پلانەتامىز تۇراقسىز بولىپ كەلەدى. ءجۇز جىلدان كەيىن ادامزات وزگە عالامشاردى وتار­لايدى», دەيدى دە, بولاشاقتا ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن فاك­تورلاردى ىلىككە الادى. ونىڭ العاشقىسى – ەپيدەميا, ودان كەيىن اس­تەرويدتەردىڭ قۇ­لاۋى جانە حا­لىق سانىنىڭ ءوسۋى. بۇل ءۇش بولجامنىڭ ۇشە­ۋى دە بىرتىندەپ ورىندالىپ جات­قاندىقتان, قار­سى شىعۋعا نەگىز جوقتاي. في­زيك ودان سوڭ وزگە عالام­شار­لىق­تار­دىڭ بارىنا يمانداي سە­نەدى. ياكي, بىزبەن قاتار پاراللەل تىرشىلىك ەتىپ جاتقانداردى مەڭ­زەپ وتىر. ادامداردىڭ ولار­مەن جولىعۋىن كولۋمبتىڭ ۇن­دىس­تەرمەن كەزدەسۋىمەن سالىس­تىراتىنىن قايتەسىز؟ راس, ر.حەن­سوننىڭ « ۇلى سۇز­گى»­ تۇجى­رىمداماسى مەن س.حوكينگ­تىڭ «جاڭا جەر» ەكسپەديتسياسىنىڭ تۇپكى مانىنە ۇڭىلسەڭىز, بولاشاق جايىندا ۇزىك-ۇزىك وي تاستايدى. ەكەۋىنىڭ پايىمىن ەرتەگىگە بالاپ, سىرت كوز سىنشى دەگەن­دەي ءوز پريزمامىزعا سالىپ قا­رايىقشى. تاۋبەسىن اۋزىنان تاس­تاماعان اتا-بابامىز ەسكى شا­ريعات بويىنشا «دۇنيەگە ادام قوناق, شىركىن-اي, تۇنەپ كوشكەن» دەيتىنى بار ەمەس پە؟ قۇراندا دا ولشەۋلى كۇنىمىزدىڭ اقىرزامانمەن اياق­تالاتىنىن ايتادى عوي. مىنە, زەرتتەۋشىلەردىڭ دە تەورياسى اتا-بابا اكسيوماسىنان باس­تاۋ الىپ تۇرعانداي. ارينە, عالىمداردىڭ تولعانىسىنا سە­نۋ, سەنبەۋىڭىز ءوز ەنشىڭىزدە, بى­راق جۇرە قابىلداۋعا تاعى بول­ماس.

دەرەكتەرگە سۇيەنىپ سويلەي­تىن استروفيزيك برەندون كار­تەر «الەمنىڭ سوڭى تۋرالى تەورەما» اتتى ەڭبەگىندە: «ەگەر بۇ­گىنگى كۇننىڭ ادامدارى ادام حرونولوگياسىنىڭ كەز­دەي­سوق ورنىندا بولسا, ءبىز وسى حرونولوگيالىق شكالانىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەمەي مە؟ وركەنيەت ءوز تا­ريحىنداعى ءۇشىنشى بۇرىلىس نۇكتەسىنە جاقىنداعان سىڭاي­لى. ادامزات گەنەتيكالىق تەح­نولو­گيا­لاردىڭ كومەگىمەن IQ دەڭگەيىن تەز ارتتىرا ال­دى. دا­مۋشى ينتەللەكت, ءوز كەزەگىن­دە, اقىلدى ادامداردىڭ سانىن ۇل­عايتتى. ءتۇرلى تەحنولوگيالار, اتوم بومبالارى, دەموگرا­فيا ديناميكاسىنىڭ جەرگە اكەلگەن پايداسىنان زيانى كوپ. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر مىسال. بۇگىندە قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا جانە ەۋروپا ەلدەرى قارتايىپ بارا جاتقان مەملەكەتتەر قاتا­رىندا. بالا تۋ كورسەتكىشى جا­عى­نان تومەن. سابيلەرگە قا­را­عاندا ۇزاق جاساعان قاريا­لاردىڭ كوپتىگى بايقالادى. كا­نا­دالىق زەرتتەۋشىلەر بريچەر مەن يببيتسون 30 جىلدان سوڭ جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ سانى 9 ميل­لياردقا جەتىپ, كۇرت قۇل­دىرايتىنىن ايتادى. 1970 جىلدان بەرى بولاشاق تۋرالى تۇ­سى­­­رىلگەن ءفيلمنىڭ كوبى «ادام سانىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى جەر بەتىندەگى قور­قىنىشتى اپات­تار» دەگەن سوز­دەرمەن باس­تا­لادى. بۇدان قو­رىتىندى شى­عارۋدىڭ ءوزى قور­قىنىشتى. عالىمداردىڭ پىكىرىن قۇپتاي وتىرىپ, ءارى قاراي ءبىز بەيمالىم دۇنيە الەمىنە ساپار شەكسەك. اڭىزدا دا استار بار.

ادامدار شولپاننان كەلگەن بە؟

ماقالامىزدىڭ باسىندا مارس­تى باعىندىرۋىمىزعا از قالعانىن مالىمدەگەن بولاتىنبىز. ەندى شولپان جايلى سىر تارقاتساق. «ادام بالاسى جەرگە اۋەلدە شولپان پلانەتاسىنان كوشىپ كەلگەن» دەگەن پىكىردى امەريكانىڭ ينجەنەر عالىمى س.گرينۆۋد ايتقان. ول ءوزىنىڭ ويىن بىلاي دەپ تۇجىرىمداپ ءتۇسىندىردى: «ادام بالاسى شول­پاننان العاش كوشىپ كەلگەندە جەر تابيعاتىنىڭ جاعدايىنا ۇيرەنىسە الماعان. جەر اتموسفەراسى مەن اۋا رايىنا ادام ۇلكەن قيىندىقپەن قالىپتاستى. تاۋلارداعى ۇڭگىرلەردى پانالادى, اڭ اۋلادى, ءۇي سالدى. سون­دىقتان دا ادامدى شولپان پلانەتاسىنان كوشىپ كەلدى دەۋگە نەگىز بار. مەنىڭ ويىمشا, ادام دەگەن ارداقتى اتقا يە بولعان سانالى تىرشىلىك يەلەرى – ءوزىمىز دە قانداي دا ءبىر جوعارى دامىعان وركەنيەتتىڭ قولىنان شىققان جاساندى بيوپەندەمىز».

ەندى قاراڭىز, ءبىر كەزدەرى شول­پان دا جەردەي جايناپ تۇرعان پلانەتا بولعان ەكەن. بىراق وركەنيەتى ابدەن جوعارى­لاعان پلانەتا تابيعاتىن تۇتاس­تاي مەڭگەرگەن ەل تىنىش قالا ما؟ شولپاننىڭ قىرتىسىن قاز­­عىلاپ, قازبا بايلىعىن ىز­دە­گەن. سودان ءبىر زاماندا شول­پان قىرتىسى قىزىنىپ, جا­نار­تاۋ اتاۋلى بەلسەندى ات­قى­لاۋعا كوشكەن. سۋ بۋعا اينا­ل­ىپ, كوك بىتكەن سارعايا قۋراپ, قىرتىس بەتى جارىلىپ, اپتاپتى ءشول دالاعا اينالعان. وسىنى بايقاعان عالىمدار پلانەتاارالىق كەمەلەر جاساپ, جۇرتتى جەرگە كوشىرەدى. بۇل اڭىزعا پاراپار اڭگىمە دەسەڭىز, جەردەگى ادام ساناسىنا سىيمايتىن قۇبىلىستار وتكەننەن حابار بەرەتىندەي. ار­حەو­لوگتەردىڭ الدەبىر الىپ ادامداردىڭ توپىراققا تابانى تيگەنى تۋرالى زەرتتەۋلەرى شىندىققا جاناسادى.

س.گرينۆۋد زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن ەگيپەتتەگى عالامات پي­راميدالارعا اۋدارادى. «قان­شا قارابايىر, تەحنيكا­سىز بول­سا دا, شولپاننان كەلگەن­دەردىڭ ساناسىندا وركەنيەتكە ءتان عىلىمنىڭ نەگىزى ساقتالدى. ول ءبىلىم ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ وتىردى. كەلە-كەلە سول شولپاندا ءبىر زاماندا ءومىر سۇرگەن اتا-بابالارىنىڭ قا­سىرەت­تى كۇندەرىن ماڭگىلىك ەستە ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن ەن دالاعا  بىر­نەشە پيراميدا تۇرعىزعان. پيراميدالاردىڭ الدىنداعى ايەل-انا – سفينكس تاس بەينەسى شولپاندىقتاردىڭ جەرگە قاراي ۇشىپ شىققان باعىتىنا ساي قاشالىپ, ەكى ءىرى پيراميدانىڭ قاسبەتتەرى كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن­نىڭ تەڭەلۋى تاۋلىگىندەگى تاڭ مەزگىلىندە شىعىس كوكجيەكتەن كوتەرىلگەن كۇننىڭ العاشقى ساۋلەلەرى ءدال تۇسەتىندەي ەتىپ سالىنعان. جالپى, ەسكەرتكىشتەر كەشەنى كۇن جۇيەسىنىڭ سحەماسى مەن كوشكەن كەزدەگى عارىش كەمەلەرىنىڭ شولپاننان جەرگە دەيىنگى ۇشۋ تراەكتوريالارىن اڭعارتادى».

مۇنداي پىكىرلەر عالىمدار­دىڭ عىلىمي وي-جۇيەلەرىنە قوزعاۋ سالا باستادى. 1973 جى­­­لى امەريكا زاڭگەرى دج. ي.ءفيليپس­­­تىڭ ۇسىنىسىمەن حالىق­ارالىق «ەجەلگى استروناۆتار قوعامى» قۇرىلدى. قو­عام قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندە­تى جەرىمىزگە وزگە جۇلدىز جۇيەسىن­دەگى تىرشىلىكتى پلانەتالاردىڭ بىرىنەن وركەنيەتتى ادامداردىڭ كەلگەن-كەلمەگەنىن انىقتاۋ. ۇيىم بۇكىلالەمدىك كونفەرەن­تسيالار وتكىزىپ, «ەجەلگى اسپان» دەپ اتالاتىن ارنايى جۋرنال شىعارادى. بۇگىندە جەتكەن جەتىس­تىكتەرى كول-كوسىر. پاس­حا ارا­لىنداعى كوز جانارلارى اس­پانعا قاراعان جۇزدەگەن الىپ تاس ءمۇسىن ەجەلگى ءىرى ادام­­داردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ايدىك­تەپ تۇرعانداي ما, قالاي ءوزى؟

بۇگىندە عالىمدار «جەردە عانا تىرشىلىك بار ما؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ جاتىر. بۇل جۇمباقتىڭ دا شەشىمى كوپ ۇزاماي تابىلاتىنىنا كۇما­نىمىز جوق. مارستان تۇسكەن مە­تەوريتتىڭ ون جىلدان كەيىن قۇ­­­پياسى اشىلدى ەمەس پە؟ ادام­نىڭ اقىلى بۇل مەجەنى دە باعىندىراتىنىنا سەنىم مول. مۇمكىن, سول ارقىلى جاماۋ-جاماۋ جەرىمىزدى ساقتاپ قالارمىز. قالتالىلاردى قىزىل عالام­شارعا كوشىرۋدى ماقسات تۇتقان ماسكتىڭ قارەكەتىنە سۇيىنەسىڭ كەيدە. ەلگە پايداسى جوق بايلار سولاي قاراي قونىس اۋدارسا, ادامزاتتى ارقالاپ تۇرعان جەر-انانىڭ جۇگى ءبىراز جەڭىلدەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟ ءاي, بىراق مىنا تۇرىمىزبەن مارستىڭ دا مازاسىن الامىز-اۋ!..