اكەم 1925 جىلى سەمەي وبلىسى, اياگوز اۋدانى, باتپاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اياگوز قالاسىنداعى №8 قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرە سالىسىمەن, 18 جاسقا تولار-تولماستان سوعىسقا اتتانىپ كەتىپتى. كومسومولعا ەرتەرەك وتەم دەپ ەكى-ءۇش ايدى قوستىرىپ السا كەرەك.
ول ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە 1941 جىلى سوعىس باستالا سالىسىمەن شەكاراداعى العاشقى شايقاستارعا تاپ كەلگەنىن ايتىپ وتىراتىن. سول تۇستا قارۋ-جاراق جەتپەي, قۇر اتتانداپ تالاي بوزداق قىرشىن كەتكەن ەكەن. ءتارتىپ تىم قاتال بولىپ, ءبىر ادىم ارتقا شەگىنگەندەردى وزىمىزدىكىلەر-اق اتىپ تاستاعان وقيعالار بولىپتى.
قاندى مايداندا اكەمىز ءبىر اياعى اقساپ, وڭ جاق يىعىنان جارالانىپ, ەلگە ورالدى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن دە جارالى ەكەنىنە قاراماي, ەڭبەككە ارالاسىپ كەتكەن. ول كىسى ولە-ولگەنشە ءستاليندى ەرەكشە قادىر تۇتىپ ءوتتى. تورىمىزدە ۇلكەن سۋرەتى ءىلىنىپ تۇراتىن.
اكەم سەمەي وبلىسى سەرگيوپول اۋىلىنا قاراستى باتپاق اۋىلىندا ەسەپشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. انامىزبەن ۇيلەنگەنى دە قىزىق. اياگوزدەگى ءلاززات اپايىنىڭ ۇيىنە بارىپ ءجۇرىپ, سەيىت جەزدەمنىڭ نەمەرە قارىنداسىمەن تانىسادى. ول كەزدە جاسىنىڭ ءوتىپ كەتكەنىنە قاراماي سوعىسقا جىبەرگەن اكەسىنىڭ ورنىنا انام ۇيىنە باس-كوز بولىپ, اياگوز دەپوسىندا وق قۇياتىن جەردە جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. «ستاحانوۆشى» اتالىپ, سىيلىققا كومىر الىپ ەدىم دەپ ايتىپ وتىراتىن. «ول كەزدە قار قالىڭ بولاتىن. تاڭەرتەڭ اياگوزدەن شىعىپ ات-شانامەن باتپاققا زورعا جەتكەنبىز. توي جاساپ, ۇيلەندىك. سوندا داستارقاندا ءار جەردە شاشىلعان قۇرتتان باسقا تۇك جوق. بىراق قازاقشا, ورىسشا ءان سالىپ, بي بيلەپ تاڭ اتقانشا تويلادىق. كەرەمەت كوڭىلدى بولىپ ەدى» دەيتىن.
ء«بارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەپ ۇرانداتىپ ءجۇرىپ تىلداعى تاپقان-تايانعان نارسەلەردىڭ ءبارىن مايدانعا جىبەرگەن. وزدەرى قىرماندا ىستەسە دە ءبىر ۋىس بيدايعا زار بولىپتى. سوعىستان كەيىن اكەمدى اقشاتاۋ اۋىلىنا قىزمەتكە جىبەرەدى.
اكەم دومبىرا, ماندالين, بالالايكا, باياننىڭ قۇلاعىندا ويناپ, ءان شىعارىپ, ءان سالعان. سوعىستان بۇرىن الماتىدان كىسىلەر كەلىپ, جەر-جەردى ارالاپ, قازاقتاردىڭ اراسىنان ونەرلى بالالاردى ىزدەپ, وقۋعا جيناعان ەكەن. سول ءتىزىمنىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم دە, قارىنداسى قاينىكەن دە بولىپتى. بىراق اپام جىبەرمەي قويىپتى. اكەم كەيىن ء«اي, سول كەزدە اپام جىبەرسە عوي, ءبارى باسقاشا بولار ما ەدى» دەپ بالالايكاسىن تارتىپ-تارتىپ جىبەرىپ, ەسكە الىپ وتىراتىن. وسىنداي ونەرلى اكەم تىرلىككە كەلگەندە دە ەپتى كىسى بولدى. ء«بىر جالاقىعا تەلمىرىپ وتىراتىندارعا تاڭعالام» دەيتىن. قوڭىرتاۋداعى ءۇيدى دە ءوزى سالدىردى. جاز بولسا ءشوپ شاپتىرىپ, ءۇي جانىندا باقشا سالاتىن. شاعىن ۇستاحاناسى بار. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن. جوقتان بار جاساپ, ءبىر تەمىرمەن ەكىنشىسىن جالعاپ, وزىنە كەرەكتى قۇرال-سايماندى قولما-قول جاساپ الاتىن. ءتورت ت ۇلىك مالدى بىلاي قويىپ, قويان, ۇيرەك, قاز, ەڭ اياعى ارقاردىڭ جەتىم قالعان قوزىسىن دا ۇيگە اكەلىپ اسىراعانى ەسىمدە. ءبىزدىڭ باقشادا جاز بويى كارتوپ, ءسابىز, قيار سامساپ تۇراتىن. ءبارىنىڭ امالىن تاباتىن. ءالى كۇنگە دەيىن سول كىسىنىڭ ەككەن تالدارى ءۇي جانىندا جايقالىپ تۇر.
اۋىلداعى اعايىن اكەمدى اۋكەن دەپ اتايتىن. قوڭىرتاۋعا ءۇي سالىپ جاتقاندا كىسىلەر «جۇرت ءۇيدى قالادا سالاتىن بولسا, اۋكەش دالادا سالادى» دەپ كۇلەدى ەكەن. ولارعا اكەم «مەن تاۋ تاعىسىمىن, ەشكىم ماعان بۇيىرىپ سويلەي المايدى. ەش ۋاقىتتا بىرەۋگە جاۋتاڭداپ, بىرەۋگە جالپاقتاپ كورگەن جوقپىن» دەيتىن. راسىمەن سولاي ەدى. دالادا وتىرىپ قالاداعىلاردىڭ بارلىق جۇمىسىن ءبىتىرىپ بەرەتىن. تاۋەلسىزدىك الىپ, جۇرت جان-جاققا كوشە باستاعاندا دا اكەم سول قوڭىرتاۋدان قوزعالمادى. اقساقالمەن امانداسامىز دەپ ساپار بايجانوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, كوپەن امىربەكوۆتەر ارنايى كەلىپ, قوڭىرتاۋعا اتباسىن تىرەيتىن. اكەم «قوڭىرتاۋ – قاسيەتتى جەر. تاۋ-تاسى تاريحقا تۇنىپ تۇر. بارلىق جەردە جۇت بولىپ جاتقاندا قوڭىرتاۋ امان شىعىپ وتىرعان» دەيتىن. راسىمەن, دۋلات باباتاي ۇلى جاتقان قاسيەتتى توپىراق, تاڭبالى تاستارمەن كومكەرىلگەن قوڭىرتاۋ تاريحى ءالى دە زەرتتەلەرى انىق.
قازىر قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ ۇلكەن اعام قۋانىش ۇلدارى ۇلان مەن اسىلانمەن بىرگە سوندا وتىر. اكەمنىڭ جولىن قۋعان باۋىرىم قابىشتىڭ ۇلى الماس ابۋزاكيروۆ اسكەري پوليتسيا قىزمەتكەرلىگىنەن زەينەتكە شىققان. ءالى كۇنگە دەيىن جۇرت اۋىلعا اكەم سالىپ كەتكەن جول «اۋكەننىڭ جولىمەن» قاتىنايدى.
داريعا جاقيانوۆا
سەمەي
