ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى

وسى لاگەردە كورگەن كۇنى مەن ومبىعا جەتەر جولدا شەككەن ازابىن, توعىز بالاسىنان قالاي ايىرىلعانىن ايتقاندا انام بايعۇس كوز جاسىن كولدەتۋشى ەدى. «مەنىڭ بالالارىم كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىر ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى» دەيتىن. بۇل ونىڭ انالىق جۇرەگىندە بەرىش بوپ قاتقان, ماڭگى باقي جازىلمايتىن جاراسى ەدى. اتا-اناعا ءبىر پەرزەنتتىڭ قايعىسى قانداي قيىن, ال 9 بالانى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جەر قوينىنا بەرۋ... اجالعا اراشا بولارلىق امال تاپپاۋ...

– قوس كەنجەم بايان (اكەم ونى بايان باتىردىڭ قۇرمەتىنە اتاعان – اۆتور.) مەن نويان تاركىلەۋگە دەيىن قىزىلشامەن اۋىردى. ق ۇلىندارىمنىڭ سول جاعدايىنا دا قارامادى عوي, قانىشەرلەر, – دەپ باستاۋشى ەدى انام وسى اڭگىمەسىن. – «باي قالاداعى» جاعداي اۋرۋ باققان ادام تۇگىل ساۋ ادامنىڭ ءوزى شىدامايتىنداي قيىن بولدى. كۇن ميداي ىستىق. كولەڭكە بولار قالقا جوق. قورشاۋدىڭ ءىشى ءيىن تىرەسكەن ادام. نە دۇرىس تاماق, نە ءجوندى توسەنىش بەرمەيدى. ءىشىپ-جەرىڭ دە سول جەردە, تۇزگە شىعارىڭ دا سول جەردە. كۇزەتشىلەردەن بىردەڭە سۇرايىن دەسەڭ, جانىنا جولاتپاي, قاتتى زەكىپ, بوقتاپ تاستايدى. قامشى ۇيىرەتىندەرى دە بار. ءتىپتى داۋىس كوتەرىپ جىلاۋعا دا رۇقسات جوق. كوزدەرى جاۋتاڭداپ ۇمىتپەن قاراعان ون بالاپانىمنان كوز جاسىمدى جاسىرىپ, الداۋسىراتىپ, جۇباتقانداي بولامىن. ادامعا – اشتىق ەمەس, شاراسىزدىق قاتتى باتادى ەكەن. قانشا جانتالاسسام دا قوس قوزىمدى امان ساقتاپ قالۋدىڭ ەشبىر امالىن تاپپادىم. ەكەۋى دە بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇزىلدى. جوقتاۋ ايتقىزبادى. مىلتىق ۇستاعان ەكى كۇزەتشىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ, جالعىز ءوزىم كوتەرىپ اپارىپ جەرلەپ كەلدىم. لاگەردىڭ سىرتىنداعى جوندا قوس تومپەشىك بولىپ قالا بەردى ق ۇلىندارىم. قايتىپ كەلە جاتىپ «بالالارىما مۇنداي قورلىق كورسەتكەنشە, ءولىپ تىنايىن» دەپ, سول جەردەن قاشۋعا بەل بۋدىم. ەندىگى ويىم سەگىز بالاممەن بىرگە كۇزەتتەن سىتىلىپ شىعۋ بولدى. ءبىر كۇنى كۇزەتتىڭ جوق ەكەنىن پايدالانىپ, ءتۇن قاراڭعىسىن جامىلىپ قورشاۋدان شىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءتۇنى بويى ەشتەڭەگە قاراماي, جانۇشىرا جۇگىرىپ ءبىر جاماعايىننىڭ ۇيىنە جەتىپ جىعىلدىق. بايدىڭ تۇقىمىن جاقىنداتىپ, بيلىكتىڭ قاھارىنا ۇشىراۋدان قورىقتى بىلەم, جاماعايىنىمىز اقىرى بايىز تاپقىزباي, بەس-التى كۇننەن كەيىن قۋىپ شىقتى.

سونىمەن بارار جەر, باسار تاۋىم جوق, ءبىر توپ بالامەن ۋلاپ-شۋلاپ دالادا قالدىم. ەل­دىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن جاسى ۇلكەن ادام­دار «مۇقىشتىڭ كەلىنى, قاماۋداعى قاسىمنىڭ كەلىنشەگى ەكەنىڭدى بىلەتىن وكىمەت سەنى بۇل ەلدە تىنىش قويمايدى. رەسەيگە, سىبىرگە كەتىپ, سول جاقتى ساعالا» دەپ اقىل بەردى. مەنىڭ توركىنىم تاركىلەۋگە ءبىر-ەكى كۇن قالعاندا ومبى وبلىسىنا قاشىپتى. سونى ەستىگەن سوڭ ەڭ بولماسا قالعان بالالارىمدى ساقتاپ قالايىن دەپ, سىبىرگە جەتىپ, سول جەردە احمەتجان اعاڭ مەن اكەڭدى كۇتۋگە بەل بۋدىم.

ءوز باسىڭ بولسا ءبىر ءسارى, جاس بالامەن جول ءجۇرۋ قانداي قيىن. ونىڭ ۇستىنە بۇت ارتار كولىگىڭ جوق, جاياۋسىڭ. تاڭ ات­قاننان باستالعان ىستىق كۇن بويى ءبىر قايتپاي, جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ جىبە­رەدى. قايتا سول كەزدە اۋدەم جەردەن ءبىر كەز­دەسەتىن شوق توعايلاردى كولەڭكەلەپ جان ساقتادىق (بۇل توعايلار كەيىننەن تىڭ يگەرۋ كەزىندە تۇگەلدەي وتاپ تاستالدى – اۆتور.). جولىققان وزەن, كولدەن,  دەرەۆنيانىڭ قۇدىعىنان سۋ ءىشىپ, ءشول باسامىز. شاعىن تورسىقتارىمىزعا سۋ تولتىرىپ الامىز, بىراق ول دا ۇزاققا جەتپەيتىن ەدى. كەش باتىپ, ىمىرت ۇيىرىلسە, شىبىن-شىركەي مەن ماسا تالايدى, كۇندىز ىرىلىگى بارماقتاي سونالار مازا بەرمەيدى. جول سوققان ءارى ءالجۋاز بالاپاندارىمنىڭ ولاردى قاعىپ, قورعاناتىنداي نە شاماسى بار. ايتەۋىر, بىرتىندەپ جىلجي بەرۋ كەرەك. جولدا بىرنەشە رەت قاسقىر كەزدەستى, ايتەۋىر تيىس­پەي, جونىنە كەتتى. شىنىندا, سول كەزدە جىرت­قىش اڭنان گورى «قىزىلداردان» كوبى­رەك قورقاتىن ەدىم.

نە دە بولسا, كۇزدىڭ قارا سۋىعى باستالىپ, العاشقى قار تۇسكەنشە رەسەيدىڭ ءبىر دەرەۆنياسىنا جەتىپ الۋ قاجەت ەدى. جانىمدا سەگىز بالام بار. ون جاستان ۇلكەن بالالارىم تاۋ­لىگىنە ارى كەتكەندە ون, ون بەس شاقىرىم جول جۇرە الادى. ونىڭ ۇستىنە ابدەن توزىعى جەتكەن اياق كيىمدەرى جىرتىلىپ, تەگىس جالاڭاياق قالدى. بالالارىم دا ءبىرشاما جۇدەپ, سىلىنىپ, السىرەدى. كوپ جۇرۋگە شاماسى كەلمەي, جىلاي بەرەتىن. اسىرەسە بالا كەزدەن دىمكاستىگى بار بەس جاستاعى قىزىم قاتتى قينالدى. ۇزاق جولدى كوتەرە الماي, دەم الۋى قيىنداي بەرگەسىن, ارقالاپ الدىم. باسىن كوتەرۋگە شاماسى جەتپەي جەلكەمە سۇيەپ, سۇلق جاتاتىن. سول جاتقان كۇيى دىبىس شىعارماستان ءجۇرىپ كەتىپتى. بۇل كەزدە قىزىلجارعا اپاراتىن جولدىڭ جارتىسىنا كەلىپ قالىپ ەدىك. ۇزاق جىلاپ, ازا تۇتىپ وتىراتىن جاعداي جوق, جاسىمىزدى ىشىمىزگە جۇتىپ, جولعا جا­قىن جەردەگى ءبىر دەرەۆنيانىڭ شەتىنە جەرل­ەپ, بىلگەنىمدى وقىپ, ءارى قاراي جولعا تۇستىك.

ەندىگى ۋايىمىم «باي قالادا» جاتقاندا ءىش اۋرۋعا شالدىققان بالام بولدى. ال­سىرەگەنى سونشالىق, اياق-قولى تارتىلا بەردى, سوڭىنان تىپتەن ەسىنەن تانىپ قالدى. «بۇل قۇدايعا نە جازدىق» دەپ بوزداپ كەلەمىن. قايتا الدىمىزدان ءبىر اۋىل كەزدەسىپ, سونىڭ شەتىندە تۇرعان ءۇيدىڭ يەسى, ەگدە تارتقان قازاق ايەلدەن ەس جيىپ العانشا, ەكى-ءۇش كۇن مال قوراسىن پانالاي تۇرۋدى ءوتىندىم. ول دا قولىمداعى بالامدى, شۇبىرعان ءتۇرى­­مىزدى كورىپ اياپ كەتتى بىلەم, رۇقسات بەرە قوي­دى. قورانىڭ قيلى تابانىنا سابان جا­يىپ, ۇستىنە كونە كيىزدى توسەپ, بار بالامدى جايعاستىردىم. تاڭەرتەڭ تۇرعاندا جەردە ەمەس, مامىق توسەكتە جاتقانداي, ءال جيناپ قا­لىپ­پىز. سۇراستىرىپ قاراساق, قىزىل­جار­عا تاياپ قالعان ەكەنبىز. بىرنەشە كۇننەن كەيىن اۋرۋ بالام دا ەسىن جيماعان كۇيى جان تاپسىردى. سول اۋىلدىڭ ورتاق زيراتىنا جەرلەدىك. ءبىزدى تۇراقتاپ قالادى دەپ قورىقتى ما, ءۇي يەسىنىڭ بالاسى «ەندى كەتىڭ­دەر, ايتپەسە ميليتسياعا ايتامىن» دەپ, تىزە بۇ­گۋگە مۇرشا بەرمەي, قورادان شىعارىپ جى­بەردى.   

جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما, قايتادان بەلىمىزدى بۋىپ, بوقتاشىعىمىزدى ارقا­لاپ, جولعا تۇستىك. لاگەردەن قاشقان «قىل­مىسكەر» دەگەن اتىم بار, ونىڭ ۇستىنە قارا باسىم ەمەس, قارايعان بالالارىم بار, كۇن جارىقتا قىزىل اسكەر نەمەسە ميليتسيا كەز­دەسىپ قالا ما دەپ قورقىپ, قارا جولمەن جۇر­مەدىم. ومبىعا جەتسەك, تۋىستارىمدى تاۋىپ الارمىن دەگەن ءۇمىت بار, سول جاقتى باعىت تۇتىپ, ءبىر دەرەۆنيادان ەكىنشىسىنە جەتىپ, قىبىرلاي بەردىك. دالادا, ورماندا, سىزدى جەردە تۇنەپ شىعۋعا تۋرا كەلدى, استىعا توسەيتىن توسەنىشىمىز دە, بۇركەنەتىن جامىلعىمىز دا جوقتىڭ قاسى. ءشوپ ج ۇلىپ, بۇتا سىندىرىپ توسەپ امالداعان بولامىز. كەيبىر دەرەۆنيالاردا قۇدايعا قاراعان ادامدار قوراسىنا قونىپ شىعۋعا رۇقسات بەرەتىن.

كۇلبان قىزىم سول كەزدە 12-13 جاستا. ەلدىڭ كوزىنە ىلىنۋگە جاراپ قالعان. ءبىر جا­عىنان سونى, ەكىنشى جاعىنان اماندىعىن وي­لاپ, ءجونى ءتۇزۋ ادامدار كەزدەسسە, ۋاقىتشا قالدىرىپ كەتەيىن, ارعى جاعىن كورەرمىز دەپ كەلە جاتقانمىن. تىلەگىمدى قۇداي بەردى مە, ءيمانجۇزدى قازاقتارعا تاپ بولدىق. ۇلكەن جاستاعى ەرلى-زايىپتى كىسىلەر ەكەن. سولارعا بار جاعدايدى ايتىپ, «كەيىننەن اكەسى كەلىپ الىپ كەتەدى, ال ەگەر اكەتە الماسا, ءوزىمنىڭ قىزىم دەپ ساناپ, قولدارىڭنان كۇيەۋگە ۇزاتا بەرىڭدەر» دەپ, اللا الدىندا ۋادەسىن الىپ, تاپسىرىپ كەتتىم. قىزىمدى كوندىرۋ قيىن بولدى. قوسىلىپ جىلاپ, ۇرسىپ ءجۇرىپ, ونىڭ دا رەتىن كەلتىردىم. سول ءۇيدىڭ يەلەرى ءبىزدى اتقا مىنگىزىپ, ەسىلدەن ءارى وتكىزىپ سالدى. كەيىننەن اكەلەرىڭ كەلگەن سوڭ مەنىڭ ايتقان جوباممەن ىزدەپ بارىپ, سول وتباسىنى تاۋىپ, قىزىمىزدى قايتارىپ اكەلدى. اللا رازى بولسىن, سولار بولماعاندا كۇلبانىم ءتىرى قالار ما ەدى, قالماس پا ەدى...

جولدا كەزدەسكەن سەلولار مەن اۋىلدار­دىڭ تۇرعىندارى بەرگەن, ساتقان نان مەن كارتوپتى, جۇمىرتقانى, قىسقاسى, جەۋگە جارايتىن ازىقتىڭ ءبارىن قالدىرماي الا بەردىم. ءار بالاما جەكە-جەكە شاعىن قالتا تىگىپ, سوعان ازىعىن, تورسىققا قۇيىلعان سۋىن سالىپ, مويىندارىنا ءىلىپ قويدىم. «قىزىل­داردىڭ» كوزىنە تۇسسەم, قاماپ تاس­تار دەپ قورقىپ, قىزىلجار (پەتروپاۆل) قالا­سىنا كىرمەي, سىرتىنان اينالىپ وتتىك. كەيدە شارشايتىنىمىز سونشا, اياق باسىپ جۇرۋگە ءالىمىز بولماي قالاتىن. سوندايدا جولىق­قان ارباكەشتەرگە جۇزىگىمدى, سىرعامدى, بىلەزىگىمدى, اكەلەرىڭ تۇتىنعان زاتتاردى بەرىپ, كەلەسى دەرەۆنياعا جەتىپ قالاتىنبىز. 

ءسويتىپ ءجۇرىپ ءولدىم-تالدىم دەگەندە ومبى وبلىسىنا جەتتىك. كۇز باستالىپ, كۇن سۋىتقان مەزگىل ەدى, الدىمەن جاڭبىر جاۋىپ, ارتى قارعا ۇلاسىپ كەتتى. ءتىل بىل­مەيتىن, قالتاسىندا سوقىر تيىنى جوق, بەس بالاسىن جەتەلەپ قاڭعىپ جۇرگەن قازاق قاتىنىن ەشكىم ءۇيىنىڭ ماڭىنا جولاتپايدى. ءبىر ورىسقا ارتىنان قالماي جالىنىپ ءجۇرىپ جالداندىم, سونىڭ اقىسىنا ىشىنە وت جاعىلمايتىن, ازىناپ تۇرعان جەر كەپەسىنە قىستاپ شىعۋعا رۇقسات ەتتى. وبالى نە كەرەك, ءۇي يەسى بولار-بولماس نان مەن كارتوپ بەردى, بى­راق سونشا بالا قويسىن با, ءبىر ساتتە-اق ءتامام قىلدى. سوندىقتان كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي, تابىلعان جۇمىستى تالعاماي ىستەي بەردىم, مال باعىپ, قورا تازالادىم, اعاش كەس­تىم, كىر جۋدىم, قار كۇرەدىم, ديىرمەن تارت­تىم. اقىسىنا تاماق الىپ, بالالارىمدى اسىرادىم.    

سول جىلى قىس ادەتتەگىدەن ەرەكشە سۋىق بولىپ, قار قالىڭ ءتۇستى. جاتقان جە­رى­مىزدە ءجوندى توسەنىش, بالالارىمدا جى­لى كيىم جوق. قو­جايىننىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, جۇمساعان جاعىنا جۇگىرىپ الەكپىن. جارىتىپ تاماق ءىشىپ, جىلى جەردە جاتپاعاندىقتان بالالارىم قىس بويى توڭىپ, اۋىرا بەردى. سول اۋرۋلارى اسقىنىپ, ەكى ۇلىم (ولاردىڭ بىرەۋىن اكەم ابىلايحان دەپ اتاعان – اۆتور.) مەن ءبىر قىزىمدى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرىن اجال الىپ تىندى. ارقايسىسىن قۇشاقتاپ, جەر باۋىرلاپ جىلادىم, قايتەيىن, قۇدايدىڭ قۇلاعى كەرەڭ بولسا... ولاردىڭ قايتىس بولعانىن ەش­كىمگە ايتقانىم جوق. ارقايسىسى جانىم­نىڭ, جۇرەگىمنىڭ ءبىر كەسەگىن الىپ كەتتى. قىس بويى ءۇش پەرزەنتىمنىڭ ءمايىتىن سۋىق قويماعا جاسىرىپ ساقتاپ, كۇن سايىن ەگەۋ­قۇيرىق جەپ كەتپەدى مە دەپ تەكسەرىپ ءجۇردىم. جۇرەگىمنىڭ قاتىپ قالعانى سونشا, كۇلۋدى دە, جىلاۋدى دا ۇمىتتىم. كۇن جىلىنىپ, قار ەرىگەن كەزدە سەلوداعى جالعىز مۇسىل­ماننىڭ (قارت تاتاردىڭ – اۆتور.) كومەگىمەن ورماننىڭ شەتىنەن قابىر قازىپ, ءار بالاما جەكە-جەكە قۇران وقىپ جەرلەدىم. سودان باس­قا نە ىستەي الاتىن ەدىم؟..

سول قىستا 35 جاستاعى انامنىڭ شاشى تۇگەل اعارىپ كەتىپتى.

باسقا تۇسكەن تاۋقىمەت پەن قايعى-قاسى­رەتتىڭ اۋىر تيگەنى, قاتتى باتقانى سونشا, انامنىڭ بۇكىل ساناسىن «مەن بالالارىمنان قالماي ولۋگە ءتيىسپىن» دەگەن ءبىر وي بيلەپ الادى. سول ويمەن تاڭ اتىرىپ, سول ويمەن كۇن باتىرادى. «سوڭعى بالام ولگەن كۇنى مىن­دەتتى تۇردە مەن دە ولەمىن» دەپ دايىن­دالادى. ول مۇنى ءوز ءومىرىنىڭ لايىقتى, قيسىندى ءتۇيىنى دەپ سانايدى جانە سوعان بارىنشا سەنەدى. باسقا, ماڭگى ومىرگە تەزىرەك اتتانۋعا اسىعادى. بار ويىن سول دۇنيەدەگى «تاماشا» ومىرگە باعىشتاپ, بۇل فانيدەن ەرتە كەتكەن بالالارىمەن ىشتەي كۇبىرلەپ سويلەسىپ جۇرەدى. تۇسىندە دە سونى كورەدى. مىنا دۇنيەدەگى بار تىرشىلىكتەن باز كەشىپ, ءوز ءومىرىن ءوزى قيۋعا دايىن بولادى...

قولىندا قالعان ەكى بالاسىنىڭ ۇلكەنى, ون جاستاعى ۇلىنىڭ اشتىقتان قينالعانى سونشا, سەلوداعى بوتەن بىرەۋدىڭ ۇيىنە ۇر­­لانىپ كىرەدى. سول ءۇيدىڭ دالىزىندە ءۇي يە­لەرىنە بايقاتپاي, قولىنا تۇسكەن ازىقتى قال­­تاسىنا سالا باستايدى. بىراق كەلە جاتقان اياق­تىڭ تىقىرىن ەستىپ, جالما-جان سىرتقا جۇ­گىرىپ شىعىپ, باقشانىڭ ىشىمەن قاشادى. سورى باسىم بولدى ما, الدە اجالىنا تاپ كەل­دى مە, الدىنان ءشوپ باسقان قاراۋسىز قال­عان قۇدىق كەزدەسىپ, سوعان قۇلاپ تۇسەدى. قۇ­دى­قت­ا ەسكى قول شالعى جاتقان ەكەن. سو­نىڭ ءجۇزى بالانىڭ كۇرە تامىرىن قيىپ, قان شاپشىپ كەتەدى. قانشا امالداسا دا تى­يىلماي قويا­دى. كومەك بەرەتىن ەشكىم جوق. سول جەردە قان­سىراپ, قايتىس بولادى. انام «ەگەر مەن ماڭ­گىر­مەي, ەسىمدى جوعالتپاي جۇرگەنىمدە, سول بالا تاماق ۇرلاۋعا بارماس ەدى» دەي بەرە­تىن.

پەرزەنتىنىڭ ولىمىنەن سوڭ ابدەن تى­عىرىق­قا تىرەلگەن انامدى ۇلكەن بالاسى احمەتجاننىڭ كەلۋى امان ساقتاپ قالادى.

احمەتجان اعا قىزىلجاردىڭ اباقتى­سىنان بوساپ شىعاردا اكەمىز سول قالانىڭ شەتىندە تۇراتىن, ۇلتى ۋكراين جولداسىنا حات جازىپ, ءوزى ورالعانشا بالاسىنىڭ بوي تاسالاي تۇرۋىنا كومەكتەسۋدى سۇراپتى. حاتتى وقىعان ول اعامىزدى قالاعا جاقىن جەردەگى دەرەۆنيادا تۇراتىن اتا-اناسىنا (دياديا بوگدانعا) الىپ بارادى. «شارۋاشىلىققا كو­مەكتەسىپ, نە كەرەكتىڭ ءبارىن ىستەيدى, ونىڭ ەسەسىنە اكەسى كەلگەنشە ىشەر اس, جاتار توسەك بەرۋ قاجەت» دەيدى. اعام وسى ۇيدە ءبىر جارىم جىل تۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا كۇشتەپ تاركىلەۋ مەن ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارىنان بۇكىل قازاقستاندى شارپىعان الاپات اشارشىلىقتان امان قالادى. كەيىننەن بوگداننىڭ كومەگىمەن جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجات الىپ, تۋعان اۋىلىنا كەلەدى. سول جەردە اناسىنىڭ لاگەردەن قاشىپ, بالالارىن الىپ رەسەيگە كەتكەنىن ەستيدى. سول جەردەن جۇرىسكە جارامدى جىلقى تاۋىپ ءمىنىپ, جولعا شىعادى. كەزدەسكەندەردەن سۇراي ءجۇرىپ, ومبى وبلىسىنا جەتىپ, انامىزدى تاۋىپ الادى. احمەتجان اعا «انامدى العاش كورگەنىمدە تانىماي قالدىم, الدىمدا جۇدەپ-جاداعان, ابدەن قاجىعان, ومىردەن تۇڭىلگەن, ادام شوشىر­لىق كۇيدەگى ايەل تۇردى» دەيدى. اعام كوپ كۇش سالىپ, انامىزدىڭ بەتىن بەرى قاراتىپ الىپتى. سول كۇندەرى انامنىڭ قولىن­داعى سوڭعى تۇياعى, قىزى قاتتى ناۋقاس ەكەن, كوپ ۇزاماي ونى دا جەر قويناۋىنا تاپ­سىرىپتى.

ەندى ول جەردە قالۋدىڭ ءجونى جوق. ەكەۋى اتقا مىنگەسىپ انامنىڭ تۋىستارىن ىزدەۋگە شى­عا­دى. ولار دا سول اراعا جاقىن جەردە ەكەن. موسكالەنكي سەلوسىنان انامنىڭ كى­شى باۋىرى, مەنىڭ ناعاشى اعام شۇعايىپ ومار­­­­ ۇلى مەن باسقا تۋىستارىن تاۋىپ الادى.

ال قاسىم اكەمىز قىزىلجاردان وم­بىعا جەتكىزىلىپ, اباقتىعا جابىلعان سوڭ سول جەردەگى ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن تەر­گەۋشىلەردەن ءوزىنىڭ قامالۋىنا ء«ۇش ءجۇز» پارتياسى وكىلىنىڭ جەتكىزگەن «دونوسى» سەبەپ بولعانىن بىلەدى. ەندى ءوزىنىڭ الاش­وردالىقتارمەن بايلانىسى بار-جوعى تەكسەرىلىپ جاتقانىن ەستيدى. بۇعان «اكەسى مۇقىشتىڭ «حالىق جاۋلارىمەن» بايلانىسى بار, بۇل دا قۇرالاقان بولماۋى كەرەك» دەگەن كۇدىك تۇرتكى بولعان سياقتى. قانشا تەكسەرسە دە, جەتكىلىكتى دالەل تابا ال­ما­عان بولۋى كەرەك, ەكى اي قاماۋدا ۇستاپ, سول جاقتان بىردەن استراحان وبلىسىنا جەر اۋدا­­رادى. بارعان جەرىندە ەتىكشى, قايىسشى بولىپ ىستەپ, ەر-تۇرمان مەن ات ابزەلدەرىن جاساي­­دى. قولى التىن, شارۋاعا مىعىم كىسى ەدى.

استراحاننان ورالعاننان كەيىن ءوزىنىڭ وتباسىن ىزدەپ, ومبى وبلىسىنان تاۋىپ الا­دى. 11 بالاسىنان بار-جوعى ەكەۋى, ۇلكەن اعام احمەتجان مەن ۇلكەن اپام كۇلبان عانا ءتىرى قالعان ەكەن. سول ومبى جەرىندە مەنىڭ الدىمداعى اعالارىم احمەديا مەن اعىباي دۇنيەگە كەلىپتى. مەن تۇمەن وبلىسىندا تۋىلىپپىن. اكەم مەن تۋىلاردان ءۇش كۇن بۇرىن قايتىس بولىپتى, سوندىقتان اكەسىز ءوستىم. ءبىزدىڭ ۇشەۋىمىزدى انام ماعريپا, ۇلكەن اعام احمەت­جان مەن جەڭگەم كۇلامدان تاربيەلەپ ءوسىردى.

اتا-انامنىڭ ۇلكەن كەلىنى, مەنىڭ اسىل جەڭەشەم كۇلامدان ىسقاققىزى مۇس­تا­فيناعا قوسكول اۋىلىندا (قازىرگى سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسى شال اقىن اۋدا­نى­­نىڭ سەميپولكا اۋىلى – اۆتور.) دۇنيەگە كەلىپ, اكەسىنىڭ ءىنىسى حامزا يبراەۆتىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن. حامزا اعامىز ۋفا قالاسىندا («عاليا» مەدرەسەسىندە) ءبىلىم الىپ, بولاشاق الاشورداشىلارمەن جاقسى ارالاسقان. قازاق تىلىندە «ساداق» جۋرنالىن شىعارۋعا اتسالىسىپ, «الاش» قوزعالىسىنا قاتىسقان, سول ءۇشىن ماعجان جۇماباەۆپەن بىرگە تۇرمەدە وتىرعان. بولشەۆيكتىك بيلىك ونى اباقتىدان شىعارسا دا, ءوزىن دە, جاقىن تۋىستارىن دا باقىلاۋدى جانە قۋ­دالاۋدى قويماعان. سون­دىقتان ول دا سىبىرگە, رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنا قاشۋعا ءماجبۇر بولىپ, سول جەردە ءبىزدىڭ اتا-انامىز تۇرا­تىن مەكەنگە قونىس تەۋىپتى. مە­نىڭ اعام احمەت­جان 1945 جىلى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس­تىڭ مايدانىنان ورالىپ, كەلەسى جىلى جەڭ­گەمىزگە ۇيلەندى.

مىنە, سودان باستاپ كۇلامدان جەڭگەي كوزى جۇمىلعانشا اكەم قاسىم مەن شەشەم ما­عريپانىڭ قاراشاڭىراعىنا يە بو­لىپ, وتىن وشىرمەي ۇستادى. 40 جىلداي انا­مىزبەن ءبىر شاڭىراق استىندا تۇ­رىپ, ونىڭ بابىن تاۋىپ, كۇتىمىن جاسادى. قاي­تىس بولعاندا دا ءوز قولىمەن اتتاندىردى. اعام­مەن بىرگە اۋلەتىمىزدىڭ كەرەگەسىن كەڭەيت­كەن ەڭ­بەك­سۇيگىش, جىگەرلى جەتى بالانى تار­بيە­لەپ ءوسىردى.

 * * *

مىنە, ءبىزدىڭ  اۋلەت وسىنداي اۋىر قاسى­رەتتى باستان كەشتى. جويىلىپ كەتۋدىڭ ءسال-اق الدىندا قالدى. «نە ءۇشىن بۇلاي بولدى, بۇعان نە سەبەپ؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋى زاڭدى دا.

ارينە وعان قازاقستاندا پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن ورناتۋ, بىتىسپەس تاپ كۇرەسى, «قىزىل تەررور» ايماعىن كەڭەيتۋ, بايلار مەن كۋلاكتاردى تاركىلەۋ جانە تولىپ جاتقان تاعى باسقا ساياسي سەبەپتەردى ءتىزىپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇعان ءبىر ماسەلە – ءبىزدىڭ مۇقىش اتامىزدىڭ باي بولۋمەن قاتار «الاش» پارتياسى مەن «الاش وردا» ۇكىمەتىن بەلسەندى قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعانى ناقتى سەبەپ بولعانى ايقىن. «الاشتىڭ» ءبىلىمدى باسشىلارى سول كەزدىڭ وزىندە ور­كەنيەتتى, ەۋروپالىق دامۋ جولىمەن جۇرگەندە, ارينە ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ تاعدىرى باسقا بولار ەدى.

ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى»  تريلوگياسى شىققان كەزدە سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جات­قان ەدىم. اناما جانە رەسەيدە تۇراتىن تۋىس­­تارىما كورسەتەيىن دەپ كىتاپتىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن ساتىپ الدىم. تۇمەنگە كەلگەن سوڭ اناما كىتاپتان «الاش» پارتيا­سى باسشىلارىنىڭ حالىقپەن كەزدەسۋى, مۇقىش اتامىزدىڭ حالىقتىڭ اتىنان ءسوز سويلەۋى جازىلعان جەرلەرىن وقىپ بەردىم. ول كىشكەنە باياۋ وقىپ, وزىنە تۇسىنىكسىز سوزدەر­دىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى ءوتىن­دى. سودان سوڭ تاعى ءبىر رەت قايتالاپ وقىپ بەرۋدى سۇرادى. كەيىن ءبىر تاۋلىك بويى جاق اش­پاي قويدى.

سوڭىنان مەنى شاقىرىپ, ءوزىنىڭ جانىنا وتىرعىزىپ (انام بۇل كەزدە اياعىن باسا الماي قالعان ەدى – اۆتور.), «كەشەدەن بەرى ءبارىن قايتادان ەسكە ءتۇسىردىم» دەدى. ءسويتىپ بۇرىنعى اڭگىمەسىن ءبىر ءسوزىن دە بۇزباستان قايتادان ايتىپ بەردى. «بۇل اڭگىمە مەن جازۋشىنىڭ جازعانى اراسىندا ءبىرشاما ايىرماشىلىق بار» دەگەن سوزىمە ويلانا وتىرىپ بىلاي دەدى:

– وسى جينالىسقا مۇقىش اتاڭنىڭ قا­تىسىپ, ءسوز سويلەگەنى – ول كىسىنىڭ وتباسى مەن بالالارىنىڭ عانا ەمەس, ءبىزدىڭ تۇتاس اۋلەتىمىزدىڭ تاعدىرى مەن قاسىرەتى. بىراق اتاڭ سول جينالىستا سويلەگەنى ءۇشىن ەش­قاشان وكىنگەن ەمەس. وكىنبەك تۇگىل, سونىم دۇرىس بولدى دەپ سانايتىن. ءوز ءىسىنىڭ حاق ەكە­نىنە انىق سەنگەنى سونشالىق, ءاردايىم ء«وز قولىم­مەن ىستەگەنىمدى ءوز موينىممەن كوتە­رەيىن, سول ءۇشىن بالالارىما تيىسپەسە ەكەن» دەپ ايتىپ جۇرەتىن. مەن بۇل جاعدايدى ءومىر بويى ۇمىت­پايمىن. ومىردە قالاي بولسا, سولاي ايتتىم. 

قاسىم جەر اۋدارۋدان قايتىپ كەلگەن كەزدە ومبىدا بەدەلدى تانىستارىن اراعا سالىپ, بوساپ شىعۋعا تىرىسقانىن, بىراق ونىڭ پايداسى بولماعانىن ايتتى. بۇعان مۇقىش اتانىڭ الاشوردالىقتاردىڭ بەلسەندى جاق­تاۋشىسى ءارى جاردەمشىسى رەتىندە ەسەپتە تۇر­عانى كەدەرگى بولىپتى. ەگەر سول كەزدە قاسىم جانىمدا بولعاندا بار بالامنان ايىرىلىپ, جەر سيپاپ قالماس ەدىم. سەن بار, باسقاڭ بار, ءبىز تارت­قان قاسىرەتتىڭ انىق-قانىعىنا جەتىڭ­دەر. بار وتىنەرىم وسى...

سودان سوڭ انام دىبىس شىعارماستان, ەگىلىپ جىلاپ جىبەردى. ازەر دەگەندە قويدىر­دىم. ەكى كۇن بويى تەرىس قاراپ جاتىپ, ەش­كىم­مەن سويلەسپەي قويدى. «جۇرەگىنىڭ جازىل­ماعان جاراسىن بەكەر قوزعادىم-اۋ» دەپ قات­تى وكىندىم.

س. مۇقانوۆتىڭ وسى وقيعانى جازعانىنا باعا بەرگەندە, سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدى نەگىزگە الۋ قاجەت. وسى كىتاپ جازىلعان 60-جىل­داردىڭ سوڭىنداعى كوممۋنيستىك يدەولوگيا مەن تسەنزۋرا «الاش» پارتياسى مەن «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋگە ونداعان مىڭ حالىق ءوز ەركىمەن كەلدى» دەگەنگە ەشقانداي دا جول بەرمەيتىن ەدى. ەلگە قادىرلى مۇقىش قۇرتاي ۇلى  دا ء«ومىر مەكتە­بىنىڭ» كەيىپكەرى رەتىندە مىندەتتى تۇردە كوم­مۋنيستىك يدەو­لوگيانىڭ قازاقستانداعى باستى يدەيا­لىق جاۋى – «الاشقا» قارسى سويلەۋگە ء«تيىس بولدى».

بۇگىنگى كۇنى بولعان جاعدايدى ءىشىنارا بولسا دا حرونولوگياسىن ساقتاپ جازعان س.مۇقانوۆقا العىس ايتۋعا ءتيىسپىز. ەگەر وسى حالىقتىق جينالىس تۋرالى قۇجاتتار جويىلعان (نەمەسە ماسكەۋگە اكەتىلگەن) بولسا, ول بۇركەۋلى جاتقان شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ, ۇلكەن جۇمىس اتقاردى.

وسى ماقالا ارقىلى جۇرتشىلىققا, اسىرەسە, تاريحشىلارعا, قوعامتانۋشى عالىم­دارعا, جۋرناليستەرگە ءوتىنىش جاساپ, 1918 جىلدىڭ شىلدەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىندا م.دۋلاتوۆ قاتىسقان حالىق جينا­لىسىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان جان-جاق­تى زەرتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل جينالىستىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور ەكەنىنە قاراماستان, ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەي كەلەدى. سوندىقتان وسى وقيعاعا ارناپ, ومبىدان, قورعاننان, تۇمەن مەن ورىنبوردان عالىمداردى شاقىرىپ, ارنايى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ كەرەك. مۇنداي فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ «الاش» پارتياسىنىڭ وڭىرلەردەگى وراسان زور اعارتۋشىلىق جانە ساياسي قىزمەتىن زەرتتەپ, ونىڭ تاريحي باعاسىن بەرۋگە جول اشار ەدى. 

«الاش» – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس باي­لىعىمىز, رۋحاني قازىنامىز, ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ, باتىرلىق پەن جىگەر­لىلىكتىڭ كوزى, تۋعان حا­لىق مەن وتانعا قىز­مەت ەتۋدىڭ بيىك ۇل­گىسى. «الاشتىڭ» باسشىلارى مەن بەلسەندى قا­تى­­سۋشىلارى – كوبىرەك زەرتتەپ, تەرەڭىرەك تا­نۋ­عا لايىقتى تۇلعالار. جۇرتشىلىق پەن عالىم­دار الاشوردالىقتاردىڭ قالىڭ كوپ­شىلىك اراسىنداعى جۇمىسىنا, سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان جينالىس سياق­­تى شارالارعا كوبىرەك نازار اۋدارسا ەكەن دەيمىز.

تۇكىرىك  قاسىموۆا,

ارداگەر-ۇستاز