قايدا كەتىپ باراسىڭ, قايران تەڭگە؟

تۇتىنۋشى نارىق پەن تاۋار نارىعى دەگەن ۇعىمدار بار. قازاقستاندا نەگىزىنەن تۇتىنۋ نارىعى دامىعان. تۇتىنۋشى نارىق سۇرانىسىنىڭ 80 پايىزدان استامىن سىرتتان ەنگەن يمپورت تاۋارلار قۇرايدى. ال يمپورت تاۋارلاردىڭ دەنى دوللارمەن ساتىپ الىنادى. قوش, بۇل كوز ۇيرەنگەن, كوڭىل كوندىككەن قارەكەت قوي. دەگەنمەن ارتىق تابىس تابۋعا ادەت­تەنگەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن دوللار ارقى­لى شەكارا اسىپ كەلگەن تاۋارلاردى مەم­لەكەتتىڭ تەجەۋىمەن ساۋدالاۋ قيىنعا سوعادى. ارينە, ەلدىڭ جاعدايىن ويلاپ, ۇلت­تىق قوردى جۇمساپ, تەڭگە باعامىن ۇس­­تاپ تۇرۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل ءدال قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە وندىرىستەردىڭ قىسقارۋىنا, جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا سوقتىرۋى مۇمكىن. نارىقتى قول­دان تەجەۋ ءىرى وندىرىستەردى تۇنشىق­تىرۋ­مەن بىردەي. سوندىقتان مەملەكەت تەڭ­گەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىن ەنگىزۋگە جانە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋگە كوشتى.

تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى بۇرىن دا بولعان. بىراق ءدال بۇگىنگىدەي تومەندەگەن ەمەس. سەبەبى مۇنايدىڭ مۇنشالىقتى كۇرت تومەندەۋى دە بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. امە­ريكالىق ساراپشىلاردىڭ بىرقاتارى مۇنايدىڭ سونشالىقتى قاتتى ارزانداۋى رەسەي مەن قىتايدىڭ ساۋدا-ساتتىقتاعى باسە­كەلەستىگىن ارتتىراتىنىنا سەنەدى. تەڭ­گەنى ەركىندىككە جىبەرۋ دە قازاقستان ءۇشىن ۋاقىت ۇتۋدىڭ تاپتىرماس امالى دەۋ­گە بولادى.

ءيا, قۇرلىقتاعى ەكى ەلدىڭ الەۋەتى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. بىزدەگى تا­ۋار اينالىمىنىڭ 75 پايىزى ەۋرووداق پەن كورشى ەكى ەلدىڭ احۋالىنا بايلاۋلى. ەگەر سىرتقى ساۋداداعى ءىرى ارىپتەستەردىڭ بىرەۋىنىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلسە, ءبىزدى دە اينالىپ وتپەسى اقيقات. قازاقستاننىڭ ەۋرووداق ەلدەرىمەن اراداعى الىس-بەرىسى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. رەسەي مەن قىتايدىڭ سىرتقى ساۋداداعى ۇلەسى وتە قوماقتى.

الەمدى دۇرلىكتىرگەن پاندەميا كەزىن­دە اۋرۋىنان ايىققان قىتاي وزىندىك ۇستەمدىگىن كورسەتۋى مۇمكىن. شيكىزاتقا باعانىڭ تومەندەۋى, دوللاردىڭ كۇش الۋى ازياداعى ەلدەردىڭ قارجى نارىعىن السىرەتتى. رەسەيدىڭ دە ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى. ال باعاعا ءامىرىن جۇرگىزە الاتىن ءبىر عانا ەل بار جاھاندا, ول – ازۋلى امەريكا. امەريكالىقتاردىڭ رەسەيگە دەگەن كوزقاراسى جاقسى ەمەس. سودان «قارا التىن» باعاسىن ەڭ تومەنگى شەگىنە دەيىن تۇسىرۋگە بارىن سالادى. كاران­تين كەزەڭى سول جوسپاردى ءتىپتى ارتى­عىمەن ورىندادى. ەكونوميكالىق سايا­سات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىر­بەك ارىستانبەكوۆ تەڭگە باعامىن تەجەۋ ءتيىم­سىز ەكەنىن ايتادى.

– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەن الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى اياسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ باعامى نەگىزگى ءۇش فاكتور ارقىلى انىقتالاتىن بولادى. بىرىنشىدەن, تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى ەسەپشوتىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ەگەر اعىمداعى ەسەپشوتتىڭ سالدوسى مينۋسقا كەتە بەرسە, وندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ودان بەتەر قۇنسىزدانۋىنا جول اشىلادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى مۇناي باعاسى جوعارى بولعاندا قازاق­ستاننىڭ تولەم بالانسىنىڭ اعىم­داعى ەسەپشوتى شامامەن مينۋس 4 ملرد دوللار تاپشىلىق كوردى. دەمەك, سىرتقى ساياساتتا كوپتەگەن پروبلەمالار شەشىلمەي جاتىر. ءبىز رەسەيگە, شامامەن, 7 ملرد ساۋدا بالانسىنىڭ دەفيتسيتىن بەرىپ جاتىرمىز, ياعني قازاقستان جىل سايىن 7 ملرد دوللارعا ۇتىلىپ وتىر دەگەن ءسوز. ال رۋبل قۇنسىزدانىپ, ءبىز تەڭگەنىڭ باعامىن سول قالپىندا ۇستاساق, ەكونوميكالىق تۇرعىدا وزىمىزگە ءتيىمسىز بولادى. ويتكەنى دەۆالۆاتسيا جاساعان ەلدىڭ تاۋارلارى ارزانداي تۇسەدى, – دەيدى ەكونوميست.

ەكونوميكالىق تۇرعىدا وربىگەن داع­د­ارىس كەيىنگى ۋاقىتتا ساياسي سيپات الا باستاعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. «الەم قازىر سالىستىرمالى تۇردە تىنىش بولعانىمەن, بۇل داۋىل الدىنداعى تىمىر­سىق ءسات», دەيدى ساراپشىلار. وسى تۇستان بايىرقالاتا تۇرىپ, ءبىر عا­سىر ارتقا شەگىنەيىك. 1920 جىلدارى ەۋرو­پادا ەتەك جايعان ەكو­نوميكالىق داعدارىس 30 جىلدارداعى ءفا­شيزمنىڭ كۇشە­يۋىنە وزەك بولعان-دى. ال قازىرگى وقيعانىڭ استارىندا ەكونوميكالىق جاعىنان ءباسى باسىم امەريكا مەن قىتاي اراسىنداعى ساياسي كۇش سىناسۋدىڭ بولىپ جاتقانى بايقالادى. دوللاردىڭ بىرتە-بىرتە كۇش الىپ بارا جاتقانى كوپتەگەن ەلدە شوشىتتى, ءتىپتى كەيبىرى كوك قاعاز­دان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ال كۇندەلىكتى كۇنكورىسىن قامداپ وتىرعان قاراپايىم حالىقتىڭ قىتاي تاۋارىنا دەگەن تابەتى ارتتى. قازىر حالىقارالىق بانك جۇيەسى ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, بيزنەستى قارجىلاندىرۋدان قاشىپ وتىر. ايتسە دە قىتاي الەمدەگى احۋالعا قاراماستان, شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا قان جۇگىرتەتىن جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرىپ الەك. ياعني دوللاردىڭ قىسپاعىنان قۇتىلىپ, يۋاندى نارىقتىڭ تورىنە شىعارۋعا مۇددەلى. «قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتانۋى قازاق­ستان ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس, كەرىسىنشە شىعىس پەن باتىسقا شيكىزات تاسىمالداۋعا مۇم­كىندىك اشىلادى», دەيدى وتاندىق ساراپشىلار. مۇنىسى شيكىزات ساتۋمەن پايدا تابا­تىن ەلىمىزدىڭ جاعدايىن مەڭزەگەنى بولار.

– ءدال قازىر تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا بولجام جاساۋ قيىن. سەبەبى وعان ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ دا قالاي ءوربيتىنىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس, الەمدىك ەكونوميكادا ساياسي ويىندار بەلەڭ الدى. امەريكا مەن قىتاي اراسىنداعى شيەلەنىس بىزگە دە كەسىرىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, بىلتىرعى جارتىجىلدىقتا سالىمشىلار بانك­تەرگە 10,3 ترلن تەڭگە قارجى سالىپتى. بۇل الدىڭعى جىلعى ءدال وسى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا 2,4 پايىزعا تومەن. سا­لىن­عان قارجىنىڭ جارتىسىنان كوبى ۇلتتىق ۆاليۋتادا ساقتالعان. جىلدىق ءوسىم 6 پايىزعا تەڭ. ال قالعان سوما شەت- ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىنا تيەسىلى. قىزىعى سول, ولاردىڭ ۇلەسى 11,8 پايىزعا ازايعان. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە قارجىسىن ۇلتتىق ۆاليۋتادا ساقتايتىنداردىڭ ۇلەسى ارتقان. بۇل تەڭگەنىڭ ىشكى نارىقتا بەدەلىن ءالى ساقتاپ قالعانىن اڭعارتادى. دوللار قانشا وسكەنىمەن, تۇرعىنداردىڭ تەڭگەگە دەگەن كوزقاراسى ءتۇزۋ. سەبەبى مۇنايمەن كىندىگى بايلانعان دوللاردىڭ الداعى ۋاقىتتا قۇلدىراۋى ىقتيمال. جاعداي تۇزەل­گەننەن كەيىن «قارا التىنعا» سۇرا­نىس قايتا ارتاتىنىن ەسكەرگەن ءجون, – دەيدى ەكونوميست دياس باباش.

قاراپايىم حالىق دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققاندا قىمباتتاپ بارا جاتقانىنا قاراپ, ەكونوميكالىق ۇلكەن داعدارىستىڭ شەتى كورىنە باستادى ما دەپ كۇدىكتەنەدى. كۇردەلى كەزەڭدەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ساراپشىلار دا, رەسمي مەملەكەتتىك ورگاندار دا جوققا شىعارمايدى. كەرىسىنشە, داعدارىسقا جان-جاقتى دايىندىقتى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتۋدە. ال ونىڭ قازاقستانعا ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدا قانشالىقتى اۋىر نەمەسە جەڭىل بولاتىنىنا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ اقش ۆاليۋتاسىنا شاققانداعى باعامى ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.