ادەبيەت • 26 مامىر، 2020

كۇلكى (تريپتيح)

254 رەت كورسەتىلدى

گومەر كۇلكىسى

ۇلكەن ادەبيەتتىڭ قۋانىشى دا، قايعىسى دا ۇلكەن بولادى. ۇلى شىعارمالار ۋاعىندا ۇلىقتالادى. ۇساقتىق مانسۇقتالادى. ادامدار ەمەس، يدەيالار مايدانداسادى. ادامدار ەمەس، اعىمدار بىرىگەدى. ال جەڭىسكە ادەبيەت جەتەدى. كوزقاراستار كۇشەنشەكتىكتەن تۋمايدى. پىكىرلەر پايداكۇنەم ەمەس.

تۇمان جۇماباەۆ «ماەسترو كۇلكىسى»

ۇلكەن ادەبيەتتىڭ كۇلكىسى دە ۇلكەن بولادى. ادەبيەت سارايلارىندا الىپ كۇلكىلەر جاڭعىرىپ تۇرادى. داڭق قابىرعالارىنداعى پورترەتتەر، ماقتانگەرشىلىك زالدارىنداعى اينالار، داڭعازالىق بولمەسىندەگى سۇيكىمدى بيۋستتەر، ءتىپتى تاريح الاڭدارىنداعى تاۋداي مۇسىندەر دە سول كۇلكىدەن قاقىراپ، قۇلاپ، قيراپ جاتادى. ءيا، ول كۇلكى ادەبيەتتەگى الىپتاردىڭ، ياعني ادەبيەتتىڭ ءوز كۇلكىسى. استا-توك، ايدىندى، ايبىندى، قاھارلى كۇلكى.

البىرت شاقتا، الاڭعاسارلىقپەن العاشقى ولەڭىن جازعان جاس اقىن باس اقىنداردىڭ كىتابىن اشقاندا، وسى كۇلكى ەستىلەدى. جاس ساۋساعى مايىسىپ، جاس جۇرەگى ىنتىعىپ ۇلى جازۋشىلاردىڭ رومانىنا كوز جۇگىرتكەندە، تاعى دا ەستىلەدى. ءار ءسوزدىڭ ارعى جاعىندا ۇلانعايىر دالا جاتقانىن، ءار ويدىڭ ارعى بەتىندە ايقاي جەتپەس، اينالىپ وتپەس تاۋ تۇرعانىن اڭعارعاندا، وسى كۇلكىنىڭ تابيعاتىن تۇسىنە باستايسىز. سونشا قاھارلى كۇلكى قايمىقتىرسا كەرەك-ءتى، بىراق قۇنىقتىرا تۇسەدى. ىقتىرسا كەرەك-ءتى، الايدا ىنتىقتىرا تۇسەدى. اۋەلدە قۇلاققا تۇرپىدەي تيگەن زور كۇلكى كەلە-كەلە جۇمسارعانداي، جانىڭا مايداي جاققانداي، ءتىپتى مەيىرىم مەن رازىلىقتىڭ كوركەم ۇنىنە اينالعانداي اسەرگە بولەيدى. مۇنىڭ وتپەلى ءارى الدامشى سەزىم ەكەنىن سىزىلعان جولدار، جىرتىلعان پاراقتار سايىن، ماڭداي تاسقا تيگەن سايىن، جالعىزدىق قۇشاعىنا ەنگەن سايىن، اعارعان ءاربىر تال شاش سايىن تۇيسىنە باستايسىڭ. ول – سول باياعى قاھارلى كۇلكى. وزگەرمەگەن، وزگەرگەن دە ەمەس. ءاربىر ادىلەتسىزدىك، جالعانشىلىق، الدەكىم بولىپ كورىنۋشىلىك، جاساندىلىق، ايارلىق، الىپتارعا قۇرىق الا جۇگىرۋ ادەبيەت تەڭىزىنىڭ بەتىنە قالقىپ شىققان سايىن تولقىندى جارتاسقا ۇرعان الاپات ءبىر كۇش سەكىلدى قاھارلى كۇلكى جاڭعىرىپ جاتادى. تۇلا بويىڭدى تىتىرەنتەتىن، تۇككە تۇرمايتىنىڭدى سەزدىرەتىن، توبەڭنەن قارا بۇلتتاي تونەتىن كۇلكى. كادىمگى گومەر كۇلكىسى. ميفتىك قۇدايلاردىڭ ءوليمپتى تەڭسەلتكەن كۇلكىسى.

كەيدە العاشقى ابدىرۋ ارداقتاۋعا، قورقىنىش قۇرمەتكە، مەسەلدىڭ قايتۋى ماحابباتقا، كەرى يتەرۋ قايتا ۇمتىلۋعا، تۇسىنە الماۋ تانۋعا الىپ كەلەدى، ال، كەيدە العاشقى سۇيىسپەنشىلىك جەك كورۋگە، مويىنسۇنۋ باس كوتەرۋگە، قايمىعۋ قارسىلىققا، ىقىلاس ىزاعا اينالاتىن جايتتار دا جاعالاۋداعى ايعۇلاقتان ەستىلگەن تەڭىز شۋىنداي قۇلاققا جەتەدى. سول شۋىل دا گومەر كۇلكىسىندەي ەستىلگەن.

اعىلشىن، فرانتسۋز، جالپى ەۋروپا ادەبيەتىندە «رەنجۋلى جاس ادامدار» دەگەن ۇعىم بار. ادەتتە، بۇل ادەبيەتتەگى قالىپتاسقان داستۇرلەرگە قارسىلىق، الىپتاردى مويىنداماۋشىلىق، جاڭانى تۋدىرۋ ءۇشىن ەسكىنى جويۋعا ۇمتىلۋشىلىق دەگەندى مەڭزەيدى. ال، اۋەلدە الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق ءمانى باسىمداۋ ەدى. ول باسقا اڭگىمە. ارمان لانۋدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، سول تۇستا «سيۋجەتسىز ادەبيەتتىڭ اپوستولدارى» كەيپىندە بەينەلەگەن مىنەز – بارلىق حالىقتىڭ ادەبيەتىندە بارلىق ۋاقىتتا دا توبە كورسەتكەن. جاستىق ماكسيماليزمىنىڭ ۇرىنشاقتىعى ۋاقىت وتە كەلە جۋاسىعان. «دانتە گومەردى جوققا شىعارمايدىعا» توقتاسقان. ءار جاڭا ەسكىگە اينالعان، ولاردىڭ دا تاڭداۋلىسىنىڭ داۋىستارىن گومەر كۇلكىسىنەن ەستىپ قالاسىز.

ۇستاز ايتادى، قاتارىڭمەن جارىسپا، قىزعانىشقا ۇلاسادى، ادەبيەتتەگى الىپتارمەن باسەكەگە ءتۇس، تىم بولماعاندا، دۇشپانىڭا اينالمايدى. تولستوي نەگە شەكسپيردى عانا وزىنە باسەكەلەس سانادى ەكەن؟..

1

گەتە كۇلكىسى

قۇلاق تۇنادى. الۋان كۇلكى زامان ايقايىنداي. بۇكىل الەمدە. ءار بۇرىشتا، ءار باسپالداقتا، ءاربىر قالتارىستا. بيىك مىنبەرلەردە، ەفيردە، ءباسپاسوز بەتىندە، ساحنالاردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە. قۇلاقتى باسىپ، قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ، باستىڭ ىشىندەگى ءبىر ساتكە تىنشىماس شۋداي ىزىڭداپ تۇرادى. قىزىل، كۇلگىن، سارى، قارا كۇلكىلەر.

اۋەلدە جالعىزدان شىققان جارىقشاق داۋىستاي ەستىلگەن كۇلكى جاڭعىرا، جاڭعىرىعا، جىڭىشكەرە، جۋانداپ، الىستاپ، جاقىنداپ، سىقىلىقتاپ، ساقىلىقتاپ حوردىڭ كۇلكىسى ەكەنى بايقالا باستادى.

