سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
جۋىردا «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق باسقارما توراعاسى تولەۋتاي̆ راقىمبەكوۆ ونلاين رەجىمدە بريفينگ وتكىزىپ, پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىنا بايلانىستى جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەردى.
– قوسالقى شارۋاشىلىق دەگەنىمىز – اۋىلداعى ءۇي مەن ماڭايىنداعى باۋ-باقشاسى, قورا-قوپسىسى. ءبىر ۇيدە ەرلى-زايىپتى ادامدار بولادى دەسەك, ەڭ ازى 2 جارىم ميلليون ادام وسىنداي وتباسىلىق شارۋاشىلىقپەن اينالىسادى. بۇل اۋىلدىق جەردەگى 7 جارىم ميلليون حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى. وسى وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى ءونىمنىڭ 50 پايىزعا جۋىعىن ءوندىرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ەت-ءسۇت ءونىمىنىڭ – 70 پايىزى, كوكونىستىڭ – 80 پايىزدان ارتىعى, كارتوپتىڭ – 90 پايىزدان ارتىعى سولاردىڭ ۇلەسىندە. بۇل وتە ۇلكەن كورسەتكىش. زاڭدا اگرووندىرۋشىلەر رەتىندە زاڭدى تۇلعالار مەن شارۋا قوجالىقتارى بەلگىلەنگەن. مەنىڭشە, ءۇشىنشى توپ رەتىندە وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار ايقىندالۋى كەرەك, ولار تۋرالى قازىرگى زاڭدا ەشتەڭە ايتىلماعان. ءبىز سونى ەسكەرىپ وتباسىلىق شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتسەك, سالانىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتەر ەدىك, – دەدى ول.
ونىڭ پىكىرىنشە, فەرمەرلەر قازاقستاندا وندىرىلەتىن ءداستۇرلى اگرارلىق ونىممەن ىشكى نارىقتى تولىق قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەكسپورتقا دا شىعارا الادى. دۇرىس جولعا قويىلسا, اگرارلىق سەكتوردا جىلىنا 40-50 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار.
– كەيبىر شالعاي اۋىلداردا جۇمىسسىزداردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا دەيىن جەتەدى. اۋىلداعى نەگىزگى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار – مەكتەپ مۇعالىمدەرى, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى, پوليتسەيلەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جانە مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ ماماندارى, شارۋا قوجالىقتارىنداعى ادامدار. قالعان حالىقتىڭ ءبارى جۇمىسسىز. ولار مەملەكەتتەن ەشقانداي كومەك الماي-اق, ءوزىنىڭ جەكە شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ, تابىس تاۋىپ, وتباسىن اسىراپ وتىر. ءىس جۇزىندە جۇمىسسىز سانالادى. ەگەر كووپەراتيۆتەر قۇرىپ, وسى ادامداردىڭ كەلىسىمشارت نەگىزىندە ءونىمىن كووپەراتيۆكە تاپسىرۋىنا جاعداي جاسالسا, ولاردى جۇمىسسىزداردىڭ, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ساناتىنان شىعارۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, كووپەراتيۆكە ءونىمىن وتكىزۋشىدەن زاڭ بويىنشا سالىققا كىرىسىنىڭ 10 پايىزى ۇستالادى. جوعارىدا ايتىلعان 1 700 مىڭ شارۋاشىلىق مەنىڭ ەسەبىمشە جىلىنا 204 ملرد تەڭگەدەن ارتىق سالىق تولەي الادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىن, قازىر قازاقستانداعى بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنان تۇسەتىن سالىق 50 ملرد تەڭگە. ماسەلە حالىقتان سالىق جيناپ الۋدا ەمەس. ولار بۇل كىرىسىنىڭ ءبىر بولىگىن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارار ەدى. بۇل ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلارعا قاتىستى وزەكتى پروبلەما, وعان قوسا بەر رەتتىك الەۋمەتتىك تولەمنىڭ دە قاجەتى بولمايدى, – دەدى ت.راقىمبەكوۆ.
سالىقتان تۇسكەن قارجىنىڭ قالعان بولىگىن, ياعني 100 ملرد تەڭگەنى جەرگىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدىگىنە اۋدارعان ءجون. ء«تورتىنشى دەڭگەي بيۋدجەتىن» قالىپتاستىرۋعا بۇل ۇلكەن كومەك. 100 ملرد تەڭگەنى ەلدەگى 2 مىڭ 300 اۋىلدىق وكرۋگكە بولسە, ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا شامامەن 45 ملن تەڭگەدەن اينالادى. ءبىر جاعىنان, بۇل اكىمنىڭ اتقارعان جۇمىسىنان دا حابار بەرەتىن كورسەتكىش بولادى. سالىقتىڭ كوبىرەك تۇسۋىنە جاعداي جاساعان, سول قارجىعا اۋىلدا بالالار الاڭىن نەمەسە باسقا دا نىسان سالدىرعان اكىمدى جەرگىلىكتى حالىق تا قولدايدى.
ت.راقىمبەكوۆ ايتقانداي, جالپى اگرارلىق سالاعا ءتان ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى. ءونىمدى شارۋالاردان ساتىپ الۋ, ساقتاۋ, دۇكەن سورەلەرىنە نەمەسە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جەتكىزۋ جۇيەسى قالىپتاسپاعان. جانار-جاعارماي, تىڭايتقىش, قوسىمشا سايمان جەتكىزۋ, بىلىممەن قامتۋ جۇمىستارى قاراستىرىلماعان. كووپەراتيۆتەر وسى جۇيەنى قالىپتاستىرا الادى.
– نەسيەلەندىرۋدىڭ ءوزىن كووپەراتيۆ ارقىلى جاساۋعا بولادى. «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدا نەسيەلەندىرۋ كورسەتىلگەن, بىراق نەسيەلەندىرۋ پروتسەدۋرالارى تۋرالى زاڭدار جوق. پرەزيدەنت ايتقانداي, «ەگىستىك دالاسىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» ءونىم جەتكىزەتىن, باسقا دا ارتىقشىلىقتارى بار كووپەراتيۆتەردى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بىرنەشە اۋداندا باستاۋ كەرەك. ونىڭ ءتيىمدى جاقتارى, ارتىقشىلىقتارى بايقالعاننان كەيىن حالىقتىڭ ءوزى ءارى قاراي كووپەراتيۆكە بىرىگۋگە تىرىسادى, – دەدى ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى.
كووپەراتيۆتەر جەلىسىن ۇيىمداستىرۋ, ناسيحاتتاۋ, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن مەملەكەت قولعا الۋعا ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق نەمەسە ەگىستىك جەرلەردى ءىرى شارۋاشىلىقتار الىپ قويعاندىقتان, كەيبىر اۋىلداردا قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرى ازعانتاي مالىن باعاتىن جەر تاپپاي, قىسىلىپ قالعانى جاسىرىن ەمەس.
– 2015 جىلى قابىلدانعان «جايىلىمدىق جەرلەر تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جەردى قوعام مالىنا جايۋعا بەرۋگە ءتيىس ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. ءبىر وكىنىشتىسى, كەيىنگى قابىلدانعان باسقا زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ول جەرلەردى نارىق باعاسىمەن ساتىپ الۋعا ءتيىس بولدى. بالەنباي ميلليارد تۇراتىن جەردى ءىرى شارۋالاردان ساتىپ الىپ, جەرگىلىكتى حالىققا بەرۋگە اكىمدىكتىڭ قارجىسى جوق, – دەدى سپيكەر.
الايدا كووپەراتيۆ جەلىلەرىن قۇرۋ بۇل پروبلەمانى دا شەشۋگە جول اشادى. كووپەراتيۆتەر وتباسىلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن قوسىپ, اۋىلدان قاشىقتاعى بوس جايىلىمدارعا اپارىپ باعۋدى ۇيىمداستىرا الادى. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە جايىلىم جوق ەكەن دەپ, حالىقتى مالسىز قالاتىن جاعدايعا جەتكىزۋگە بولمايدى.
