ءسوزى ءوتىمدى, تۇتاس ەلدى اۋزىنا قاراتا الاتىن اقساقال-بيلەرىمىز قازىر دە جوق ەمەس. جۋىردا ءبىر اۋىلدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان وسىنداي اقساقالدىڭ دەرەگىن ەستىپ, ىزدەپ بارعان ەدىك. جەتىساي اۋدانىندا ماقتالى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى 2000-عا جۋىق تۇرعىنى بار المالى دەگەن اۋىل بار. بۇل اۋىل وسى توڭىرەككە كەيىنگى كەزدە «اراق-شاراپسىز اۋىل» دەپ تانىلىپ ءجۇر. دۇكەندەرىندە تەنتەك سۋ ساتىلمايدى, توي-جيىنداردا قويىلمايدى. ارينە, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قۇدىرەتىمەن قانىمىزعا ءسىڭىپ, بويىمىزدى بيلەپ العان مۇنداي ىشىمدىكتەن ءبىر اۋىل جۇرتى بىردەن باس تارتۋى قيىن شارۋا. تويىڭنىڭ ءسانىن كىرگىزىپ, قوناقتارىڭدى جادىراڭقى كوڭىل كۇيمەن شىعارىپ سالىپ جۇرگەن اششى سۋدى توي مازىرىنەن الىپ تاستاۋ دەگەنىمىزدى ەرلىك دەۋگە كەلەر. الايدا اۋىل اقساقالى ەلەۋسىن جاستاەۆتىڭ اۋىلداستارىنا ايتار وسيەتى مەن تالابى وسى. ەلەۋسىن اقساقال – المالى اۋىلىنداعى «حازىرەتى ءبىلال» مەشىتىنىڭ يمامى. ءبىر ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارىن ءبىر اۋىز سوزىمەن-اق بىرىكتىرىپ, ۇيىمشىلدىقتى, تاتۋلىقتى, تۋىپ-وسكەن جەردىڭ كيەلى توپىراعىن قۇرمەتتەپ, اۋىلدىڭ اتىن جاقسى جاعىنان شىعارۋدى دارىپتەپ جۇرگەن جاناشىر قاريا.
المالى اۋدان ورتالىعىنان ەداۋىر قاشىقتا ورنالاسقان. تۇرعىندار ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنا كەلىپ ساۋدا-ساتتىق جاساۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان بولار اۋىلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان دۇكەندەر قاتارى جەتكىلىكتى. باسىندا اراق ساتۋدى دا كوزدەگەن دۇكەن يەلەرى بولدى. ەلەۋسىن اقساقال مۇنداي حارام جولمەن تابىس تابۋ بەرەكەسىز بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ, كاسىپكەرلەردى رايىنان قايتارعان. يماندىلىق جولىندا جۇرگەن اقساقالدىڭ ءسوزىن اۋىلدىقتار دا قوشتاعاندىقتان با, الدە ءباتۋالى ءسوزدىڭ قۇدىرەتى مە ايتەۋىر «شايتان سۋ» ساتىپ ناپاقا تابامىن دەگەندەر بۇگىندە دۇكەن سورەلەرىنە اراق قويمايدى.
بۇدان بولەك, ەل بولعان سوڭ اعايىن-تۋىس, كورشى-قولاڭ, قۇدا-جەكجات, كەلىن مەن ەنەنىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ تۇراتىنى بەلگىلى. مۇندايدا ۇلكەن داۋعا اينالدىرىپ, ۋشىقتىرماي, اقساقالدار كەلىسىمگە شاقىرىپ وتىرادى. بۇل جايىندا اۋىلداعى «دوستىق» مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى راحمەت تىلەۋبەكوۆ بىلاي دەيدى:
– ەلەۋسىن اقساقالدىڭ اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن بەدەلى وتە جوعارى, ءبارىمىز دە قۇرمەتتەيمىز. جۋىردا ءوزىم باسشىلىق جاساپ وتىرعان مەكتەبىمىزدە ەرلى-زايىپتى ارىپتەستەرىم وتباسىلىق جاعدايعا بايلانىستى ارازداسىپ قالدى. الدىندا دا ءبىر ۇرسىسىپ قالعان جەرىندە قۇدالاردىڭ الدىنان ءوتىپ, ء«بىر اشۋىڭىزدى بەرىڭىز. ەندى قايتالانبايدى», دەپ ءوزىمىز تاتۋلاستىرعان بولاتىنبىز. ەندى قايتادان قۇدالاردىڭ الدىنا بارۋعا بەتىمىز جوق. ويتكەنى قۇدا «ەندى ۇرسىساتىن بولسا, قايتا الدىما كەلۋشى بولماڭدار», دەپ نىقتاپ ايتقان بولاتىن. ءبىر كۇنى ەلەۋسىن كوكەمىز مەنى شاقىرىپ, بۇل جاعدايدان حابارى بار ەكەنىن ايتتى. مەن قالاي شەشەتىنىمىزدى بىلمەي امالىم قۇرىپ تۇرعانىن ايتىپ ەدىم, وندا بۇل ىسكە ءوزىم ارالاسايىن دەپ اسىقاتا كەنتىنە بارىپ, بارلىعىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ شەشىپ كەلدى. ءتىپتى, قۇدالار سوتقا دا بەرىپ قويعان ەكەن. سوتتى دا توقتاتىپ, ەرلى-زايىپتىلاردى قايتا جاراستىردى. بۇگىندە اۋىلدا قانداي داۋ بولسا دا وسى اقساقالدارىمىزدىڭ ارقاسىندا سوتقا دەيىن جەتپەي, وزىمىزدە شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. اۋىلىمىزدا ۇرلىق, توناۋ سەكىلدى قىلمىستىڭ تۇرلەرى دە ازايدى.
تاعى ءبىر جاعدايدى ايتا كەتەيىن. بىلتىر ورازا ايىندا اۋىلدىقتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىز بەكىتكەندەرگە اۋىزاشار بەرىپ جاتتى. سوندا ەسىگىنىڭ الدىندا دۇكەنى بار ءبىر اعايىن: «ەرتەڭ ءبىزدىڭ ۇيگە اۋىزاشارعا كەلىڭىزدەر», دەپ جينالعان كوپشىلىككە حابار بەردى. ەلەۋسىن اقساقال: «سەنىڭ ۇيىڭە بارمايمىن», دەپ كوكتەن جاي تۇسكەندەي ەتىپ كەسىپ ايتتى. الگى اعايىن: «نەگە بارمايسىز؟ ءبارىنىڭ ۇيىنە باراسىز دا, مەنىڭ ۇيىمە كەلمەيسىز بە؟» دەپ قىزاراڭداپ اشۋلانىپ قالدى. سوندا ەلەۋسىن كوكەمىز: «سەن اراق ساتىپ, اۋىل ازاماتتارىن ۋلاپ, كۇناھار بولدىڭ. ەندى كەلىپ بىزگە اۋىزاشار بەرمەكسىڭ بە؟ مۇنداي جولمەن بەرىلگەن اۋىزاشارعا بارىپ مەن دە كۇناھار بولمايىن؟» دەدى. الگى اعايىن وسى سوزدەن كەيىن ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەتتى. ۇيىنە بارىپ دۇكەندەگى اراقتىڭ ءبارىن الدىرىپ تاستاپ, ودان كەيىن ساتپايتىن بولدى.
– اۋىلدا حارام سۋ ساتىپ, تويعا قويۋ ماسەلەسىنىڭ تىيىلعانىنا قانشا ۋاقىت بولدى؟
– بەس-التى جىلدىڭ كولەمى بولدى دەسەم قاتەلەسپەسپىن. ەلەۋسىن كوكەمىز مەككەگە قاجىلىققا بارىپ كەلگەن سوڭ اۋىلدىڭ رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىن قولعا الا باستادى. وعان دەيىن اراق ءىشۋ دە, جانجالداسۋ دا, ۇرلىق-قارلىق دەگەندەر وزگە اۋىلدارداعىداي بىزدە دە ورىن الىپ تۇراتىن. قازىر ول كەزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇرىندارى تۇنگى ساعات 2-3-تەر شاماسىندا دا ءبىرىن-ءبىرى سۇيرەگەن ماستار قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن سوزدەر ايتىپ, ايقايلاسىپ, جاعا جىرتىسىپ كوشەدە كەتىپ بارا جاتاتىن. قازىر ونداي جوق. اۋىلدا يماندىلىققا بەت بۇرىپ, نامازعا جىعىلعانداردىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى.
ەندىگى جەردە ەلەۋسىن كوكەمىز ءوزى باستاماشى بولىپ, اۋىلدان جاستارعا ارناپ شاعىن فۋتبول الاڭىن اشساق دەپ ءجۇر. بۇيىرتسا, اۋىل جاستارى قولى بوس كەزىندە سوندا بارىپ فۋتبول ويناپ, دەنساۋلىقتارىن شىنىقتىراتىن بولادى. جالپى ايتقاندا, جاستارىمىزدىڭ دا ءتارتىبى جامان ەمەس.
ال وسى اۋىلدان اشىلعان «تۋعان جەرگە مىڭ العىس!» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جەتەكشىسى ازامات قوجاباەۆ تا راحمەت اعانىڭ ءسوزىن قوشتادى.
– ءوزىم سۋ شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن بولعان سوڭ وزگە دە اۋىلدارعا بارىپ, ارالاس-قۇرالاس جۇرەمىز. سوندا ءوز اۋىلىم مەن وزگە اۋىلداردى سالىستىرىپ بايقايمىن. ادامدارىنىڭ پەيىلى قانداي, كۇنكورىستەرى دۇرىس پا دەگەندەي. ايتايىن دەگەنىم, ءبىزدىڭ اۋىل وزگە اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ىنتىماقتى, تۇرعىندارى ەڭبەكقور ەكەنى كورىنىپ تۇرادى. ماسەلەن, ءبىر اۋىلداردا قاراۋسىز پايدالانىلماي سورا باسىپ جاتقان جەرلەر بار. ءبىزدىڭ اۋىلدا وندايدى كورمەيسىڭ. كوپتەگەن جاستار قالاعا, شەتەلگە جۇمىس ىستەۋگە كەتىپ جاتادى. ال بىزدە جاستارىمىز ءوز اۋىلىمىزدا دا ەڭبەكتەنىپ, ديقانشىلىعىن جاساپ, مال باعىپ, كۇندەرىن كورۋدە. اۋىلىمىزدا 230 وتباسى ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. ماقتالى اۋىلدىق وكرۋگى دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, ءبىزدىڭ ءوڭىر اۋداننىڭ وزگە جەرلەرىنە قاراعاندا ماقتانى كوپ وسىرەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ وزىندە 3-4 ماقتا قابىلدايتىن پۋنكت بار. سونداي-اق باۋ-باقشا داقىلدارىن ءوسىرۋدى دە جاقسى مەڭگەرۋدە.
– اۋىلدان «تۋعان جەرگە مىڭ العىس!» دەگەن اتاۋمەن قايىرىمدىلىق قورىن اشىپسىزدار. قوردى اشۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
قورىمىزدىڭ اشىلعانىنا بيىل ەكىنشى جىل. ارينە, مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. قاسيەتتى رامازان ايىندا مال باسىن قۇرباندىققا شالعان ازاماتتار ەتىن تاراتايىن دەسە, كىمگە بەرەرىن بىلمەيدى. جاعدايى جوق-اۋ دەپ بىرەۋگە اپارىپ بەرسە, ولار نامىستانىپ, داۋ شىعارىپتى. سودان مەشىتكە كەلىپ اقساقالدارمەن, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىمەن اقىلداسا كەلىپ, وكرۋگىمىزدىڭ ورتالىعىنداعى اكىمشىلىك عيماراتىنا وسىنداي «تۋعان جەرگە مىڭ العىس!» دەگەن قور اشىلعانىن جازىپ قويدىق. راسىمەن دە, كومەككە مۇقتاج جاندار بار ەكەن. قورعا جينالعان قارجىلاي بولسا دا, ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك بولسا دا ايتەۋىر كەرەگىن الىپ جاتادى. سونداي مۇقتاج جانداردىڭ بۇگىندە ءتىزىمىن جاساپ, قورعا نە تۇسسە, ءبولىپ بەرىپ وتىرامىز. جالپى, وكرۋگىمىز بويىنشا 21 مۇقتاج وتباسى بار ەكەن. ال ءبىزدىڭ المالىدا 2 وتباسىنىڭ جاعدايى قيىن ەدى, جاقىندا بىرەۋى جۇمىسقا ورنالاسىپ, تۇزەلدى. ەندى قالعان بىرەۋىن اياققا تۇرعىزساق, ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز ورىندالادى دەپ ويلايمىن.
ەلەۋسىن اقساقال ءالى دە تىڭ, اۋىلىنىڭ ىنتىماعى مەن كوركەيۋى ءۇشىن ءالى تالاي ىستەردى قولعا السام دەگەن جوسپارلارى دا جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, اقساقال دەگەن مارتەبەلى اتقا داق تۇسىرمەسەم دەيدى. ەندىگى جەردە المالى اۋىلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وزگە دە اۋىلدارعا ۇلگى بولىپ, يگى باستامانىڭ جالعاسىنا كۋا بولامىز دەپ سەنەيىك.
ەلميرا وسەربەكوۆا
تۇركىستان وبلىسى,
جەتىساي اۋدانى
