كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ادەبيەتتانۋدا نارراتور, نارراتولوگيا دەگەن ۇعىمدار پايدا بولماي تۇرىپ الاش ۇراندى ادەبيەتتىڭ وكىلى بايانشىنىڭ باستى قاسيەتىن «اقبىلەكتە» تاماشا كورسەتتى. «كۇنىكەيدىڭ جازىعىندا» دا اۆتوردىڭ ەمەس, نارراتوردىڭ قىزمەتى باسىم. ياعني شىعارماعا اۆتورلىق جەكە كوزقاراسىن تىقپالاماي, بولعان وقيعانى كەيىپكەرلەردىڭ وزدەرىنە ايتقىزىپ, ءارى قاراي دا بايانشىنىڭ قىزمەتىن قولداناتىن جۇسىپبەكتەي شەبەر جازۋشى از. «قاراتورى, ورتا بويلى, قوشقار تۇمسىق, تۇلكى مۇرت, شۇڭىرەك كوز جىگىتپىن. جاسىم جيىرمانىڭ جەتەۋىنە شىعىپ تۇر. اتىم – بەكبولات» نەمەسە «مەن تاڭقى مۇرىن, بادىراق كوز, شۇناق قۇلاقتاۋ, كىرپى شاش, قىرىس ماڭداي, قاراسۇر جىگىتپىن. جاسىم 35-تە. ءوزىم مۇقاش بولعالى اۋزىم اسقا, اۋىم اتقا جارىعان ەمەس» دەپ كەيىپكەرلەرگە ءوز جايىن, ءوزىنىڭ ماقسات-مۇراتى مەن ارمان-اڭسارىن جايىپ سالعىزۋدى قازاق پروزاسىنىڭ تاريحىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ايماۋىتوۆ باستادى. بۇل شەبەرلىك كەيىپكەردى كوزبەن كورگەندەي اسەر بەرەتىنى ءوز الدىنا, ونىڭ مىنەز-قۇلقى, دۇنيەتانىمى, نيەتى, ءبارى-ءبارى ايقىن. اقبىلەك قىزدىڭ باسىنان وتكەن اۋىر دا ازاپتى وقيعانىڭ, ونىڭ ءارى قارايعى شىم-شىتىرىق ءومىرىنىڭ نەگىزگى سەبەپشىلەرى بىزدىڭشە ءۇش ادام. جازۋشى پاك قىزدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى قازاق دالاسىنداعى جاعدايلارمەن بايلانىستىرا وتىرىپ بايانداماس بۇرىن, ەڭ الدىمەن سول ۇشەۋىن جەكە-جەكە «سويلەتەدى».
بەكبولات
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا اكەسى نەشە جىلداي ەلۋباسى, اۋىلناي, بي بولعان جىگىت وننان اسقان سوڭ-اق قولى بوس جىگىتتەردىڭ بوقاۋىزىن, بىلاپىت اڭگىمەسىن تىڭداي ءجۇرىپ ەرجەتەدى. جولداستارىنا ەرىپ ويىن-ساۋىق قۇرىپ, ناسىباي اتۋدى, مىلتىق اتۋدى, قۇس سالىپ, يت جۇگىرتۋدى ۇيرەنگەنىن, ودان قالسا اكەسى ايتتىرعان جامانبالانىڭ شوتپاق قارا قىزىن مەنسىنبەي, مامىربايدىڭ اقبىلەگىن ەلدەن تاڭداپ ايتتىرعانىن دا ماقتانا باياندايدى. بويجەتكەن قالىڭدىعىنا, ياعني اقبىلەككە جولداستارىن ەرتىپ جاسىرىن كەزدەسۋگە كەلە جاتىپ, تاۋ بوكتەرىنەن جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراي قاشقان ور قوياندى قۋىپ ءجۇرىپ, ءبىرتالاي ۋاقىتتى تەككە وتكىزەدى. قىز اۋلىنا تايانا بەرگەندە شۋلاعان ءيتتىڭ, «اپاتايلاعان» اقبىلەكتىڭ داۋسىن, ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىپ, زورلىقشىلاردى قۋا جونەلگەنىمەن, وڭ يىعىنان جارالانىپ, كوزى قاراۋىتىپ, جولداستارىنىڭ جانىندا قالا بەرەدى.
اقتار قاشقان, قىزىلدار قۋعان, ەل ءىشى ابىگەرگە ءتۇسىپ, كىمدى جاقتايمىز, كىمدى داتتايمىز, الداعى تىرشىلىك الدەقالاي بولار ەكەن دەگەن الماعايىپ شاقتا قاننەن-قاپەرسىز يت جۇگىرتىپ, قۇس سالىپ, سۇلۋ قىزدى قۇشۋدى عانا ماقسات ەتكەن ماقتانشاق بەكبولاتتىڭ قالىڭدىعىن ورىستار كوز الدىندا تارتىپ اكەتكەندە قايرات قىلا الماعانى, جولداستارىنىڭ دا ءوزى سياقتى ىرقىل-جىرقىلدان ۇزاپ كورمەگەن جاندار ەكەنى ءبىر ەپيزودتىڭ وزىندە بەلگىلى بولادى.
وفيتسەر
«ەركىن, قىزىق ءومىردى, جان تىنىشتىقتى كىم جاقسى كورمەيدى؟ادام تىلەگەنىن ىستەۋگە ەرىكتى بولسا, تۇرمىس وسىنداي بولار ما ەدى؟ بىرەۋ ىرىستى, بىرەۋ سورلى بولار ما ەدى؟ ادامدا ەرىك جوق. دۇنيەدە تاعدىر بار, لاجسىز ومىرگە كونۋ بار: تاعدىر دەگەن سونداي, بوستاندىق, ەركىندىك دەگەن جوق». بۇل وفيتسەردىڭ سوزدەرى.
تامبوۆ گۋبەرنياسىنداعى باي الپاۋىتتىڭ كىشى بالاسى ۇكىمەتتى قارا جۇمىسشى مەن قارا سولداتتى جوقتاعان بولشەۆيكتەر الىپ كەتكەن سوڭ قۇل-قۇتانعا باعىنعىسى كەلمەي, سوعىسىپ, جەڭىلىپ, قاشىپ بارا جاتىر. التايدىڭ ءبىر تىعىرىعىندا قىزىلداردان جان ساۋعالاپ, ماڭايداعى قازاققا شابۋىلداپ, ازىققا مال, باسپاناعا كيىز, توسەنىش, ىدىس-سايمان الىپ تىرشىلىك قىپ جاتقان بۇلاردىڭ قاراسى جەتپىس شاقتى ادام.
وفيتسەر ء«بىز دە ايەل قۇشقىمىز كەلەدى» دەيدى. بىراق ونىڭ ويىنشا قازاق نادان بولعان سوڭ جاتىرقايدى, جيرەنەدى, قازاق قىزى ورىس جىگىتىن سۇيمەيدى. سوڭىندا ء«بىز ءازىر ءتىرىمىز. تىرشىلىك دەگەن – ارپالىسىپ كۇنەلتۋ دەگەن ءسوز. ەندەشە, ءبىز تىرشىلىك قىپ ءجۇرمىز» دەپ وي تۇيەدى. ول وزدەرىنىڭ زورلىقشىل ارەكەتتەرىن وسىلاي اقتايدى. اقبىلەكتى از كۇن ايەل قىلعان, سوڭىندا ءولتىرىپ كەتپەككە بەل بايلاعان وفيتسەر تىرشىلىك ءۇشىن ەشكىمدى دە ايامايدى.
مۇقاش
ءسوز باسىندا جايى بەلگىلى بولعان, اۋزى اسقا, اۋى اتقا جارىماعان مۇقاشتىڭ دا ومىرلىك فيلوسوفياسى بار. «ويعا العانىن ىستەمەگەن جىگىت جىگىت پە!». ساراڭ, جامان تولەۋبايدىڭ قوزىسىن باققاندا دامبالى بورشا-بورشا, شەكپەنى ءورىم-ءورىم بولىپ, جالباڭداپ, كەيىپ, جىلامسىراپ جۇرەتىن مۇقاش بادىعۇلدىڭ جىلقىسىن باققاندا كوزى اشىلىپ, ءوزى ايتقانداي «كىسى بولادى». جىلقى جۇتتان كەيىن ەسىكتە جۇرگىسى كەلمەي, پاراحودقا جۇمىس قىلۋعا جالدانىپ, وسكەمەن, زايسان, سەمەيدى كورەدى. ازىن-اۋلاق ورىسشا ۇيرەنەدى. ەلگە كەلىپ, بولشەۆيكتەر تۋرالى بايدىڭ مالىن, ارتىق قاتىنىن, جەرىن كەدەيگە تارتىپ اپەرەدى دەگەن وسەكتەردى ەستىگەن سوڭ, «بالشابايدىڭ جاشەيكەسىنە جازىلىپ, بەساتاردى موينىنا سالىپ» شىعا كەلەدى. ءىس مۇنىمەن بىتەر مە؟ وزىنە قىرىن قاراعان كىسىلەردىڭ ءۇيىن ءتىنتىپ, قورقىتىپ, كور-جەر الىپ, اقتاردان قالعان قارۋلاردى ىزدەستىرىپ, قازىنانىڭ مۇلكىنە دە قول سالا باستايدى. ەل ىشىندە «شوقىنىپ كەتتى» دەگەن اتقا قالادى. ۇستىنەن ارىز بورايدى. مۇنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بولىس بولۋ. سول جولدا ەشتەڭەدەن تارتىنبايدى. بىراق اقبىلەكتىڭ قالاداعى اعاسى تولەگەن مۇقاشتىڭ ۇستىنەن جازىلعان ارىزداردى الىپ, كەڭسەگە تاپسىرادى. وسى جەردە مۇقاش كەكتەنەدى. ءتىرى بولسا, الدىنا كەلتىرەم دەپ ىشتەي سەرت بايلايدى. سونداعى ويلاعانى – جاۋىنىڭ قارىنداسىنىڭ ارىن تاپتاتۋ. ورىستارعا. ول ءوزىنىڭ مەرەزدىگىن, كەكشىلدىگىن, ساتقىندىعىن بىلايشا اقتايدى: ء«ومىرى بايدان, كۇشتىدەن قورلىق-زورلىق كورىپ كەلدىم. ءالى دە سولاردان كورىپ وتىرمىن. ەندى ولاردى مەن نەسىنە ايايىن؟».
«اقبىلەك» – پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە كۇردەلى رومان. باي مەن كەدەيدىڭ اراسىنداعى تاپ تارتىسى, زيالى جاستاردىڭ توپ-توپقا ءبولىنىپ ارازداسۋى, جاڭا ۇكىمەت ورناعان تۇستاعى قازاق اۋىلىنداعى وزگەرىستەر, قالا قازاقتارىنىڭ ورىسشىلدىعى ءتۇرلى ارنالار ارقىلى شىعارمادان كورىنىس تاپقان. اينالىپ كەلگەندە اقبىلەك ارقىلى قۇردىمعا تۇسكەن قازاقتىڭ ءوز بەينەسىن تانيسىڭ.
