ادەبيەت • 05 ماۋسىم، 2020

«اقبىلەك». جان جاراسى...

218 رەت كورسەتىلدى

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەگى» – كوپ تالدانعان رومان. قازاق ادەبيەتىندەگى ەڭ العاشقى پسيحولوگيالىق شىعارما دەگەندە ءتىل ۇشىنا بىردەن ورالاتىن دا وسى «اقبىلەك». باس كەيىپكەردەن باستاپ جاناما كەيىپكەرلەردىڭ دە ىشكى الەمىن جارقىراتا كورسەتۋدە ايماۋىتوۆ شەبەرلىگىنە باس يەسىڭ.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

ادەبيەتتانۋدا نارراتور، نارراتولوگيا دەگەن ۇعىمدار پايدا بولماي تۇرىپ الاش ۇراندى ادەبيەتتىڭ وكىلى بايانشىنىڭ باستى قاسيەتىن «اقبىلەكتە» تاماشا كور­­سەتتى. «كۇنىكەيدىڭ جازىعىندا» دا اۆ­توردىڭ ەمەس، نارراتوردىڭ قىزمەتى باسىم. ياعني شىعارماعا اۆتورلىق جەكە كوز­قاراسىن تىقپالاماي، بولعان وقيعانى كەيىپكەرلەردىڭ وزدەرىنە ايتقىزىپ، ءارى قاراي دا بايانشىنىڭ قىزمەتىن قول­دانا­تىن جۇسىپبەكتەي شەبەر جازۋشى از. «قا­راتورى، ورتا بويلى، قوشقار تۇمسىق، تۇل­­كى مۇرت، شۇڭىرەك كوز جىگىتپىن. جاسىم جيى­ر­مانىڭ جەتەۋىنە شىعىپ تۇر. اتىم – بەكبولات» نەمەسە «مەن تاڭقى مۇرىن، بادىراق كوز، شۇناق قۇلاقتاۋ، كىرپى شاش، قىرىس ماڭداي، قاراسۇر جىگىتپىن. جاسىم 35-تە. ءوزىم مۇقاش بولعالى اۋزىم اسقا، اۋىم اتقا جارىعان ەمەس» دەپ كە­يىپكەرلەرگە ءوز جايىن، ءوزىنىڭ ماق­سات-مۇراتى مەن ارمان-اڭسارىن جايىپ سال­عىزۋدى قازاق پروزاسىنىڭ تاريحىندا ال­عاشقىلاردىڭ قاتارىندا ايماۋىتوۆ باس­تادى. بۇل شەبەرلىك كەيىپكەردى كوزبەن كورگەندەي اسەر بەرەتىنى ءوز الدىنا، ونىڭ مىنەز-قۇلقى، دۇنيەتانىمى، نيەتى، ءبارى-ءبارى ايقىن. اقبىلەك قىزدىڭ باسىنان وتكەن اۋىر دا ازاپتى وقيعانىڭ، ونىڭ ءارى قارايعى شىم-شىتىرىق ءومىرىنىڭ نەگىزگى سەبەپشىلەرى بىزدىڭشە ءۇش ادام. جازۋشى پاك قىزدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى قازاق دالاسىنداعى جاعدايلارمەن بايلانىستىرا وتىرىپ بايانداماس بۇرىن، ەڭ الدىمەن سول ۇشەۋىن جەكە-جەكە «سويلەتەدى».

 

بەكبولات

ءوزىنىڭ ايتۋىنشا اكەسى نەشە جىلداي ەلۋ­­­باسى، اۋىلناي، بي بولعان جىگىت وننان اسقان سوڭ-اق قولى بوس جىگىتتەردىڭ بوقاۋى­زىن، بىلاپىت اڭگىمەسىن تىڭداي ءجۇرىپ ەرجەتەدى. جولداستارىنا ەرىپ ويىن-ساۋىق قۇرىپ، ناسىباي اتۋدى، مىلتىق اتۋدى، قۇس سالىپ، يت جۇگىرتۋدى ۇيرەنگەنىن، ودان قالسا اكەسى ايتتىرعان جامانبالانىڭ شوتپاق قارا قىزىن مەنسىنبەي، مامىربايدىڭ اقبىلەگىن ەلدەن تاڭداپ ايتتىرعانىن دا ماقتانا باياندايدى.  بويجەتكەن قالىڭ­دىعىنا، ياعني اقبىلەككە جولداستارىن ەرتىپ جاسىرىن كەزدەسۋگە كەلە جاتىپ، تاۋ بوكتەرىنەن جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراي قاشقان ور قوياندى قۋىپ ءجۇرىپ، ءبىرتالاي ۋاقىتتى تەككە وتكىزەدى. قىز اۋلىنا تايانا بەرگەندە شۋلاعان ءيتتىڭ، «اپاتايلاعان» اقبىلەكتىڭ داۋسىن، ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىپ، زورلىقشىلاردى قۋا جونەلگەنىمەن، وڭ يىعىنان جارالانىپ، كوزى قاراۋىتىپ، جولداستارىنىڭ جانىندا قالا بەرەدى.

اقتار قاشقان، قىزىلدار قۋعان، ەل ءىشى ابىگەرگە ءتۇسىپ، كىمدى جاقتايمىز، كىمدى دات­­تايمىز،  الداعى تىرشىلىك الدەقالاي بو­لار ەكەن دەگەن الماعايىپ شاقتا قان­نەن-قاپەرسىز يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ، سۇ­لۋ قىزدى قۇشۋدى عانا ماقسات ەتكەن ماق­تانشاق بەكبولاتتىڭ قالىڭدىعىن ورىس­تار كوز الدىندا تارتىپ اكەتكەندە  قايرات قىلا الماعانى، جولداستارىنىڭ دا ءوزى سياقتى ىرقىل-جىرقىلدان ۇزاپ كورمەگەن جاندار ەكەنى ءبىر ەپيزودتىڭ وزىندە بەلگىلى بولادى.

 

وفيتسەر

«ەركىن، قىزىق ءومىردى، جان تىنىشتىقتى كىم جاقسى كورمەيدى؟ادام تىلەگەنىن ىستەۋ­گە ەرىكتى بولسا، تۇرمىس وسىنداي بولار ما ەدى؟ بىرەۋ ىرىستى، بىرەۋ سورلى بولار ما ەدى؟ ادامدا ەرىك جوق. دۇنيەدە تاعدىر بار، لاجسىز ومىرگە كونۋ بار: تاعدىر دەگەن سونداي، بوستاندىق، ەركىندىك دەگەن جوق». بۇل وفيتسەردىڭ سوزدەرى.

تامبوۆ گۋبەرنياسىنداعى باي الپاۋىت­تىڭ كىشى بالاسى ۇكىمەتتى قارا جۇمىسشى مەن قارا سولداتتى جوقتاعان بولشەۆيكتەر الىپ كەتكەن سوڭ قۇل-قۇتانعا باعىنعىسى كەلمەي، سوعىسىپ، جەڭىلىپ، قاشىپ بارا جاتىر. التايدىڭ ءبىر تىعىرىعىندا قىزىل­داردان جان ساۋعالاپ، ماڭايداعى قازاققا شابۋىلداپ، ازىققا مال، باسپاناعا كيىز، توسەنىش، ىدىس-سايمان الىپ تىرشىلىك قىپ جات­قان بۇلاردىڭ قاراسى جەتپىس شاقتى ادام.

وفيتسەر ء«بىز دە ايەل قۇشقىمىز كەلەدى» دەيدى. بىراق ونىڭ ويىنشا قازاق نادان بولعان سوڭ جاتىرقايدى، جيرەنەدى، قازاق قىزى ورىس جىگىتىن سۇيمەيدى. سوڭىندا ء«بىز ءازىر ءتىرىمىز. تىرشىلىك دەگەن – ارپالىسىپ كۇنەلتۋ دەگەن ءسوز. ەندەشە، ءبىز تىرشىلىك قىپ ءجۇرمىز» دەپ وي تۇيەدى. ول وزدەرىنىڭ زور­لىقشىل ارەكەتتەرىن وسىلاي اقتايدى. اق­بىلەكتى از كۇن ايەل قىلعان، سوڭىندا ءولتىرىپ كەتپەككە بەل بايلاعان وفيتسەر تىر­شىلىك ءۇشىن ەشكىمدى دە ايامايدى.

 

مۇقاش

ءسوز باسىندا جايى بەلگىلى بولعان، اۋزى اسقا، اۋى اتقا جارىماعان مۇقاشتىڭ دا ومىرلىك فيلوسوفياسى بار. «ويعا العانىن ىستەمەگەن جىگىت جىگىت پە!». ساراڭ، جامان تو­لەۋبايدىڭ قوزىسىن باققاندا دامبالى بورشا-بورشا، شەكپەنى ءورىم-ءورىم بولىپ، جالباڭداپ، كەيىپ، جىلامسىراپ جۇرەتىن مۇقاش بادىعۇلدىڭ جىلقىسىن باققاندا كوزى اشىلىپ، ءوزى ايتقانداي «كىسى بولادى».  جىلقى جۇتتان كەيىن ەسىكتە جۇرگىسى كەلمەي، پاراحودقا جۇمىس قىلۋعا جالدانىپ، وسكەمەن، زايسان، سەمەيدى كورەدى. ازىن-اۋلاق ورىسشا ۇيرەنەدى. ەلگە كەلىپ، بولشەۆيكتەر تۋرالى بايدىڭ مالىن، ارتىق قاتىنىن، جەرىن كەدەيگە تارتىپ اپەرەدى دەگەن وسەكتەردى ەستىگەن سوڭ، «بالشابايدىڭ جاشەيكەسىنە جازىلىپ، بەساتاردى موينىنا سالىپ» شىعا كەلەدى. ءىس مۇنىمەن بىتەر مە؟ وزىنە قىرىن قاراعان كىسىلەردىڭ ءۇيىن ءتىنتىپ، قورقىتىپ، كور-جەر الىپ، اق­تاردان قالعان قارۋلاردى ىزدەستىرىپ، قا­زىنانىڭ مۇلكىنە دە قول سالا باستايدى. ەل ىشىندە «شوقىنىپ كەت­تى» دەگەن اتقا قالادى. ۇستىنەن  ارىز بورايدى. مۇنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بولىس بولۋ. سول جولدا ەشتەڭەدەن تارتىنبايدى. بىراق اقبىلەك­تىڭ قالاداعى اعاسى تو­لەگەن مۇقاشتىڭ ۇس­تىنەن جازىلعان ارىزداردى الىپ، كەڭسەگە تاپسىرادى. وسى جەردە مۇقاش كەكتەنەدى. ءتىرى بولسا، الدىنا كەلتىرەم دەپ ىشتەي سەرت بايلايدى. سونداعى ويلاعانى – جاۋىنىڭ قارىنداسىنىڭ ارىن تاپتاتۋ. ورىستارعا. ول ءوزىنىڭ مەرەزدىگىن، كەكشىلدىگىن، ساتقىن­دىعىن بىلايشا اقتايدى: ء«ومىرى بايدان، كۇشتىدەن قورلىق-زورلىق كورىپ كەلدىم. ءالى دە سولاردان كورىپ وتىرمىن. ەندى ولاردى مەن نەسىنە ايايىن؟».

«اقبىلەك» – پسيحولوگيالىق تۇرعى­دان وتە كۇردەلى رومان. باي مەن كەدەي­دىڭ اراسىنداعى تاپ تارتىسى، زيالى جاس­­­­­­تاردىڭ توپ-توپقا ءبولىنىپ ارازدا­سۋى، جاڭا ۇكىمەت ورناعان تۇستاعى قا­زاق اۋىلىنداعى وزگەرىستەر، قالا قازاق­تا­­­رى­­نىڭ ورىسشىلدىعى ءتۇرلى ارنالار ار­­قىلى شىعارمادان كورىنىس تاپقان.  اي­نالىپ كەلگەندە اقبىلەك ارقىلى قۇر­دىمعا تۇس­كەن قازاقتىڭ ءوز بەينەسىن تا­نيسىڭ.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستان جاسىل قالاعا اينالۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار