رۋحانيات • 23 مامىر، 2020

قازاقستان تەاترلارى پاندەميا كەزىندە قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟

319 رەت كورسەتىلدى

حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان تەاترلارى جانە پاندەميا: قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعى» اتتى ونلاين-كونفەرەنتسيا ءوتتى.

ادامزات بالاسىن ورتاق مۇددەگە توعىستىراتىن مادەنيەت وشاقتارى بۇگىندە COVID-19 پاندەمياسى سالدارىنان كۇتۋ رەجىمىندە تۇر. بىراق بۇل ساحنا ونەرى كارانتين قۇرساۋىنان مۇلدە شىعا الماي قالدى دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستان تەاترلارىنىڭ قازىرگى حال-جاعدايى مەن بولاشاعىن باعامداۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن ونلاين-كونفەرەنتسياعا بەلگىلى تەاترتانۋشىلار مەن سىنشىلار،  تەاتر باسشىلارى مەن كوركەمدىك جەتەكشىلەر، رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەر، دراماتۋرگتەر مەن ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى، مەنەدجەرلەر مەن ستسەنوگرافتار قاتىسىپ، ساحنا ونەرىنە  كارانتيننىڭ تيگىزگەن اسەرى، سپەكتاكلدى ونلاين-رەجىمگە كوشىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىكتەرى، ساندىق تۇسىرىلىمگە قويىلار باستى تالاپتار، كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشۋدى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى، سىناق مەرزىمىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر، بايقاۋلار مەن فەستيۆال كەستەلەرىندەگى وزگەرىستەر، تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتى توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىتتى.

حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگى ۇيىمداستىرعان «Theatre Online» حالىقارالىق ونلاين-عىلىمي كونفەرەنتسياسىندا قوزعالعان قۇندى پىكىرلەر مەن بولجامدار تۋرالى ويىن ورتاعا سالعان حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى، تەاترتانۋشى  انار ەركەباي بۇل جوباعا 14 مەملەكەتتەن تەاتر ماماندارى قاتىسقانىن تىلگە تيەك ەتتى. «مىسالى، سول كونفەرەنتسيادا پاكستانداعى كاراچي تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى: «3D، كومپيۋتەرلىك گرافيكا مەن گولوگراممالاردى كۇشەيتۋ كەرەك. سەبەبى بولاشاقتا گولوگرافيالىق اۆاتارلاردىڭ كومەگىمەن كورەرمەن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ءوزى ۇناتقان سپەكتاكلدى تاماشالاپ، سۇيىكتى اكتەرىمەن قاۋىشا الاتىنداي مۇمكىندىك تۋاتىنىنا سەنەمىن» دەگەن بولاتىن. ال ماسكەۋلىك ونەرتانۋشى ەميليا دەمەنتسوۆا تەاتر ماماندارى زاماناۋي تەحنيكانىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ، كورەرمەنمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ويلاپ تاۋىپ، ولارعا وزگەشە ۇلگىدەگى قويىلىمداردى ۇسىنۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان ەدى» دەدى. وسى ورايدا، قازاقستان دراماتۋرگياسى الداعى ۋاقىتتا جاڭا سەرپىلىستى باستان كەشەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ، سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە دراماتۋرگ، تەاتر سىنشىسى ولگا مالىشەۆانىڭ پاندەمياداعى كەيىپكەرلەردى ينتەرنەتتە كەزدەستىرۋى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن پەساسىن اتادى. سيۋجەت جەلىسى بويىنشا كارانتين كەزىندە ۇيدە قامالىپ وتىرعان ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى  كەزدەسۋىن باياندايتىن ونلاين-سپەكتاكلدىڭ كورەرمەندى ءبىر ساعات بويى تاپجىلتپاي  ۇستاپ وتىرۋ قۇپياسىنا توقتالدى. ونىڭ بيلەتىن كورەرمەندەر Ticketon.kz سايتى ارقىلى 1000 تەڭگەگە ساتىپ العانىن، ترۋپپانىڭ بۇل ارەكەتى ارقىلى ونلاين تەاتر ونىمدەرىن دە مونەتيزاتسيا جاساۋعا بولاتىندىعىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. زاماناۋي كورەرمەنگە وسى سەكىلدى تىڭ فورماتتاعى، ەرەكشە ۇلگىدەگى سپەكتاكلدەر كەرەكتىگى ايتىلدى.

اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى ايا جەكەنوۆا: «قازىرگى پاندەميا دەرتى قاي ەلدىڭ تەاترىنا بولسىن وڭاي سوعىپ جاتقان جوق. بۇكىل تەاتر اتاۋلى داعدارىستان شىعۋدىڭ، كورەرمەنىمەن بايلانىس جاساۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى قاراستىرۋدا. مىسالى، اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى ءوزىنىڭ يۋتۋب ارناسىن اشىپ،  «التىن قورداعى» بارلىق قويىلىمداردى ونلاين فورماتىندا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. وسى كەزگە دەيىن ارنامىزدا التى مىڭعا جۋىق بەينە-روليكتەر جۇكتەلدى. ناتيجەسىندە، مۇنى تەك وتاندىق كورەرمەندەر عانا ەمەس، رەسەي جانە تمد ەلدەرىنىڭ ونەرسۇيەر جۇرتشىلىعى دا تاماشالاپ، اسەرلەرىمەن بولىسۋدە. ودان بولەك، جۋىردا اۋەسقوي انشىلەردىڭ اراسىندا اباي اندەرىنىڭ ونلاين-بايقاۋىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز» دەدى.

مەملەكەتتىك رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ناتاشا دۋبس جاڭا تەاتر عيماراتىنا  كوشكەندىكتەن كورەرمەن نازارىن ساحنا ونەرىنە اۋدارتۋ ۇجىم ءۇشىن قازىرگى ەڭ باستى قاعيدا ەكەنىن ايتتى. مۇنىڭ سەبەبىن تەاتردىڭ قالا ورتالىعىنان تىم الىس ورنالاسۋىمەن ساباقتاستىرعان مامان كارانتين ۋاقىتىندا بىرنەشە ونلاين-جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىن العا تارتتى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە ونەرتانۋ كانديداتى، ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ءسانيا كابديەۆا مەن ونەرتانۋشى عالىم ولگا باتۋرينامەن وتكىزىلەتىن تۇراقتى لەكتسيالاردى اتادى. سونداي-اق تەاتر اكتەرلەرى كورەرمەندەرىن بەس توپقا ءبولىپ، اكتەر شەبەرلىگى بويىنشا دايارلىق جۇمىستارى قولعا الىنعانىن، الداعى جىلى بۇيىرتسا تەاتر ءوزىنىڭ 40 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ وتۋگە دايىندىق جۇمىستارى بارىنشا قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ءسوز ەتتى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى، تەاترتانۋشى ەركىن جۋاسبەك اكەمتەاتردىڭ ونلاين جۇمىستارى كوپشىلىك نازارىندا ەكەنىن ايتا كەلىپ، كارانتيننىڭ ساحنا ونەرىنە تيگىزىپ جاتقان زارداپتارىن جويۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. بۇل رەتتە تەاتر مايتالمانى قانشا جەردەن ونلاين-سۇحباتتار مەن سپەكتاكلدەر ۇسىنىلىپ جاتقانمەن، مۇنداي بىرجاقتى ۇستانىمنىڭ سوڭى كورەرمەننەن اجىراپ قالۋ قاۋپىن تۋعىزباي قويمايتىنىن، كوپشىلىكتىڭ ساناسىندا «قويىلىمدى ينتەرنەت ارقىلى-اق كورەتىن بولساق، وندا تەاترعا بارىپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن ويدىڭ العا وزاتىنىن جەتكىزدى. كارانتيننەن كەيىن تەاتر سىنشىلارى مەن سالا ماماندارىمەن بىرلەسىپ، مۇنداي وي-پىكىردىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى باستالۋى قاجەت، سەبەبى كورەرمەندەر كارانتيننەن كەيىن ونلاين-سپەكتاكلدەرگە ابدەن ۇيرەنىپ الادى. سوندىقتان دا بارلىعىن باسىنان باستاپ، «تەاتر دەگەن نە؟ ونىڭ بەينەماتەريالدان ايىرماشىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە لەكتسيا-ساباقتار وتكىزۋىمىز كەرەك، دەدى.

ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى، دراماتۋرگ اسىلبەك يحسان الداعى ۋاقىتتا كارانتيننىڭ مەرزىمى ۇزارىپ جاتقان جاعدايدا تەاتر ۇجىمى كورەرمەنمەن جۇمىسىن ۇزبەي جالعاستىرا بەرۋگە ءتيىس ەكەنىن قاپەرگە سالدى. پاندەميا ۋاقىتىندا ءداستۇرلى ۇلگىلەردەن اجىراپ، تەاتردىڭ جاڭا  ۇلگىسى پايدا بولا باستاعانى ايتىلدى. مۇندا ەڭ كوپ سالماق اكتەرلەرگە جۇكتەلىپ وتىرعانى ءمالىم بولدى. مۇنداي جاعدايدا ولار قالاي جۇمىس ىستەۋى كەرەك؟ سەبەبى اكتەر مەن كورەرمەننىڭ اراسى بۇرىن ءارى كەتسە 5-10 مەتر قاشىقتا بولسا، ال تىكەلەي كامەرا الدىندا جۇمىس ىستەۋ ودان مۇلدە بولەك. رەجيسسەر مەيەرحولدتىڭ اكتەرلەرگە 20 مينۋتتىق مونولوگتى قوزعالماي وتىرىپ وقىتاتىن ءتاسىلى سىندى، مىنا شەكتەۋ دە ولاردى تار قاپاسقا تىعىپ وتىر. سوندىقتان ساحنا يەلەرىنە ەندىگى كەزەكتە كامەرامەن دۇرىس جۇمىس ىستەي ءبىلۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ال قازىرگى ونلاين-سپەكتاكلدەردىڭ كوپشىلىگى تەك جالپى پلاندا عانا كورسەتىلەدى. الەۋمەتتىك جەلىگە سالىناتىن كەز-كەلگەن قويىلىمعا ءارتۇرلى قىرىنان، كاسىبي تۇرعىدا تۇسىرە الاتىن بىلىكتى وپەراتوردىڭ شەبەرلىگىن پايدالانۋ كەرەك، دەدى.

ءازىربايجاننىڭ تاۋەلسىز «dOM» تەاترىنىڭ رەجيسسەرى تارلان راسۋلوۆ ارىپتەستەرىنىڭ پىكىر-ۇسىنىستارىن ەكشەي كەلگەندە تۇيگەن ويلارىمەن ءبولىستى. «اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بولادى جانە ول پىكىرى وزىنشە دۇرىس بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بارلىعىڭىزدىڭ ايتىپ وتىرعاندارىڭىز فيلم-سپەكتاكل جانرى. كەڭەس ۋاقىتىندا اكتەرلەردى تەلەفورمات ءۇشىن ارنايى ويناتىپ تۇسىرەتىن ەدى. بۇل − تەلەۆيدەنيە مەن كينو ونەرىنە جاقىن جانرلاردىڭ ءبىرى. مەنىڭ ويىمشا، تەاتر ونەرى بۇل فورماتقا مۇقتاج بولماۋى كەرەك. قازىرگى ورىن الىپ جاتقان جاعدايدى قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭى دەپ اتاساق تا بولادى. سەبەبى بىرەۋ ءۇشىن ءبىلىم الاتىن وڭتايلى ءسات بولسا، ەندى ءبىرى ءۇشىن ونلاين-بيلەت ساتۋ ماڭىزدى بولىپ جاتىر. ەڭ باستىسى، ادامدار وزىنە زيان كەلتىرىپ الماي،  قوعامعا قانداي پايداسىن تيگىزە الادى، وسى جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرىلۋگە ءتيىس» دەدى ازىربايجاندىق رەجيسسەر.

الماتىداعى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ورازالى اقجارقىن-سارسەنبەك: ء«دال قازىرگى جاعدايىمىز «سۋعا كەتكەن تال قارمايدىنىڭ» كەرى سەكىلدى» دەپ سىني پىكىر ءبىلدىردى. ءار تەاتر وزىنە قاتىستى تۇيتكىلمەن ارپالىسىپ جاتقانىن العا تارتتى. تەاتر مامانى ارىپتەستەرىن سابىرعا شاقىرىپ، تەاتر ونەرىنىڭ باسىنان مۇنان دا قيىن ساتتەر وتكەنىن ەسكە سالدى. قازىرگى شەشىم بويىنشا، تەاتر ساندىق فورماتقا ءوتۋى كەرەك سەكىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى، ەگەر ءبارىمىز وسىلاي ەتەتىن بولساق، سپەكتاكلدىڭ 70% ساپاسى جوعالادى. كوپشىلىك كورەرمەن قويىلىمنىڭ تەك سيۋجەتىمەن عانا تانىسىپ، ءۇستىرتىن ماعلۇمات، جانسىز اسەر الۋى مۇمكىن. سەبەبى تەاتر ونەرى – كورەرمەن مەن اكتەر ءوزارا ەنەرگيا الماساتىن ورىن، دەپ وي قورىتتى.

ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق دراما  تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ءاليا بايماحانوۆا بۇگىندە ءار تەاتر وزىنشە كۇن كورۋ تاسىلىنە كوشىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سەبەبى ارقايسىسى ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق، ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاراي كۇن كورىپ كەلەدى، دەدى ول. پاندەميا، اسىرەسە، وبلىستىق تەاترلارعا قاتتى اسەر ەتىپ جاتقانىن، سونىڭ سالدارىنان تەاتردىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلمەي قالعانىن قىنجىلا اڭگىمەلەدى. شىعارماشىلىق ۇدەرىس تۋرالى تۇسىنىكتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن، ەندىگى ۋاقىتتا تەاتر كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جول تابۋعا ءتيىس ەكەنىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. جۋىردا رەجيسسەر نۇرلان ابدىقادىروۆتىڭ سپەكتاكلىنىڭ جابىق كورسەتىلىمى وتكىزىلگەنىن، اكتەرلىك ترۋپپانىڭ داعدارىس جاعدايىنا بەيىمدەلىپ، سپەكتاكل بارىسىندا جاقسى ونەر كورسەتكەنىن ايتتى.

نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قۋىرشاق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى قۇرالاي ەشمۇراتوۆا كارانتين كەزىندە باسقا تەاترلارعا قاراعاندا اسىرەسە، قۋىرشاق تەاترى كوبىرەك زارداپ شەگىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

–سەبەبى، ءبىزدىڭ جاساعان قۋىرشاقتارىمىز ونلاين-سپەكتاكل وتكىزۋگە ارنالماعان. سونىڭ سالدارىنان بالاپانداردىڭ قۋىرشاقتارعا دەگەن ماحابباتى جوعالىپ بارا جاتىر. مىسالى، زالدا – 5، ارى كەتسە 10 مەتر ارالىقتا قۋىرشاقتاردى كورىپ ۇيرەنگەن سابيلەردى ونلاين ۇلگىدەگى كەيىپكەرلەرى قىزىقتىرماۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا كارانتيننىڭ تەزىرەك بىتكەنىن تىلەپ وتىرمىز، – دەپ ويىن تۇجىرىمدادى.

اكتەر، رەجيسسەر بولات شانين مۇنداي باسقوسۋلار جارتى جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇرسا دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي ءبىلدىردى. بارلىق تەاترلاردىڭ ەڭبەگىن بىرىكتىرەتىن، قويىلىمداردى سالاتىن ورتاق سايت بولسا ەكەن دەپ ۇسىنىس ءبىلدىردى. جانە بۇل كوپشىلىك ءۇشىن دە وڭتايلى ءادىس بولاتىنىن جەتكىزدى.

–كارانتين ونەردىڭ جاڭا ءتۇرىنىڭ تۋىنا اكەپ سوقتىرىپ وتىر. اسىرەسە دراماتۋرگيادا تىڭ تاقىرىپتار دۇنيەگە كەلەدى دەگەن سەنىمدەمىن. بۇل رەتتە ءبارىمىز «ارت ي شوك» تەاترىنىڭ  تاجىريبەسىن پايدالانىپ كورۋىمىز كەرەك. جاڭا تۋىندىنى ساحنالاپ، مونەتيزاتسيا جاساۋ ءۇشىن جارنامالاپ، بيلەتىن دە ارزان باعاعا ساتىپ، كورەرمەندى ءوزىمىز ۇيرەتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق تەاترلاردى وتە ساپالى كامەرامەن جابدىقتاۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ەگەر وبلىستىق تەاترلار ءوز وڭىرلەرىندەگى وقيعالاردى قامتىپ، قويىلىم تاقىرىبىنا ارقاۋ ەتسە، كورەرمەنىن جوعالتپايدى دەپ ويلايمىن، – دەدى.

ونەرتانۋ كانديداتى، تەاترتانۋشى امانكەلدى مۇقان كارانتيندەگى ەكى جارىم ايدا قازاق تەاترى الەمدىك تەاترلاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، وزدەرىنىڭ قال-قادەرىنشە ونلاين-سپەكتاكل، لەكتسيا، سۇحبات، كونتسەرت ۇلگىسىندە كوپتەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرعانىن، مۇراعاتتىق قويىلىمدارىن يۋتۋب جەلىسىنەن كورسەتكەنىن العا توستى. العاشىندا ۇزدىك-سوزدىق باستالعان بۇل ارەكەتتەر كەيىن جاپپاي ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالعانىن ايتتى. «قيىندىقتى تەك بىرلەسىپ ارەكەت ەتكەندە عانا جەڭەتىنىمىز انىق. قازاق تەاترى مۇنان دا قيىن ساتتەردى باستان كەشكەن. بۇل ناۋبەتتى دە ء«بىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ» جەڭەتىنىمىزگە سەنىم مول. قازاق ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ جەمىستى كۇندەرى الدا.  ونلاين- كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىستارى ءساتتى، پايدالى وي-تۇجىرىمدارعا تولى بولسىن!» دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار