ر. دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, ەكونوميكانىڭ قاداعالانبايتىن بولىگىن قالىپتاستىرۋ ونىڭ ءوسىمى ءۇشىن قوسىمشا رەزەرۆ.
«كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى مەن ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتتىڭ اراسىندا تۇراقتى كەرى تاۋەلدىلىك بار. قاداعالانبايتىن ەكونوميكانىڭ دەڭگەيى نەعۇرلىم تومەن بولسا, ەكونوميكالىق ءوسىم سوعۇرلىم جوعارى بولادى», — دەدى مينيستر.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ورتاشا دەڭگەيى 15%-دى قۇرايدى. ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تەپە-تەڭدىگى بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 46 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى. سوندىقتان كولەڭكەلى ەكونوميكانى تومەندەتۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ جانە قاداعالانبايتىن قىزمەتتى زاڭدى اينالىمعا تارتۋدى ىنتالاندىرۋ ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ماڭىزدى رەزەرۆى بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق تاجىريبە سالىقتىق جانە اكىمشىلىك راسىمدەردى وڭايلاتۋ, اقپاراتتىق جۇيەلەردى تسيفرلاندىرۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ, زاڭداردىڭ ورىندالۋ شارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ امبەباپ شارالار ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.
بۇل ەكونوميكانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, بيزنەس جۇرگىزۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا, رەسۋرستاردى ءادىل بولۋگە جانە بيۋدجەتتى نىعايتۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, راسىمدەردى وڭايلاتۋ جانە كولەڭكەلى اينالىمدار ءۇشىن ءتيىمسىز ورتانى قۇرۋ قاداعالانبايتىن ەكونوميكا دەڭگەيىن تومەندەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى سانالادى.
وسىعان بايلانىستى سالىقتىق ىنتالاندىرۋ, ەسەپكە الۋدى جەتىلدىرۋ, تسيفرلاندىرۋ جانە بيزنەس ءۇشىن راسىمدەردى وڭايلاتۋ باعىتتارى بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
سالىق سالۋ سالاسىندا كىرىستەردى ەسەپكە الۋدىڭ اشىقتىعىن ىنتالاندىرۋ, ارنايى سالىق رەجيمدەرىن جەتىلدىرۋ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى وڭايلاتۋ جونىندە شارالار قابىلداندى.
كىرىستەردى ەسەپكە الۋدىڭ اشىقتىعىن ىنتالاندىرۋ شارالارى
بيزنەسپەن تالقىلاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, 2019-2020 جىلدارى ونلاين كاسسالىق ماشينالار قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە, ونلاين كاسسالىق ماشينالاردى ساتىپ الۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ بەرىلدى, ياعني كاسسالىق ماشينانىڭ قۇنى سالىق سوماسىنان شەگەرىلەدى. وسىلايشا شىعىندار وتەلەدى.
قولما-قول اقشاسىز اينالىمداردى زاڭداستىرۋ ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىن تىركەۋ بويىنشا شەكتىك ەسەبىنە قولما-قول اقشاسىز تولەمدەر ەنگىزىلمەيدى.
سونداي-اق پاتەنت بويىنشا ارنايى سالىق رەجيمىن قولداناتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ساۋداداعى قولما-قول اقشاسىز اينالىمدارعا ارنالعان مولشەرلەمە 2%-دان 1%-عا دەيىن تومەندەدى. ناتيجەسىندە 2019 جىلى قولما-قول اقشاسىز تولەمدەر كولەمى 2,4 ەسەگە ارتتى.
ارنايى سالىق رەجيمدەرىن جەتىلدىرۋ شارالارى
شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن رەجيمدەردى قولدانۋ كريتەريلەرى كەڭەيتىلدى.
ساۋدا سالاسى وڭايلاتىلعان دەكلاراتسيا بويىنشا رەجيمگە اۋىستىرىلدى. جاڭا تىركەلگەن شەگەرىم رەجيمى ەنگىزىلدى.
بۇل رەتتە, سوڭعى 2 جىلدا ارنايى سالىق رەجيمدەرىن قولداناتىن كاسىپكەرلەر سانى 20%-عا ارتىپ, 1,2 ملن تولەۋشىگە جەتتى.
سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى وڭايلاتۋ شارالارى
تىركەۋ جانە تولەمدەردى تولەۋ ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم ەنگىزىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن تالاپ قويۋ مەرزىمى قىسقاردى (5 جىلدان 3 جىلعا دەيىن).
