سۋرەتتى تۇسىرگەن ەربولات شادراحوۆ
بالقاشتىڭ ايدىنى تارىلىپ بارادى
سۋدىڭ دا سىڭەتىن جەرىن ەسەپتەيتىن بايىرعى قازاقتىڭ قالپى بۇزىلعالى قاشان! قازىر سۋعا قارىق بولىپ وتىرعانىمىزبەن, ەلىمىزدىڭ سۋ قاينارىنىڭ دەنىن ۇستايتىن ءىرى وزەن مەن داريالار شەكارا اسىپ كەلەدى. كورشى ەلدەردىڭ تاريح بويى جۇلگەسىن بۇزباعان تىرشىلىك كوزىن پۇلداپ, تابىس تابۋ ءۇشىن قيتۇرقى ارەكەتكە بارىپ وتىرعانىن كورىپ ءجۇرمىز. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنداعى ەلدەر وسى تۇرعىداعى جۇمىستاردى رەتتەپ, سۋ پايدالانۋدىڭ ورتاق كەلىسىمىنە كەلە الماۋدا. مۇمكىن بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقان دا شىعار, بىراق ناقتى شەشىمدى ءالى كۇنگە ەستىگەن جوقپىز.
ارينە, سۋدى «كوزىر» رەتىندە پايدالانۋ ءار ەلدىڭ گەوساياسي ورنى ءۇشىن ءتيىمدى. الايدا كوپ جاعدايدا ادامزاتتىڭ ءومىرى مەن ەكولوگيانىڭ تۇراقتىلىعى ەسكەرىلمەۋدە. مەملەكەتتەر تەرريتورياسىن كولبەي وتكەن داريالاردى مۇمكىندىگىنشە پايداعا اسىرۋدا. توسپا سالىپ, سۋ بوگەپ, ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە تىرىسادى.
وزەن-كولدىڭ دە ءتىرى اعزا ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ادام دەنەسىنىڭ 80 پايىزى سۋدان تۇراتىنى سەكىلدى, تابيعاتتىڭ دا 80 پايىزى سۋ ارقىلى تۇتاستىعىن ساقتايدى. ەگەر جەر شارىنىڭ ءبىر بولىگىندە تەپە-تەڭدىك بۇزىلسا, ەكىنشى تۇسى دا ب ۇلىنەدى. سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ سۋىن مولشەردەن تىس ماقتا وندىرىسىنە پايدالانۋدىڭ سالدارى ارال قاسىرەتىن تۋىنداتقانىن بىلەمىز. ال جەتى وزەن ورنەكتەگەن جەتىسۋدىڭ ءبىر كۇنى قۇلازىپ قالاتىنىن ەسكەرگەن ەل جوق. ءوزىمىز بىلەتىن بالقاش كولىنىڭ ارناسى جىل سايىن تارىلا تۇسۋدە. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, بالقاشتىڭ دەڭگەيى ەندى بىرنەشە مەتر تومەندەسە, قۇم سيپاپ قالۋىمىز كادىك. كوكشە تەڭىز ايدىنى قايراڭعا اينالسا, سالدارىنان جەتىسۋدان قىتايدىڭ تارىم ويپاتىنا دەيىنگى القاپ شولەيتكە اينالارى ايتپاسا دا بەلگىلى. ويتكەنى بالقاشتىڭ ۇستىنەن سوققان جەل تارىمعا جەتىپ توقتايدى. بۇگىندە كول بەتىنەن كوتەرىلگەن بۋدى ۇشىرىپ جاتقان جەل ەرتەڭ تۇزدى ۇشىرادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان كورشى ەلدەرمەن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن بىرلەسىپ ءتيىمدى پايدالانىپ, تابيعاتقا كەلەر قاۋىپتى ەرتەرەك سەيىلتكەن ابزال. ەكولوگيا سالاسىندا ءونىمدى جۇمىستار اتقارىپ جۇرگەن بىلىكتى مامان قاجەت انداس جارتى عاسىردان كەيىن جەر بەتىن سۋ باسۋ قاۋپى بارىن ايتادى.
– بۇگىندە ولكەمىزدەگى وزەن-كولدەردىڭ سۋى ازايۋىنىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار. ونىڭ ەڭ باستىسى – ورمان بەلدەۋلەرىنىڭ وتالۋى. راسىندا, قيراعان ورمانداردىڭ ەسەبىنەن ءۇيىمىزدىڭ ءىشىن الەم-جالەم جيھازعا تولتىرعانىمىزبەن, دالامىزدى قاڭىراتىپ تاستادىق. تابيعي بۇلاق كوزدەرى سارقىلعان سوڭ قاڭسىعان تابيعات وزىنە قاجەت سۋدى مۇزدىقتاردان الا باستادى. تىنىق مۇحيتىنىڭ جىلىنۋى سالدارىنان تاريحتا قار جاۋماعان جەرگە قار جاۋىپ, ءتورت ماۋسىمى تەڭ تۇسكەن وڭىرلەرگە الا جازداي جاڭبىر تامبايتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت مۇزدىقتارىنىڭ ەرۋى مۇحيتتارداعى سۋ دەڭگەيىن كوتەردى. بۇگىنگى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سەنسەك, جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, 2075 جىلى قارا جەردىڭ ءبىراز بولىگى سۋ استىندا قالاتىنى انىق, – دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى ۇلكەن قاقتىعىستار مۇناي ءۇشىن ەمەس, سۋ ءۇشىن بولۋى ىقتيمال. قازىر مۇنايدىڭ قادىرى كەتىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. ال بىزدەگى سۋدىڭ قورى از. ءدال بۇگىنگىدەي جالعاسا بەرەتىن بولسا, بالقاش كولىنىڭ ءۇشتىڭ ءبىرى عانا قالۋى عاجاپ ەمەس. جايىقتىڭ ۇستىندە تۇرعان رەسەي قالالارىنىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى دە قورقىنىش تۋدىرادى.
قالجىراعان قارا ەرتىس
سۋ ماسەلەسىندەگى تولعاقتى جاعداي – ترانسشەكارالىق وزەن-سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا سايادى. وسى ماقساتتا ەلىمىز كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرمەن سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋ جونىندە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمشارتتارعا قول قويىپ, سوعان ساي بايىپتى شارالاردى قولعا العانى انىق. بىراق جاعداي ءبىز ويلاعانداي بولماي تۇر. اسىرەسە ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, دەموگرافيالىق احۋالى الەمدى الاڭداتىپ تۇرعان قىتاي ەلىنىڭ ىشكى وزەن-كولدەر مەن سۋقويمالاردى پايدالانۋ ءۇردىسى شىعىستان ەلىمىزگە اعىپ كىرەتىن وزەندەردىڭ تىنىسىن تارىلتا باستادى.
ەكولوگ-عالىمداردىڭ دالەلىنە جۇگىنسەك, قىتايدىڭ سۋ پايدالانۋداعى ورەسكەل ۇستانىمى الەمدىك جىلىنۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداپ وتىر. ەگەر الەمدىك جىلىنۋ وسى قارقىنمەن جالعاسسا, گيمالاي تاۋىنداعى مۇزدىقتار ەرىپ, تۇتاس قىتايدى سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەكى وزەننىڭ ارناسى مۇلدەم قۇرعاپ قالۋى مۇمكىن. وسىنى ەسكەرگەن كورشىمىز ىشكى وزەن-كولدەردى بوگەپ, سۋقويمالار مەن اينالمالى سۋاعارلار جاساپ, كەلەشەكتىڭ قامىنا كىرىسۋدە. ولاردىڭ بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن قولعا العان ستراتەگياسى ءبىزدىڭ ەلگە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. ارىگە بارماي-اق قويالىق, قاپشاعاي سۋقويماسىنىڭ دەڭگەيىن كورىپ, جۇرەگىڭ اۋىرادى. ارناسى تارتىلىپ, قۇرعاپ جاتقان وزەنشەلەردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ بارا جاتقانى تاعى بار. ساراپشى مۇنداي جاعداي كورشى وزبەكستان ەلىندە دە ورىن الىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– سول قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوكساراي سۋقويماسىن سالىپ, وڭتۇستىكتەگى وڭىرلەردىڭ سۋ تاپشىلىعىن ازايتتىق. الايدا كەيىنگى كەزدەرى باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الا باستادى. وزبەكستاننان قازاقستانعا كىرەتىن وزەندەردىڭ لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى. وعان سىر وزەنى سۋىنىڭ ەگىستىكتى سۋارۋعا جارامايتىن دەڭگەيدە لاستانعانى دالەل بولا الادى. قىرعىزدان كىرەتىن شۋ وزەنىنىڭ دە جاعدايى جايلى عالىمدار دابىل قاعا باستادى. ىلە مەن شۋدىڭ سۋ كولەمىنىڭ ازايۋى, لاستانۋى بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن بۇلدىرەدى. ونىڭ زاردابى جەتىسۋ جەرىندەگى باي تابيعاتقا تيەدى. سوندىقتان سۋعا قاتىستى كورشىلەس ەلدەر اراسىنداعى كەلىسىمدەر قايتا قارالۋى كەرەك سياقتى, – دەيدى ق.انداس.
قىتاي ۇكىمەتى شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان كىشى جانە ۇلكەن سۋقويمالاردا ءومىر سۇرەتىن باعالى بالىق جانە تاماققا پايدالاناتىن ومىرتقاسىز سۋ جاندىكتەرىن وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ساراپشىلار بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ جانە جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنا جانە ازايۋىنا سوقتىراتىنىن ايتادى. ەل ازاماتتارى ونىڭ ءبىر ۇشى بىزگە كەلىپ تيەتىنىن مەگزەپ, دابىل قاققان-دى. ويتكەنى ىلە مەن قارا ەرتىس قىتاي يەلىگىندەگى قونىستاردان باستاۋ الادى. ەگەر اتالعان وزەندەردىڭ تابيعي جاعدايى ب ۇلىنسە, جەراستى سۋىن لاستايدى. مۇنىڭ جوڭعار الاتاۋىنىڭ ارعى بەتىنەن بەرگى بەتكە اعىپ شىعىپ, بالقاش كولىنە قۇياتىن كوكسۋ, قاراتال, سارقان وزەندەرىنە زالالى ءتيۋى ابدەن مۇمكىن.
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل جولدىباەۆ سۋدىڭ ەكولوگيادان گورى ەكونوميكالىق ماسەلەسىنە ءمان بەرگەنىمىزدى ءجون سانايدى.
– جاسىراتىنى جوق, كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامۋدا. وندىرىسكە سۋ مولىنان قاجەت. سوندىقتان ترانسشەكارالىق وزەندەر ءبىراز بوگەلۋدە. ەلىمىزدە ەكونوميكاعا قاجەت سۋدىڭ 60 پايىزى عانا بار. ءار مەملەكەت وزەندەردى قاجەتىنشە پايدالانىپ, كەلەسى ەلگە جىبەرەدى. ياعني تازا كۇيىندە وتپەيدى دەگەن ءسوز. ترانسشەكارالىق سۋدىڭ ساپاسىن, كولەمىن تەكسەرۋ قاجەت. ءبىز سول جاعىنان كەمشىن ءتۇسىپ جاتىرمىز. بۇل گيدرولوگيالىق بەكەتتەردىڭ جۇمىسى. قازىر سۋ ساپاسىن تەكسەرەتىن 300-گە جۋىق بەكەت بار. ءبىزدىڭ وسالدىعىمىز سول, وزگەلەردەن ارتىلعان سۋدى كەشىپ ءجۇرمىز, – دەيدى ول.
ادەتتە, حالقىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرى جايلى «سۋدىڭ تۇنىعى, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن قۋالاپ وسكەن», دەيمىز. بىراق سول تىركەستىڭ توركىنىنە دەندەي بەرمەيتىنىمىز انىق. ەگەر ەسكى تاريحتىڭ بەتىن پاراقتاپ وتىرساڭىز, بابالارىمىز جۇرگىزگەن قاندى جورىقتىڭ ءبارى وزەن, داريالاردىڭ باستاۋى ءۇشىن بولعانىن بىلەمىز. ەجەلگى ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلىلار دا, تۇركىلەر دە, كەيىنگى قارلۇق, تۇركەش داۋىرىندە دە وسى ءۇردىس ساقتالدى.
شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ, التىن وردانىڭ ەدىل مەن جايىقتىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ شۋ مەن تالاستىڭ بويىندا قۇرىلعانى كوپ جايدى اڭعارتادى. ابىلاي حان مەن قابانباي باستاعان قازاق جاساۋىلدارى ەرتىس پەن ىلەنىڭ, شۋ مەن تالاستىڭ, سىر مەن ءامۋداريانىڭ باسىن قايتارىپ الىپ, تىزگىن تارتقانىن ءبارىمىز بىلەمىز. ال بۇگىندە ورتالىق ازيادا ترانسشەكارالىق وزەندەر دەگەن اتاۋ قالىپتاستى. ونىڭ ناتيجەسى كەشەگى ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سياقتى اۋىر قاسىرەتتى ادامزات بالاسىنا ەنشى ەتتى. بۇل بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وتكىر ءارى كەڭەسىپ شەشەتىن كەلەلى ماسەلە.
ايتالىق, ەكى ەلدىڭ شەكاراسىنا جاقىن سالىناتىن سۋقويمالار مەن اەس سياقتى ستراتەگيالىق نىسانداردى سالۋعا قاتىستى ارنايى زاڭ جوق. ءبارى ءسوز جۇزىندە ىسكە اسۋدا. كەزىندە ساراپشىلار ساردوبا سۋقويماسىنىڭ ساپاسىز جانە حالىقارالىق كەلىسىمسىز سالىنعانىن ەسكەرتكەن بولاتىن. ءبىر اۋىلدى تۇگەلدەي شايىپ كەتكەن قىزىلاعاش سۋقويماسىنان دا ۇلكەن شاردارا سۋ قويماسى مەن كوكساراي سۋقويماسىن سالىستىرا وتىرىپ, كوكتەمدە تەحنوگەندىك اپات تۋدىرۋ قاۋپى زور ەكەندىگىن جەتكىزگەن. ءتىپتى, ۇكىمەتكە ۇسىنىس حات تا جولدادى. بىراق جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. بۇل اپاتقا وزبەك حالقى ءوز بيلىگىنىڭ جەمقورلىعى مەن بىلىكسىزدىگى كىنالى دەپ سانايدى. ارينە, بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. دەسە دە, قاراپايىم حالىقتىڭ كوز جاسىن قايدا قوياسىز. ساردوبا وقيعاسى ەندىگى امالىمىزعا ساباق بولسا يگى ەدى.
ءبىز وسىعان دەيىن «ادام بالاسى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەپ سەنىپ كەلدىك. ءتورت ايدان بەرگى ىندەت ۇيىمىزگە تىعىپ تاستاعاندا ەسىمىزدى جيا باستادىق. تابيعاتتى ءبۇلدىرىپ, ادام ءومىرىن قاۋىپكە قالدىرعاننان وزگەگە ءالىمىز جەتپەيتىنىن انىق ۇعىندىردى. ال تىرشىلىك ءنارىنىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, وسى ماسەلەنى تەزىرەك رەتتەمەسەك, سۋدان شىققان شۋدىڭ زاردابى ودان دا زور بولۋى مۇمكىن.