تۇس-تۇستان انتالاي ۇمتىلعان توپ كۇلكىنىڭ تولقىنداپ شىققان ءورىسى سانا مەن رۋح كەڭىستىگىن تۇتاس جابۋعا تىرىسادى. مۇنى باسىندا ادامدار ءارتۇرلى اتاپ كوردى: مادەني ەكسپانسيا، سانا توقىراۋى، رۋحاني دەگراداتسيا، الەۋمەتتىك وتپەلى قۇبىلىس، پسيحولوگيالىق فەنومەن. اقىر اياعىندا انىق بولدى، ول – بار بولعانى كۇلكى ەكەن. گەتە كۇلكىسى. جانە بىزدە عانا ەمەس.

وتكەن عاسىرلاردا، تۇتاس ءبىر قالالاردى كۇلكى يستەرياسى شارپىعان وقيعالار بولعان. ادامدار وزدەرىن دە، وزگەلەردى دە توقتاتا الماي جاپپاي كۇلە باستاعان. بىلايشا ايتقاندا، كۇلكى پاندەمياسىنا دۋشار بولعان. بىراق، بۇل كۇلكىنىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان كۇلكىدەن ۇلكەن ايىرماسى بار، وندا ادامدار ەرىكسىز كۇلسە، مۇندا – سانالى تۇردە كۇلەدى.

گەتە كۇلكىسى – بارىنە كۇلەدى. ادامزاتتىڭ، حالىقتاردىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىنا، وتكەن مەن بولاشاققا، تاريح پەن تىلگە، عىلىم مەن بىلىمگە، مادەنيەت پەن ادەبيەتكە، بيىك ونەرگە، بەكزات بولمىسقا، ءۇمىت پەن ماحابباتقا، قوعام مەن وتباسى ينستيتۋتىنا.

ادەبيەتتە دە وسى كۇلكى وقتىن-وقتىن ەستىلىپ قالادى. ادەبيەتتىڭ سىرتقى كۇلەگەشتەرى – ءبىر باسقا، ىشكى كۇلەرمەندىك – قاسىرەت. الدەكىم سۇرىنسە – سىقىلىقتاۋعا، جىعىلسا – جىمىڭداۋعا، قاتەلەسسە – قيقۋلاۋعا، اشىنسا – ايىپ قىلۋعا، جاسىسا – جابىلا اياۋعا، ءبىرى بىرىنە سوقتىقسا – شوق-شوق دەۋگە، ءبىر-ءبىرىن كىنالاۋعا، كۇستانالاۋعا بەيىم تۇراتىن ءبىر مىنەز بۇرىننان بار ما ەدى؟ الدە كەيىن تابىلعان دۇنيە مە ەكەن؟

اسىلىندە، گەتە كۇلكىسى دەگەندە ءبىز مەفيستوفەل كۇلكىسىن ايتامىز. كۇڭگىرت ساحنا. مەفيستوفەل كۇلكىسى جاڭعىرىپ تۇر. وركەستر. سالتاناتتى اۋەن. شىمىلدىق. فاۋست جەڭىلدى مە؟

5

اباي كۇلكىسى

اۋەزوۆتىڭ، ەكى جىل اباقتىدان سوڭ، يدەولوگيالىق «ايىبىن» مويىنداي وتىرىپ، ءوزىنىڭ سول كەزەڭگە دەيىنگى بارلىق شىعارمالارىنان باس تارتىپ، كەيىن «اباي جولىن» جازۋعا وتىرعانى كوزسىز ەرلىك ەكەن-اۋ!

وسىدان كەيىن، ابايدىڭ بەينەسىن جاساۋدا ءىس-ارەكەت، ءسوز، مىنەز-ق ۇلىق، وقيعالاردىڭ كەيبىرىندە ايتقىسى كەلگەنىن قالاي اشىپ كورسەتەدى، ق ۇلىپ قالدىراتىن سەكىلدى مە، ال ونىڭ كىلتى – ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە تۇرعانداي ما؟!. ايتۋى كەرەكتى ەمەس، ايتىلۋى كەرەكتى عانا بەرىپ، قالعانىن ابايدىڭ ءوزى ارقىلى عانا انىقتاپ كورۋگە ۇندەگەندەي:

«زالدىڭ بەرگى شەتىندە مۇرتىن سانمەن شيراتقان، بۇيرا شاشتى، جىلتىر ءجۇزدى چينوۆنيك وتىر ەدى. ول قاتارىنداعى بيىك پريچەسكاسى بار، ءساندى كيىنگەن جاس ايەلگە، ك ۇلىمدەگەن كوزبەن، ءجيى يىلەدى. بۇل جەردە دە بوزباستىق داعدىسىن ۇمىتپاعانداي. سول جىگىت كىتاپحاناعا اباي كىرگەندە، قاسىندا وتىرعان پاڭ ءجۇزدى كورشى ايەلىنە ابايدىڭ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. زالدىڭ ىشىندەگى وقۋشىنىڭ ءبىرازىنا ەستىرتىپ، داۋرىعا ءتۇسىپ، تۇرپايى ءبىر ءازىل ايتتى. ول ءازىلى، كەڭ شاپان كيىپ، بۇندا وتىرعان جۇرت ۇلگىسىنەن باسقاشا كورىنىسپەن كەلگەن، ساحارا قازاعى ابايدى قاعىتقان ءسوز ەدى.

- بۇل نە عاجاپ! گوگول كىتاپحاناسىنا قاشاننان بەرى تۇيەلەر جىبەرىلەتىن بولعان؟ – دەدى.

اباي بۇل كەزدە كىتاپحاناشى قارتقا قول بەرىپ امانداسىپ، وزىنە كەرەك كىتابىن ەندى اتاعالى تۇر ەدى. جاڭاعى تۇرپايى ءازىلدى قۇلاعى شالىسىمەن، چينوۆنيك جاققا سالقىن ىزامەن، جالت ەتىپ ءبىر قارادى... ...ابايدىڭ العاشقى اشۋى ءبىر-اق ساتكە بىلىنگەندەي ەدى. ەندى كۇلكىلى مىسقىل جۇزبەن جىگىتكە بۇرىلدى دا، لەزدە جاۋاپ قاتتى:

- چينوۆنيك مىرزا، تۇيە كىرسە نەسى بار، بۇندا ول تۇگىل، ەسەك تە وتىرىپتى عوي! – دەدى.

چينوۆنيك ءبىر قۋارىپ، ءبىر قىزاردى دا، ءۇنى ءوشتى»...

ابايدىڭ ءوزى ءتورتىنشى قارا سوزىندە: «شىعار ەسىگىن تابا الماي، ۋايىم-قايعىنىڭ ىشىنە كىرىپ الىپ، قامالىپ قالماق، ول ءوزى دە ءبىر انتۇرعاندىق. جانە ءاربىر جامان كىسىنىڭ قىلىعىنا كۇلسەڭ، وعان راحاتتانىپ كۇلمە، ىزا بولعانىڭنان كۇل، ىزالى كۇلكى – ءوزى دە قايعى» دەيدى. ابايدىڭ وسى ىزالى كۇلكىسى – قازاقتىڭ قايعىسى، ءوز ەركى وزىنەن كەتكەن ەلدىڭ قۇساسى، وزگەگە قاراعان كۇننىڭ زارى ەكەن. بىلىمگە، وركەنيەتكە جەتكەندە عانا بۇدان ارىلاتىندىقتى اۋەزوۆ ابايدىڭ ىزالى كۇلكىسىن دالادا، اۋىل اراسىندا، ەل ىشىندە كورسەتپەي، قالادا، كىتاپحانادا كورسەتۋ ارقىلى بەرىپ وتىر. جانە ول ءبىلىم جىلتىر ءجۇزدى چينوۆنيك بەينەسىندەگى ناداندىققا ۇرىندىرماۋى قاجەتتىگى دە «بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم، قىزمەت قىلسىن، شەن السىن دەپ بەرمەدىم» دەگەن اباي ويىنا انىق سىلتەمە ەمەس پە؟..

6

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرى الىستان كەلمەپتى

ايماقتار • بۇگىن، 10:15

شاشتان شاحمات تاسىن جونادى

تانىم • بۇگىن، 07:44

ونلاين-سورەدە – ويلى كىتاپتار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

دارىگەرلەرگە كولىك سىيلادى

وقيعا • بۇگىن، 07:17

سوڭعى پاتسيەنت ۇيىنە قايتتى

قوعام • بۇگىن، 07:05

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:50

سەنات دەپۋتاتتارى سايلاندى

سايلاۋ • بۇگىن، 06:48

ادەپتى ادەمى ۇستاز

رۋحانيات • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار