2010 جىلدان كەيىن قازاقستاندىق بانكتەرى پورتفەلىندەگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ۇلەس سالماعى ازايعان ەدى. بىلتىردان بەرى بۇل باعىتتا ءوسىم بايقالادى. 2012 جىلى «بانكتىك جانە بانكتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ, تۇتىنۋشىعا ەمەس, بانكتەرگە ىڭعايلى ەتىپ تۇزەتىلدى. سونىڭ ءبىر تارماعى – نەسيەنى مۇراعا قالدىرۋدى زاڭداستىردى. بىراق بۇل ەلدەگى پروبلەمالى نەسيە كولەمىن قىسقارتقان جوق. سوڭعى ءۇش جىلدا جەكە تۇلعاعا نەسيە بەرۋ 2,6 ترلن تەڭگەدەن 4,5 تريلليونعا دەيىن وسكەن. بۇل مالىمەتتەر ۇەم سايتىندا جاريالانعان.
2019 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2020 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىنگى ارالىقتا تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ كولەمى 48 پايىزعا وسكەن. «بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى بەرىلگەن تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ كولەمى 4 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. بۇل دەگەنىمىز, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ جيىنتىق نەسيە پورتفەلىنىڭ 18 پايىزىن قۇرايتىنىن كورسەتەدى. ياعني تۇتىنۋ نەسيەلەرىن دە وڭدى-سولدى بەرىپ, پروبلەمالى قارىزداردىڭ كورسەتكىشىن تاعى دا كوتەرىپ العانىن بانكتەر بايقاماي قالدى. ەگەر اتالعان سومانى 19 ميلليون ادامعا بولەتىن بولساق, ءاربىر ءۇشىنشى قازاقستاندىق تاعى دا موينىنا قارىز ءىلىپ العان بولىپ شىعادى. ال سول 19 ميلليون ادامنىڭ تەك ۇشتەن ءبىرى عانا ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى ەكەنىن ۇمىتقانبىز. وتاندىق بانك سەكتورىندا تاعى دا ديسبالانس تۋىنداي باستاۋى مۇمكىن. مۇنىڭ سەبەبىن ىزدەيتىن بولساق, ەڭ الدىمەن بانكتەردىڭ كليەنت ءۇشىن باسەكەسىنەن ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. 2008 جىلعى داعدارىستان كەيىن ەسىن جيناي باستاعان كومبانكتەر جەڭىل جولدى تاڭدادى. قايتارىمى تەز بولاتىن نەسيە كوزدەرىن ىزدەستىرىپ, ونى تۇتىنۋ سەكتورىنان تاپتى. قاراپ وتىرساڭىزدار, بىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە ماتەريالدىق قۇندىلىق ءبىرىنشى پلانعا شىعارىلعان. بانكتەر ادامداردىڭ وسى السىزدىگىن ءدوپ باسىپ, باعىتتارىن وسىلاي قاراي بۇرا قويدى. جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا شىعارىلىپ جاتقان جاڭا تەحنيكالار دا ادامداردىڭ كوز قۇرتىنا اينالۋدا. جاستار بىرىنەن-ءبىرى قالعىسى كەلمەي, قىمبات نوۋتبۋكتار مەن تەلەفوندار, تەلەۆيزورلار, ت.ب. تەحنيكانىڭ سوڭعى بۋىندارىن الۋعا جانتالاسادى. ماتەريالدىق قۇندىلىقتار سوڭىنان جۇگىرۋ ناعىز دۇربەلەڭ تۋدىرىپ, كليەنت ءۇشىن تالاس تۋدىردى. بانكتەر دە بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسكىسى كەلىپ, نەبىر قىمبات تۇتىنۋ زاتتارىن نەسيەگە بەرە باستادى. وسىلاي ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلار مەن يمپورتقا دەگەن سۇرانىس وسۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە ەرتەڭگى كۇنى پروبلەمالىق اكتيۆتەردى دە كوبەيتپەسە, ازايتپايدى» دەيدى ساراپشى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءىلياس يساەۆ.
تۇتىنۋ نەسيەلەرى بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمە ستاندارتتىق نەسيەنىكىنە قاراعاندا جوعارى بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. ياعني بانكتەر قازىرگى كەزدە وسىلاي وزدەرىنىڭ كەيبىر شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇتىنۋ نەسيەلەرى ەسەبىنەن جابۋدا دەگەن ءسوز. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ەكونوميكالىق تالىقسۋ (شوك) ورىن الاتىن بولسا (مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى تومەندەسە دەگەن ءسوز), بانكتەردى مۇنداي ويىن قۇتقارا المايتىنى بەلگىلى ەكەنىن ساراپشىلار العا تارتۋدا. شيكىزات تاۋارلارىن ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ كولەمى قىسقارا قالعان جاعدايدا, مەملەكەت شىعاراتىن شىعىن دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. اقشا ماسساسى قىسقارىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە دە اسەر ەتەدى. ساراپشىلار 5 ترلن تەڭگەگە ۇلەستىرىلگەن تۇتىنۋ نەسيەلەرى قازىرگى مۇناي باعاسىنىڭ جوعارىلىعىنا قاراماستان, شوشىتا باستاسا, ەكونوميكالىق تالىقسۋ بولعان جاعدايدا, ەلىمىزدىڭ بانك سەكتورىن كۇيرەۋگە اپارىپ, سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ, ەسكەرتۋ جاساعان بولاتىن.
بولشەك نەسيەنىڭ بانكتەر ءۇشىن تابىس كوزىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانى شىن. ويتكەنى تۇتىنۋشىلارعا بەرىلگەن نەسيەنىڭ قايتارىلماي قالۋ مۇمكىندىگى دە سونشالىقتى جوعارى ەمەس. ەگەر ساراپشىلار ەسكەرتكەنىندەي, حالىقارالىق نارىقتاردا مۇناي باعاسى تومەندەيتىندەي احۋال تۋا قالسا, تۇتىنۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتىنە دە اسەر ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى. تۇرعىندار العان تۇتىنۋ نەسيەلەرىن جابۋدا ۇزىلىستەر جاساپ, كەشىكتىرىپ جاتاتىن بولسا, ەكونوميكالىق احۋالدىڭ ناشارلاي باستاۋىنىڭ دابىلى بولاتىنىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك شىعار. ال ونداي كەشىكتىرۋلەر قازىردىڭ وزىندە بوي كورسەتە باستاعانىن ساراپشىلار ايتىپ تا وتىر.
«قازىردىڭ وزىندە ءبىر ادامنىڭ موينىنا ءۇش-ءتورت نەسيەدەن ارتۋلى. بۇدان ارى قاراي بولشەك نەسيە كولەمىنىڭ ارتۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ءار نارسەنىڭ دە شەگى بولادى. ونىڭ ۇستىنە تەڭگە دەۆالۆاتسياسى دا تۇتىنۋشىلاردىڭ تابەتىن بىرازعا دەيىن تىياتىنى راس. ال بانكتەر بولسا, كليەنت ءۇشىن باسەكە بارىسىندا تولەم قابىلەتى تومەن ازاماتتاردى دا تارتىپ, ولارعا تاۋەكەلى جوعارى نەسيەلەردى ۇسىناتىن بولادى. بۇل نەسيەلىك تاۋەكەلدىلىكتى كوبەيتە تۇسەدى» دەگەن پىكىردى بىلدىرگەن Standard & Poor's اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى قازاقستاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا باعا بەرۋ بارىسىندا.
تاۋەكەلدى كۇشەيتىپ, بانكتەردى ەكىنشى رەت تاعى دا تىعىرىققا تىرەيتىن بولسا, ونداي تۇتىنۋ نەسيەلەرىنە توقتاۋ سالۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلگەن ۇلتتىق بانك وسى ماسەلەنى شىنداپ تۇرىپ قولعا الماقشى. الداعى ۋاقىتتان باستاپ, ءار بانكتىڭ نەسيە پورتفەلىنەن بەرىلەتىن تۇتىنۋ نەسيەسى ونىڭ كولەمىنىڭ 30 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس دەگەن مولشەر بەلگىلەنەدى. جانە دە وسى ۋاقىتقا دەيىن بەرىلىپ كەلە جاتقان نەسيەلەردەي ەمەس, ەندى قارىز الىپ, تاۋار ساتىپ الام دەيتىن تۇتىنۋشىنىڭ الاتىن قارىزى اي سايىن تاباتىن تابىسىنىڭ 50 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس. وعان جەتپەيتىن بولسا, بانك نەسيە بەرمەيتىن بولادى.
S&P رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى مىنا ماسەلەگە دە جەتە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. «بانكتەردە قارىز الۋشىلارعا ۇزاقمەرزىمدى نەسيە بەرىلەدى. قارىز الۋشى ونى وزگەلەر سەكىلدى اي سايىن بەلگىلى ءبىر مولشەرىن تولەپ, جاۋىپ وتىرمايدى, قايتارۋ مەرزىمى بەلگىلەنگەن جىلى ءبىر-اق تولەيدى» دەيدى اگەنتتىك ساراپشىلارى. ءبىزدىڭ بانكتەردە ونداي نەسيەلەر كوپتەپ ورىن الاتىن كورىنەدى. مىنە, سولاردىڭ قايتارىلۋ مەرزىمى جەتكەن كەزدە پروبلەمانىڭ كوكەسى بولۋى مۇمكىن ەكەن. ازىرشە ونداي نەسيەلەردى بانكتەر پروبلەمالىق اكتيۆتەر قاتارىنا جاتقىزباي وتىرعان كورىنەدى. قىسقاسى, شەكتەن تىس نەسيە بەرۋدىڭ سوڭى وسىنداي شەشىمى قيىن جاعدايعا تىرەپ وتىر.