سونىمەن قاتار ءبىرىنشى قۇقىق بۇزۋشىلىق كەزىندە سالىناتىن ايىپپۇل ەسكەرتۋگە اۋىستىرىلدى. كاسىپكەردى تىركەگەننەن كەيىن ءبىرىنشى جىلى جوسپارلى تەكسەرۋلەرگە تىيىم سالىندى.
سالىقتىق تەكسەرۋلەردى قىسقارتۋ ءۇشىن تەكسەرۋلەردىڭ ورنىنا ەسەپتىلىك قاعيداتى بويىنشا ارنايى مونيتورينگ ەنگىزىلدى. ارنايى باقىلاۋ شوتى ارقىلى قوسىلعان قۇن سالىعىن جەدەل قايتارۋ كوزدەلگەن.
وسى شارانىڭ بارلىعى ەسەپتى تاپسىرۋعا جۇمسالعان ۋاقىت كورسەتكىشىنىڭ 30%-عا جاقسارۋىنا ىقپال ەتتى.
جوسپارلانىپ وتىرعان سالىقتىق ىنتالاندىرۋ شارالارى شەڭبەرىندە تمينيسترلىك ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان تولەمدەر تولەۋدى بىرىڭعاي تولەم قۇجاتى ارقىلى جەڭىلدەتۋدى قاراستىرۋدا,
ەسەپتىلىكتى الدىن الا دەكلاراتسيالاۋ ۇسىنىلادى. ياعني, سالىق ورگاندارى سالىق تولەۋشىلەرگە دەكلاراتسيا تولتىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇل رەتتە, اقپارات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ دەرەكتەر بازاسىنان الىنادى.
ء«تيىستى ساقتىق» قاعيداتىن ەنگىزۋ پىسىقتالۋدا. بۇل قۇرالدىڭ ارقاسىندا سالىق تولەۋشى مامىلەلەردىڭ دۇرىس جاسالۋىنا كوز جەتكىزە الادى. بۇل بيزنەستى جوسىقسىز كونتراگەنتتەردەن – «جالعان كاسىپكەرلەردەن» قورعايدى.
سونداي-اق جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن بۋحگالتەرلىك ەسەپتى الىپ تاستاۋ جانە سالىق ەسەبىن وڭايلاتۋ ۇسىنىلادى. بۇل ارنايى سالىق رەجيمدەرىنە قاتىستى بولادى.
ءوز ەسەبىن تسيفرلاندىرعان سالىق تولەۋشىلەردى تەكسەرۋ ءۇشىن تاۋەكەل دارەجەسىن تومەندەتۋ ۇسىنىلادى. ەسەپتى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بۇل — ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتى تاپسىرۋ پروتسەسىن وڭايلاتۋ جانە باقىلانبايتىن ەكونوميكانى باعالاۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ.
ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىك بويىنشا
ستاتيستيكالىق نىساندار سانى 21%-عا تومەندەدى (2013 جىلى 181-دەن 2019 جىلى 143-كە دەيىن). ەسەپتىلىك نىساندارى وڭتايلاندىرىلدى, تولتىرۋ ۋاقىتى 15%-عا قىسقاردى.
ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار بارلىق ەسەپتى ەلەكتروندى نىساندا تاپسىرسا, شاعىن كاسىپورىنداردىڭ جارتىسى ەسەپتى ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرادى.
قاداعالانبايتىن ەكونوميكانى باعالاۋ ادىستەمەسى جەتىلدىرىلدى. ەسكى ادىستەمە ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىق ستاتيستيكاسىنا نەگىزدەلگەن بولاتىن.
جاڭا ادىستەمە ءۇش باستى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن. بۇل — حالىقارالىق ستاندارتتار, قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەت بويىنشا ەسەپتىلىكتى پايدالانۋ, سونداي-اق سالالار بويىنشا ەكونوميكالىق باعالاۋ.
وسىلايشا جاڭا ادىستەمە سالالار مەن جالپى ەكونوميكانى فورماليزاتسيالاۋ الەۋەتىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلاندىرۋ بويىنشا شارالار
«SMART BRIDGE» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلەرى مەن جەكە بيزنەس اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل پروتسەسى جەڭىلدەتىلدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا 344 ينتەگراتسيا جۇزەگە اسىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تولىق ينتەگراتسيا جوسپارلانۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اۆتوماتتاندىرىلۋدا. قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 3 ەسەگە قىسقاردى.
بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مىندەت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن 100% ينتەگراتسيالاۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ كەم دەگەندە 90%-ىن ونلاين تۇردە كورسەتۋ بولىپ وتىر.
اكىمشىلىك كەدەرگىلەر مەن راسىمدەردى قىسقارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى.
جالپى العاندا, 2014 جىلدان باستاپ جۇيەلى نەگىزدە جۇرگىزىلگەن زاڭنامالىق رەفورمالار نارىققا كىرۋدى وڭايلاتۋ, رەتتەۋشى ورتانى جەتىلدىرۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ جانە راسىمدەردى وڭايلاتۋ بويىنشا قولايلى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
نارىققا كىرۋدى وڭايلاتۋ ءۇشىن ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتار سانى ەكى ەسەگە قىسقاردى, كاسىپورىنداردى تىركەۋ وڭتايلاندىرىلدى, بانكتىڭ اعىمداعى شوتىن ونلاين اشۋ ەنگىزىلدى.
رەتتەۋشى ورتانى جەتىلدىرۋ
قوعامدىق تالقىلاۋسىز بيزنەس ءۇشىن شىعىندى نورمالاردى ەنگىزۋگە تىيىم سالىندى, بيزنەستى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ ءۇشىن نەگىزدەر ەكى ەسە قىسقاردى, ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ەنگىزىلدى.
اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ جانە راسىمدەردى وڭايلاتۋ
شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن تىركەۋ الىمى, ءموردىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ, سونداي-اق جاڭا قۇرىلىس وبەكتىلەرىن تىركەۋ كەزىندە تەحنيكالىق پاسپورتتى رەسىمدەۋ قاجەتتىلىگى الىنىپ تاستالدى.
تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى ەمەس وبەكتىلەر بويىنشا بىرقاتار قۇجات پەن ساراپتاما الىنىپ تاستالدى, ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسۋ كەزىندەگى راسىمدەر قىسقاردى, جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ كەزىندە «بىرىڭعاي تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلۋدە.
ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىن تىركەۋ, تەحنيكالىق شارتتار بەرۋگە ءوتىنىش بەرۋ جانە تالاپ ارىز بەرۋ ەلەكتروندىق نىسانعا اۋىستىرىلدى.
اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ودان ءارى قىسقارتۋ جانە راسىمدەردى وڭايلاتۋ بويىنشا مىناداي شارالار قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. ارتىق تالاپتاردى قىسقارتۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتاردىڭ شاعىمدارى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتيىمسىز اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە توقتاتا تۇرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ياعني, بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن شەشىمدەر تەز كۇشىن جويۋى جانە تۇزەتىلۋى مۇمكىن.
«ەكەۋىنىڭ ورنىنا ءبىر رەتتەۋ» قاعيداتىن ەنگىزۋ
بۇل قولدانىستاعى ەكى قۇرالدىڭ ورنىنا جاڭا رەتتەۋشى قۇرالدى ەنگىزۋدى كوزدەيدى. وسىلايشا بيزنەسكە رەتتەۋشى جۇكتەمە تومەندەيدى. ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتاردى وڭتايلاندىرۋ جوسپارلانۋدا.
باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ
جوسپارلى تەكسەرۋلەرگە بالاما رەتىندە «كاسىپورىنداردى دياگنوستيكالاۋعا» كوشۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. بيزنەستىڭ مۇنداي دياگنوستيكاسى جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاي جۇرگىزىلەتىن بولادى جانە جوسپارلى تەكسەرۋلەردى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ شەڭبەرىندە بيزنەس ءۇشىن بارلىق قىزمەتتى تولىق ەلەكتروندىق نىساندا قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىلادى.
بيزنەستى قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاسادى.
«جالپى, جوعارىدا كورسەتىلگەن بارلىق شارا قاداعالانبايتىن ەكونوميكا دەڭگەيىن 2025 جىلعا قاراي 20%-عا دەيىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان. بۇل كورسەتكىش قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا بەكىتىلگەن. اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا, بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىنە, بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە وڭ اسەر ەتەدى», — دەدى قورىتىندىلاي كەلە ر. دالەنوۆ.
