100 • 04 ناۋرىز، 2020

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى: «ءبىرجان-سارا» وپەراسى

269 رەت كورسەتىلدى

1957 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە م.تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان-سارا» وپەراسى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا قايتا قويىلعان بولاتىن.

قازاق ادەبيەتى مەن مۋزىكاسىنىڭ تاريحىنان قۇرمەتتى ورىن العان حالىق كومپوزيتورى، اتاقتى اقىن ءبىرجان الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە، ۇستەم تاپتىڭ وزبىرلىعىنا قارسى نارازىلىق بىلدىرگەن بۇقارا حالىقتىڭ ەركىندىكتى اڭساعان اياۋلى ارمانىنا ءوز ونەرىنىڭ ءورشىل ءۇنىن قوسىپ، «ەل ەركەسى»، «سال ءبىرجان» اتانعان قاراپايىم حالىق قالاۋلىسى ەدى. جاقىندا عانا جاڭارتىلىپ، ساحناعا قايتا قويىلعان مۇقان تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان – سارا» وپەراسى تىڭداۋشىلارعا حالىق كومپوزيتورى تۋرالى ناق وسىنداي وي تۋدىرادى.

بۇل وپەرا بۇدان ون جىل بۇرىن تۇڭعىش رەت ساحنادا قويىلىپ، وقىيعاسىنىڭ شىنايىلىعىمەن، مۋزىكاسىنىڭ اسەم سازدى مەلو­ديالىق اۋەنىمەن، ساحنالىق كورىنىستەرىنىڭ كوركەمدىلىگىمەن قازاق سوۆەت يسكۋسستۆوسىنىڭ ەلەۋلى تابىسى دەپ تانىلعان ەدى. ول جۇرتشى­لىقتىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن شىعارماسىنا اينالدى. الايدا اۆتور تالعامپاز جۇرتشىلىعىمىزدىڭ وزىق ويلى تالابىنا ساي وپەرانىڭ مۋزىكاسىن جەتىلدىرە، وندەي ءتۇسۋ ماقساتىمەن بۇل شىعارمانى ەكى رەت قايتا قاراپ شىقتى. وسى رەداكتسيالاۋدان كەيىن وپەرانىڭ مۋزىكاسىنا ءتۇبىرلى وزگەرىستەر جاسالماعانىمەن، شىعارمانىڭ بۇرىنعىدان دا شىڭدالا، شىيراي تۇسكەنىن ءبىرجان مەن سارانىڭ II اكتىداعى دۋەتىنەن، ءوزىنىڭ بىرجانعا دەگەن ماحاببات سەزىمىن تەبىرەنە ايتاتىن التىنايدىڭ وسى اكتىداعى جاڭا ارياسىنان، IV اكتىداعى سيمفونيالىق ەپيزودتان بايقاۋعا بولادى.

دراماتۋرگ حاجىم جۇماليەۆ وپەراعا ارناپ جازعان ليبرەت­توسىندا حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنان شىققان ءبىرجاندى ات توبەلىندەي ۇستەم تاپقا قارسى قويۋ ارقىلى وقىيعا شيەلەنىسىن كوركەم پوەتيكالىق تىلمەن زاڭدى تۇردە ورىستەتە وتىرىپ، فەودالدىق قوعامنىڭ وزبىرلىققا، دىنگە نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك سىرىن اشادى. ءبىرجان وپەرادا ءان-ولەڭ ونەرىنىڭ تۋىن كوتەرۋشى، ەزۋشىلىك كورگەن ەڭبەكشى حالىقتىڭ قاياۋلى كوڭىلىنە اسەم-سازدى اسقاق انىمەن دەپ بەرۋشى، ادىلەتسىزدىكتى، ز ۇلىمدىقتى ءوزىنىڭ وتتى، ۋىتتى، وتكىر ولەڭىمەن اياۋسىز اشكەرەلەۋشى حالىق وكىلى رەتىندە دە كورىنەدى.

حالىق كومپوزيتورى ءبىرجان ءوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن اندەرىن بەلگىلى ءبىر وقىيعاعا ارناپ شىعارعاندىعى تاريحتا بەلگىلى. ء«بىرجان سال»، «ايتپاي» سىياقتى اندەر كومپوزيتوردىڭ جاس شاعىنداعى ونىڭ البىرت، ىستىق سەزىمى مەن كورىكتى ويىنىنىڭ سىرتقا شىققان اسەم ليريكالىق مەلوديالىق كورىنىسى بولسا، «جانبوتا»، «اداسقاق» اتتى اندەرى ادامنىڭ جەكە باسىن كەمسىتۋشى وزبىرلىققا قارسى نارازىلىق بىلدىرگەن اشۋ مەن ىزادان تۋعاندىعى ءمالىم. كومپوزيتور م.تولەباەۆ ءبىرجاننىڭ وسى اندەرىن سول كۇيىندە كەسەك قالپىندا الىپ، قالاي بولسا سولاي پايدالانا سالماي، تۆورچەستۆولىق جولمەن وڭدەپ، مانەرلەي وتىرىپ، وقىيعا جەلىسىنە بايلانىستى ءار ءاننىڭ كەيپىن، مۋزىكالىق مازمۇنىن قاتتى ەسكەرىپ، ءساتتى قولدانادى. وپەرانىڭ ءبىرىنشى اكتىسىنداعى ءبىرجاننىڭ ساحنا سىرتىنان شالقىتا شىرقايتىن ارياسى رەتىندە «ايتپاي» ءانىنىڭ، سونداي-اق وسى اكتىداعى ءبىرجان مەن جانبوتانىڭ قاقتىعىسى كەزىندە «جانبوتا» ءانىنىڭ قولدانىلۋىن اۆتوردىڭ حالىق كومپوزيتورىنىڭ شىعارمالارىن تۆورچەستۆولىق جولمەن پايدالانۋدا قالاۋىن تابا بىلگەندىگى دەمەكپىز. اۆتوردىڭ ء«بىرجان-سارا» وپەراسىندا حالىق كومپوزيتورىنىڭ اندەرىن تۆورچەستۆولىق جولمەن پايدالانۋمەن عانا شەكتەلمەي، وپەرانى قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسى رۋحتاس وريگينالدى مۋزىكاسىمەن بايىتا ءتۇسۋى ونىڭ تۆورچەستۆولىق ورلەۋ، ىزدەنۋ ۇستىندە ەكەندىگىن كورسەتەدى.

ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ ساحناعا قويۋدا تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى قازاق سسر-ءىنىڭ حالىق ءارتيسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ پەن تەاتردىڭ سۋرەتشىسى قازاق سسر-ءىنىڭ يسكۋسستۆوسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر ا. ي. نەناشەۆ جولداستار ايتارلىقتاي ەڭبەك سىڭىرگەن.

وپەراداعى ءبىرجان پارتياسى مەلوديالىق اسەمدىگىنە، كوركەم­دىگىنە قاراماستان ۆوكالدىق جاعىنان ءانشىنىڭ ورىنداۋىنا جەڭىل تۇسپەيدى جانە ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتى، مول تاجىريبەنى كەرەك ەتەدى. ءبىرجان رولىندە ويناعان قازاق سسر-ءىنىڭ حالىق ءارتيسى بايعالي دوسىمجانوۆ وسى جاۋاپتى پارتيانى تاجىريبەلى انشىگە ءتان شەبەرلىكپەن ويداعىداي مەڭگەرە بىلگەن.

اقىن سارا رەسپۋبليكامىزعا ەڭبەك سىڭىرگەن ارتيستكا ش.بەيسەكو­ۆا­نىڭ ورىنداۋىندا ويشىل، سىرشىل ليريكالىق وبراز بولىپ شىققان. سارا وبرازى اكتريسانىڭ ورىنداۋىندا شىنايى كورىنىسىن تاپقان.

ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنداعى جاعىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ ەڭ باستىسى – جانبوتا. جانبوتا – دۇلەي كۇشتىڭ ادامى، ۇستەم تاپتىڭ وكىلى. ول قارا تاستاي قاتىگەز، ءوز مۇددەسى ءۇشىن كىمدى دە بولسا قۇر­بان ەتۋگە شىمىرىكپەيتىن ءوزىمشىل، وزبىر. رەسپۋبليكاعا ەڭبەك سىڭىر­گەن ارتيست ك.كەنجەتاەۆ جانبوتا رولىندە ءوزىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتتى. كەنجەتاەۆتىڭ جانبوتا پارتياسىن ورىن­داۋ پروتسەسىندەگى ەمىن-ەركىن مول تىنىسپەن، قىسىلماي كەڭىنەن سام­عايتىن قۇلاققا جاعىمدى، مول دياپازوندى داۋىسىنا ونىڭ دراما­لىق شەبەر ويىنى ساي كەلىپ وتىرادى.

ءوزىنىڭ سىرتقى كەيپىنەن جان تۇرشىگەرلىك قۇبىجىقتىعىنا قارا­ماستان «سارا مەنىڭ تەڭىم» دەپ ويلايتىن، بايلىققا ءماز بولىپ، كەۋدەسىنە نان پىسكەن نادان باي بالاسى – جيەنقۇل وبرازىن ءمۇسىلىم اعىلبەكوۆ وتە نانىمدى شىعاردى.

ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنداعى جاعىمدى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – ەستاي. ەستاي – ءبىرجاننىڭ شاكىرتى، ونىق انشىلىك، اقىندىق ونەرىن حالىق اراسىندا ناسيحاتتاۋشى. تالانتتى اقىن، جاس ءانشى ەستاي ءبىرجاندى ۇستاز تۇتىپ، ونى ماداقتايدى، ء«بىرجان كەلەدى، ءان كەلەدى، ويىن-ساۋىق كەلەدى!» دەپ، ەلگە جار سالادى، قۋانىشتى حابار اكەلەدى، مۇنىڭ ءوزى ءبىرجان تۇلعاسىن تولىقتىرا تۇسۋگە جاعداي تۋعىزادى. ءبىرجان ماڭىنداعى ەستاي سىياقتى شاكىرتتەرى اقىننىڭ قاسيەتتى سالتى – انشىلىك، اقىندىق ونەرىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى حالىق مۇراگەرلەرى. ەستاي رولىندە ويناعان قازاق سسر-ءىنىڭ حالىق ءارتيسى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ شابىتتى ءانشى، ونەرلى جاس ەستاي وبرازىن ويداعىداي شىعاردى.

باستى كەيىپكەرلەر وبرازىنىڭ ءساتتى شىعۋىنا، ساحنالىق كورىنىس­تەردىڭ وقىيعا جەلىسىنە بايلانىستى دۇرىس شەشىم تاپقانىنا قارا­ماستان پوستانوۆكا كەيبىر ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەردەن قۇر ەمەس.

كومپوزيتور وپەرانىڭ IV اكتىسىندا بىرجانعا ۇكىم ايتار جەرىن­­دەگى مولدالار كۆارتەتىن اقىندىق، انشىلىك ونەردى كۇنا دەپ، ەلدى ءدىننىڭ شىرماۋىندا الدايتىن مولدالاردىڭ قارا نيەت پي­عىلىنا ساي مۋزىكالىق وبرازدا جازعان. قۇلاققا قاتاڭ، جانىڭدى تىتىركەنتە ەستىلەتىن وسى ىزبارلى كۆارتەت ارتيستەر اباەۆ، بەيساليەۆ، سارمانوۆ، نۇسىپباەۆتاردىڭ ورىنداۋىندا وتە ناشار شىقتى. وپەرانىڭ III اكتىسىنداعى ءبىرىنشى كورىنىستەن كەيىنگى قىز-كەلىنشەكتەر كۇيەۋ مەن قىزدى (جيەنقۇل مەن سارانى) اق وتاۋعا كىرگىزەر الدىنداعى مۋزىكالىق ۇزىلىستە اسپان مەن جەر تۇتاسىپ «بۇلتتار» بىرىنە-ءبىرى قارسى جوڭكيتىن كورىنىس ەشقانداي دا ۇعىم تۋدىرمايتىن باسى ارتىق نارسە. ا.نەناشەۆ – تالانتتى، تۆورچەستۆولىق تەرەڭ ويلى سۋرەتشى. ونىڭ كۇمىس كول، وقجەتپەس، جۇمباقتاس، جالپى كوكشەنىڭ تاڭعاجايىپ تابيعات كورىنىستەرىن سول تابيعاتتىڭ ناق وزىندەي بوياۋلارمەن بەرۋى سۋرەتشىنىڭ تۆورچەستۆولىق قيالىنىڭ، قابىلەتىنىڭ كۇشتى ەكەنىن كورسەتەدى. سولاي بولا تۇرسا دا IV اكتىداعى كورىنىس فانتاستيكاعا جاقىن.

بۇل ايتقان، تۇزەتۋگە بولاتىن از-كەمدى جەتىمسىزدىكتەر وپەرانىڭ قۇنىن تۇسىرە الماق ەمەس. دەگەنمەن 1958 جىلى موسكۆادا وتەتىن قازاق ادەبيەتى مەن يسكۋسستۆونىڭ ونكۇندىگىنە باراتىن بۇل سپەك­تاكل­دىڭ كەم-كەتىكسىز بولعانى ابزال.

جالپى العاندا، ء«بىرجان-سارا» وپەراسى سوۆەتتىك داۋىردە ۇلتتىق مادەنيەتى كۇن ساناپ العا باسقان قازاق حالقىنىڭ يسكۋسستۆو سالاسىن­داعى ەلەۋلى تابىسىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

 

ج. رسالدين،

«سوتسياليستىك قازاقستان»، 1957 جىل، 21 مامىر

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسەنتاي وزەنى سۋالا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 00:11

«سارى» ءتۇتىننىڭ سالدارى

ەكولوگيا • بۇگىن، 00:04

ەينشتەينمەن ەرەگىسۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار