ال ەندى وسىنداي پاتەرىڭىزدىڭ 1 شارشى مەترىن بىزدەگى BI Group كومپانياسى قازىر بار بولعان 1 مىڭ دوللارعا سالىپ ءجۇر. وسى 1 مىڭ دوللارلىق پاتەردىڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىنعى 4 مىڭ دوللارلىق پاتەردەن ەشبىر كەمشىلىگى جوق. قايدا تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى سىمباتى مەن پاتەردىڭ تۇرمىسقا جايلىلىعى تۇرعىسىنان ءتىپتى اسىپ تۇسەتىندەي. ال بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ومىرشەڭ قاسيەتىن جانە ونىڭ قيىندىقتارعا قاراماستان دامۋعا بارىنشا قابىلەتتى ەكەندىگىن كورسەتەتىندەي.
سوندا قازاقستانداعى, سونىڭ ىشىندە ەلورداداعى بيزنەس كلاستىق پاتەرلەر باعاسىنىڭ مۇنشا تومەندەۋ سىرى نەدە؟
بۇل سۇراققا بەرىلەر جاۋاپتىڭ جالپى نوبايى كوپشىلىككە ءمالىم. بىرىنشىدەن, وسى جىلدار ارالىعىندا تەڭگەمىز دوللارمەن سالىستىرعاندا ەسەلەپ قۇنسىزدانا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, كەزىندە مۇنايدىڭ 1 باررەلىنىڭ باعاسى 140 دوللارعا دەيىن جەتكەن كەزدەرى ەل ىشىنە سول دوللاردىڭ اعىنداپ كىرۋىنەن پايدا بولعان تۇرعىن ءۇي باعاسىنداعى كوبىك قازىر سىلىنىپ قالدى. ءسويتىپ تۇرىن ءۇي باعاسى ەل ىشىندەگى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا بايلانىستى اقىلعا سيىمدى دەڭگەيدە رەتتەلە ءتۇستى. ايتپەسە ءوز تاۋەلسىزدىگىنە بەرتىن عانا يە بولىپ, نارىقتىق ەكونوميكانى جاڭا قۇرىپ جاتقان قازاقستان استاناسىنداعى پاتەردىڭ قۇنى ەۋروپالىق دامىعان مەملەكەتتەر استانالارداعى پاتەرلەر باعاسىمەن تەڭەسىپ قالعان تۇستارىمىز دا بولعان ەدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ وزىندىك قۇنى مەن ولاردىڭ نارىقتىق باعالارىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە جاعىمدى ىقپال ەتكەن تاعى ءبىر ەلەۋلى فاكتور – ازداعان جىلداردىڭ وزىندە قۇرىلىس تەحنولوگيالارىنىڭ قاۋلاپ دامۋى بولدى. بۇل جاعداي دا قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. ايتپەسە, كەزىندە ەلوردادا ءار شارشى مەترىنىڭ نارىقتىق باعاسى 4 مىڭ دوللارعا دەيىن شارىقتاعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەندى سول باعا 1 مىڭ دوللارعا دەيىن, ياعني شامامەن ءتورت ەسە قۇلدىراعان قازىرگى تۇستا مۇلدەم توقتاپ, توقىراپ قالعان بولار ەدى عوي.
جوق, توقتاعاندى قويىپ قازىر ءتىپتى قارقىن الا تۇسكەندەي. ءتىپتى ونى قولدا بار كورسەتكىشتەرگە قاراپ, ءوزىمىز ورنالاسقان وڭىردە عانا ەمەس, تۇتاس تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورنىدا دەپ اتاساق تا بولعانداي. ول ءۇشىن مىنا كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارىپ وتەيىك:
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 2019 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىنگى دەرەگى بويىنشا ەاەو ەلدەرىندەگى 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 122,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 1,3 پايىز جوعارى. ارمەنيادا 351,1 ملن دوللاردىڭ, قىرعىزستاندا – 725,2 ملن دوللاردىڭ, بەلارۋستە – 4 ملرد 454,1 ملن دوللاردىڭ, قازاقستاندا – 8 ملرد 702,1 ملن دوللاردىڭ, رەسەيدە – 107 ملرد 868,5 ملن دوللاردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اتقارىلعان.
ەندى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىنە كەلسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا قۇرىلىستىڭ دامۋى 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ارمەنيا – 99,3 پايىز, بەلارۋستە – 99,9 پايىز, قىرعىزستاندا – 100,6 پايىز, رەسەيدە – 100,4 پايىز قۇراعاندا, قازاقستاندا – 112,7 پايىز بولعان. ياعني ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسى قارقىندى دامۋىن ودان ءارى جالعاستىرعان.
بۇل – جالپى قۇرىلىس كورسەتكىشتەرى. ال ەندى تۇرعىن ءۇي سالۋ جاعدايىنا كەلسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ارمەنيادا – 138,3 مىڭ, قىرعىزستاندا – 873,4 مىڭ, بەلارۋستە – 2 ملن 882,4 مىڭ, رەسەيدە – 55 ملن 123,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنعاندا, قازاقستاندا 9 ملن 795,7 مىڭ شارشى مەتر ءۇي سالىنعان. بۇل بۇكىل وداق كولەمىندەگى سالىنعان ۇيلەردىڭ 14,2 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيگەندىگىن بىلدىرەتىن جاقسى كورسەتكىش.
ەلىمىزدە قۇرىلىستىڭ قارقىن الۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى ەل ادامدارىنىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ءالى دە جوعارى بولۋى. جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋدا-ساتتىعىمەن اينالىساتىن اگەنتتىكتەردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە پاتەر ساتۋ جانە ساتىپ الۋ وپەراتسيالارىنىڭ سانى 10 پايىز ارتقان. ياعني جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى جاندانا تۇسكەن. ساراپشى ماماندار بۇل جاندانۋدىڭ تۇپكى سەبەبى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن جاستارعا جانە حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىنا, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جەڭىلدىكتى نەسيە بەرەتىن «باقىتتى وتباسى», «7-20-25» سەكىلدى الەۋمەتتىك باعدارلامالادىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن بايلانىستى ەكەندىگىن ايتادى.
تۇرعىن ۇيلەرگە دەگەن سۇرانىستى ساقتاۋ ءۇشىن, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىلىس سالاسىنىڭ الدىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋىمىز قاجەت. سونىڭ باستى ءبىرى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىن جانداندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. ەلىمىزدە قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوپتەپ شىعارىلۋى تۇرعىن ۇيلەر باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەتىندىگى انىق. وكىنىشكە وراي, وسى ماسەلە تولىق شەشىلمەگەندىكتەن بىزدەگى ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارى وزدەرىنە قاجەتتى زاتتاردىڭ كوپشىلىگىن شەت ەلدەردەن تاسىمالداپ كەلەدى. ول ماتەريالدار كوبىنەسە دوللارمەن ساتىپ الىناتىندىقتان بۇل تۇرعىن ۇيلەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى.
ۇزاق جىلداردان بەرى قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ باسشىسى, «قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى» رزتب ساراپشىسى سەرىكباي ومارقاس جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردەگى قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسى ءارى كەتكەندە 45 پايىزدان اسپايتىندىعىن ايتادى. «قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى تۇرعىن ءۇيدىڭ سۇلاباسىن تۇرعىزعان كەزدە عانا قولدانىلادى. ولار – قۇم, تسەمەنت, بەتون, گازوبلوك سەكىلدى دۇنيەلەر. سونداي-اق كەيبىر جەڭىل-جەلپى ارلەۋ ماتەريالدارى ءوز ىشىمىزدە شىعارىلۋى مۇمكىن. بىراق ولاردىڭ ءوزىن مىقتى قۇرىلىس ۇيىمدارى قولدانا بەرمەيدى. كوبىن شەتەلدەردەن الدىرادى. ويتكەنى, باسقانى بىلاي قويعاندا, قۇرىلىستىڭ سىرتىن قاپتاپ كوركەم كەلبەت بەرەتىن ءساندى كىرپىشتەردىڭ ءوزىن دۇرىس شىعارا الماي, كوبىنەسە رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمالداۋدامىز عوي. ال ەلەكتر مەن سانتەحنيكالىق كۇردەلى قۇرالداردى وزىمىزدە شىعارۋعا شامامىز كەلمەي وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. نەگىزىندە شامامىز كەلمەيدى ەمەس, كەلەدى. بىراق وعان ءبىلىم مەن تاجىريبەمىز جانە مەملەكەتتىڭ اتالعان ءىستى دامىتۋدى تۇراقتى تۇردە قاداعالاۋى مەن قولداۋى ازىرگە جەتىسپەي وتىر. وسى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت-اق. ويتكەنى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىندەگى ءىس مۇنسىز العا باسپايدى» دەيدى.
سونداي-اق ول قۇرىلىس سالاسىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن جان-جاقتى ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە: «قازاقستانعا قۇرىلىس مينيسترلىگى قاجەت, قاپتاعان مينيسترلىكتىڭ بىرەۋىن قىسقارتىپ, ونىڭ ورنىنا قۇرىلىس مينيسترلىگىن اشۋ كەرەك. ەگەر قۇرىلىستىڭ ءوزى جەكە سالا بولىپ وتاۋ تىكسە, ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەرىنىڭ تۇبىنە دەيىن بويلاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ جاعى جاقسارار ەدى» دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
ارينە, بۇل تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قۇنىنا اسەرى بار ءبىر ماسەلە بولسا, سونداي-اق قۇرىلىسشىلاردىڭ تولعاندىراتىن باسقا ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ولار – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن جەر تەلىمدەرى جانە ولاردىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر. وسى رەتتە قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ەلوردا جاعدايىنا توقتالا كەتەيىك.
نۇر-سۇلتان قالالىق «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى المات ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامۋىنا وراي ولاردى كوممۋنالدىق جەلىلەرمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر سيپات الۋدا. قۇرىلىسقا بولىنەتىن جەر تەلىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋكتسيوندارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتىلماستان شىعارىلۋدا. «وسى قيىندىققا بايلانىستى قۇرىلىس جۇرگىزۋشىلەر قۇرىلىس نىسانىن دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرە الماي جاتادى جانە ونى جەلىلەرگە قوسۋ نەمەسە دەربەس جىلۋ كوزىمەن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا شىعىندار جۇمسايدى, ءتىپتى جۇمىستى ۋاقىتىندا اتقارماعانى ءۇشىن جەردەن ايىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان اۋكتسيونعا تەك ينجەنەرلىك جەلىلەرمەن قامتىلعان جەرلەردى عانا شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتپاقپىن. ال ينجەنەرلىك جەلىلەر بولماعان جاعدايدا كاسىپكەرلەرگە كوممۋنيكاتسيالاردى جۇرگىزۋ قۇقىن بەرە وتىرىپ, مەملەكەت وسى ءۇشىن جۇمسالعان شىعىنداردى وتەپ بەرۋ مىندەتىن موينىنا العانى ءجون بولار ەدى» دەيدى ول.
وسىنداي پروبلەمالار پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن سەيسەنبى كۇنى وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا دا قامتىلدى. وندا قۇرىلىس سالاسىن نىعايتۋ جولدارى قارالدى.نەگىزىنەن «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرۋعا ەكپىن ءتۇسىرىلدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە وسى جىلى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارى, از قامتىلعاندار مەن جاستار, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتارىنان 32 مىڭنان اسا وتباسى جالعا بەرىلەتىن جانە كرەديتتىك پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جەڭىلدىكتى نەسيەلەۋ باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى كەزدە وتاندىق قۇرىلىس يندۋسترياسى بويىنشا 178 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 33 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر (شىنى, ارماتۋرا, سانفايانس, كەراميكا تاقتاشالارى, لاك بوياۋلارىن شىعارۋ). ولاردى ىسكە قوسۋ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا قازاقستاندىق ۇلەستى 95%-عا ارتتىرۋعا جانە 8 مىڭداي جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قازىرگى جاعدايداعى ۇكىمەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى – قۇرىلىس قارقىنىن ۇلعايتۋ, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ. بۇگىندە قۇرىلىس سالاسىندا شامامەن 700 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى» دەپ اتاپ ءوتتى ۇكىمەت باسشىسى ا. مامين وسى ماسەلە تۋرالى سوزىندە. ول قۇرىلىس سالاسىنىڭ ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالدى.
پرەمەر-مينيستر قۇرىلىس ماۋسىمىن ۋاقىتىندا باستاۋدى, جوسپارلانعان تۇرعىن ءۇي كولەمىن بەرۋدى جانە بولىنگەن قاراجاتتىڭ تولىق يگەرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
وسى وتىرىستا بەرىلگەن تاپسىرمالارعا وراي ەندى اكىمدەرگە قۇرىلىستىڭ جەدەل قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋ, قارجىلاندىرۋ جوسپارلارىن تۇزەتۋ جانە بۇعان دەيىن مالىمدەلگەن مەرزىمدەردى قايتا قاراۋ, سونداي-اق قۇرىلىستىڭ مالىمدەلگەن كولەمى بويىنشا بارلىق جوبالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋدى تەزدەتىپ اياقتاۋ قاجەت. ال يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان قۇرىلىس يندۋسترياسى جوبالارىنىڭ ۋاقىتىلى ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى جانە وتاندىق جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋى كەرەك.
ويلاپ قاراساڭىز, ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسى ەكونوميكامىز قيىندىققا دۋشار بولعان وسىنداي ساتتە وعان قوسىمشا كۇش بەرۋگە بارىنشا جاردەمدەسە الادى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ بۇعان بارىنشا قابىلەتتى ەكەنىن فاكتىلەر دە ايعاقتايدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىندە وتكەن جىلى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى اراسىندا قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى باسىم سيپاتقا يە بولعاندىعى كورسەتىلگەن. ماسەلەن وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا 2018 جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعى – 100,9 پايىز, ونەركاسىپ – 103,8 پايىز, كولىك – 105,1 پايىز, بايلانىس – 105,2 پايىز, ساۋدا – 107,6 پايىز دامۋ كورسەتكىشىن كورسەتكەندە, قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى – 112,9 پايىز بولدى. بۇل قۇرىلىس سالاسىنىڭ 2019 جىلى بارىنەن دە جوعارى قارقىنمەن دامىعاندىعىن كورسەتەدى.
دەمەك, بىزگە وسىنداي شاقتا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى قۇرىلىس كومپانيالارىنا بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ, ولاردىڭ الدىنداعى كەدەرگىلەردى تولىق سىپىرۋ كەرەك.
ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە نازار اۋدارساق, ەكونوميكانىڭ باسىنا قيىندىق ۇيىرىلگەن كەزدە كوپتەگەن ەلدەر قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋعا ەكپىن تۇسىرەدى ەكەن. ماسەلەن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى امەريكا حالقى ءوز باسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى قۇرىلىس سالاسىن جانداندىرۋ ارقىلى ەڭسەرگەن بولاتىن. سول تۇستا اقش-تا كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزىلدى, اۆتوكولىك جولدارى مەن كوپىرلەر سالىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى بۇرىنعىدان دا اۋقىمدى دامۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ەندى وسىنداي سىنان وتكەن تاجىريبەنى ىسكە قوسۋ قازاقستانعا دا قاجەت بولىپ تۇرعانداي.
