پلاگيات – عىلىمعا قيانات

ادامي فاكتور كەرەك

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 15 مىڭ ۋنيۆەرسيتەت قول­دانا­تىن Turnitin (Turnitin Plagiarism Framework) اتتى انتيپلاگيات جۇيەسىنىڭ ەلىمىزدە ىسكە قوسىل­عانىن, نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. 

– بارلىق كۋرستىق, ديپلوم­دىق جۇمىستار, ديسسەرتاتسيالار وسى جۇيەدەن وتەدى. ەكىنشىدەن, جۇيەدەن ءوتىپ قانا قويماي, سول جەردە ساقتالادى. ساتىلاتىن ديپ­لوم, باسقا دا پروبلەمالار بارىن جاسىرمايمىز. ءبىر رەت دايىندالعان جۇمىستى ەكىنشى رەت قورعاپ شىعۋ دەگەن بۇدان بىلاي بولمايدى, – دەگەن-ءدى مينيستر. وسى تۇرعىدا بىرنەشە عالىم قازاقستاندىق ىزدەنۋشىلەر ادەتتە رەسەيلىك جۇمىستاردان اۋدارىپ كوشىرەتىندىكتەن, Turnitin جۇيەسىنەن پلاگيات جۇمىستىڭ ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن جازدى. بىلاي قاراساڭ, قيسىندى. سەبەبى Turnitin – 1997 جىلى نەگىزى قالانعان اقش-تىڭ انتيپلاگيات جۇيەسى.

ءيا, رەسەيلىك عىلىمي ەڭبەكتەر­دەن ۇرلانباعانىن انىقتاۋ ءۇشىن سولتۇستىكتەگى كورشى­مىزدە بۇعان دەيىن جازىلعان, قورعال­عان ديس­سەرتاتسيالار انتيپلاگيات جۇيەسىنىڭ مالىمەتتەر قورىندا بولۋى كەرەك. ماسەلەن, بىلتىر ءبىراز شۋ بولعان شەنەۋنىكتىڭ عىلىمي ديسسەرتاتسياسى وتاندىق انتيپلاگياتتان ءساتتى ءوتتى.

دەگەنمەن, رەسەيلىك جۇيەدەن تەكسەرۋ بارىسىندا جۇمىستىڭ 60 پايىزعا جۋىعى پلاگيات دەپ تانىلدى. ياعني عىلىمي جۇ­مىسقا تالداۋ جۇرگىزگەن رەسەيلىك كوم­پانيا ەڭبەكتىڭ رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپ­حاناسىنداعى ماقالالار مەن ديس­سەرتاتسيا­لار جيىنتىعىنان الىنعان كو­شىرمە ەكەنىن راستادى. سولاي بولا تۇرا, ماسكەۋدەگى «جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى» ۇلت­تىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى 2015 جىلى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك حا­لىق­ارالىق قاتى­ناستار ينستيتۋتى 2016 جىلى Turnitin جۇيە­­سىمەن تەكسەرىستەن وتكىزۋدى باستاعان.

دەمەك, Turnitin باعدارلاماسىنىڭ ورىس تىلىندە ينتەرفەيسى بار. بىراق بۇل جۇيەدەگى مالىمەتتەر قورىنىڭ قوماقتىلىعىنا كەپىل بولا الا ما؟

جارايدى, جۇيە جەمىستى جۇمىس ىستەيدى نەمەسە مالىمەتتەر قورى رەسەيلىك عىلىمي ەڭبەكتەرمەن تولىقتىرىلدى دەلىك, بىراق مۇنداي باعدارلامالار نەگىزىنەن ءماتىن بويىنشا تەكسەرەدى. «اۆتوردىڭ سويلەمى وسىعان دەيىن جا­زىلعان قانداي دا ءبىر عىلىمي جۇمىستا كەزدەسە مە, جوق پا؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. بىراق مازمۇن جاعىنا باسىمدىق بەرمەيدى. ماسەلەن, ديسسەرتاتسيانى جازىپ وتىرعان ادام فرانتسۋز تىلىندە قور­عالعان ەڭبەكتى قازاقشاعا ءوڭىن اينالدىرا اۋدارىپ بەرۋى مۇمكىن. مۇندايدا ءماتىن ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ال وسىنداي قۋلىقپەن قۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن جۇرت ماقتاعان باعدارلامادان كەدەر­گىسىز وتكەندەردى مازمۇن جاعىنان تەك­سەرەتىن ساراپشىلار كەڭەسى قاجەت. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ايتپاعاندا, رەسەيلىك بەلسەندى عالىمدار وزدەرى باستاما كوتەرىپ, «ديسسەرنەت» اتتى تاۋەلسىز جەلىلىك قاۋىمداستىعىن قۇر­دى. وسىدان بەس اي بۇرىن اتالعان قاۋىمداستىق بۇعان دەيىن انتيپلاگيات باعدارلاماسىنان ءوتىپ, عىلىمي اتاق العان ءبىراز شەنەۋنىكتىڭ جۇمىسىن تەكسەرىپ, ناتيجەسىندە رەسەيدەگى ءاربىر ونىنشى رەكتوردىڭ ەڭبەگىنەن پلاگيات تاپقانىن جاريالادى. وسىدان-اق كەز كەلگەن كۇشتى انتيپلاگيات باعدارلاماسى عىلىمدى «اكادەميالىق ۇرلىقتان» تازارتۋعا 100 پايىز كەپىلدىك بەرە المايتىنىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. سوندىقتان قالايدا ساۋاتتى, وبەكتيۆتى, تاۋەلسىز ساراپشىلاردان قۇرالعان ىقپالدى ۇيىم, دالىرەك ايتقاندا ميمەن ورىندالعان ويدىڭ جۇمى­سىن ەلەكتەن وتكىزۋگە ادامي فاكتور كەرەك-اق.

 پلاگياتتىڭ ارتىندا ساۋاتسىزدىق جاتىر

بازاسىندا 3800 عىلىمي جۋرنال بار, الەمدەگى ەڭ ءىرى «Elsevier» عىلىمي كومپانياسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ديرەكتورى ءاليا وسپانوۆا اكادەميالىق ادالدىق ماسەلەسىندە ءبىرتالاي پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن ايتادى.

– بىرىنشىدەن, پلاگياتتىڭ نە ەكە­نىن, جۇمىستاردى قالاي دۇرىس دايىن­داۋ, ماقالالاردى جازۋ ەرەجەلەرىن باكالاۆ­رياتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنان باستاۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ىزدەنۋشىلەر وكىنىشكە قاراي, بىرەۋدىڭ جۇمىسىن كوشىرىپ, ديسسەرتاتسياسىنا قوسا قويۋدى دۇرىس دەپ سانايدى. ەڭ ۇلكەن قاتەلىك وسى جەردەن باستالادى.

ەكىنشى ماسەلە – سىلتەمە بەرۋ. ونى قالاي ءجوندى جاساۋ كەرەگىن ءبىلۋ قا­جەت. قولدانبالى ادەبيەتتەر ءتىزىمىن قول­مەن جازۋعا بولمايدى, بۇل ءۇشىن الەم­گە ايگىلى مەندەلەي (Mendeley – بيب­ليوگرافيالىق اقپاراتتى رەتتەيتىن, باس­قاراتىن اكا­دەميالىق الەۋمەتتىك جەلى) سياقتى تەگىن قۇرالداردى قولدانۋ كەرەك, – دەي­دى حالىقارالىق ساراپشى. ونىڭ ويىن­شا, پلاگياتتىڭ ارتىندا ادەيى اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىل­دىڭ استىمەن ارەكەت ەتۋى عانا ەمەس, ساۋات­سىزدىعى دا جاتىر.

پلاگيات دەگەنىمىز – تەك قانا بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن كوشىرە سالۋ نەمەسە اۋدارىپ الۋ ەمەس, تەحنيكالىق تۇرعىدا ساۋاتسىز جازىل­عان جۇمىس. ويتكەنى تەحنيكالىق تالاپتارى ساقتالماعان, دۇرىس جاسالماعان تسيتاتا دا پلاگياتتى كورسەتەدى.

شىنىندا, حالىقارالىق يندەكسى جوعارى جۋرنالدارداعى عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن تەرەڭ تالداي الاتىن ماماننىڭ سوزىندە جان بار. سەبەبى ەلىمىزدەگى باكالاۆريات, ماگيسترانت, دوكتورانتتاردى بىلاي قويعاندا, عىلىمدى جاساپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءوزى عىلىمي ماقالا جازۋدىڭ تەحنيكالىق تالاپتارىن تولىق مەڭگەرمەگەننەن ءسۇرىنىپ جاتادى.

 تۇيتكىلدىڭ تامىرى – تاربيەدە

بۇل تۇيتكىلدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە. بالا كەزدەگى كورىنىس, وقۋشىلىق ءومىردىڭ وقيعالارىن سانامىزدا قايتا جاڭعىرتىپ كورەيىكشى. ەسىڭىزدە مە؟ بەينەلەۋ ونەرى پانىنەن بەرىلگەن قيىن سۋرەتتەردى سالا الماساق, ۇيدەگى ۇلكەندەردەن كومەك سۇرايتىنبىز. كومەك دەپ ءوزىمىزدى اقتاپ العى­مىز كەلەدى, اقيقاتىندا بۇل دا بىرەۋ­دىڭ ەڭبەگىن ۇرلاۋ. ۇلكەندەر دە بەتىمىزدەن قاقپاي, سۋرەتتى سالىپ بەرەدى, بولماسا قارا قاعازبەن نەمەسە تەرەزەدە قويىپ باس­تىرۋدى ۇسىناتىن. الدەكىمنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ سالعان سۋرەتىن باستىرىپ الۋدىڭ اياعى بولاشاقتا اكادەميالىق ادالدىقتان ادا ادام بولىپ قالىپتاسۋعا الىپ كەلەتىنىنە ءمان بەرمەيمىز. مۇنداي كورىنىس وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالدى دەسەك, قاتەلەسەمىز. وسى كۇنى الەۋمەتتىك جەلى­لەردى قاراپ وتىرساڭىز, وقۋشىلاردىڭ ءۇي تاپسىرماسىن اتا-انالارى ورىنداپ وتىرادى. ءيا, ءبىلىم سالاسىنداعى جۇيە­نىڭ, جىل سايىن جاڭارتىلاتىن باع­دارلامانىڭ بالاعا وڭاي تيمەسى تۇسىنىكتى. بىراق بۇل بۇگىنگى ۇرپاقتى ءوزىمىز وتكەن جولمەن تاربيەلەپ, سول سۇرلەۋگە سالىپ جاتقانىمىزدى اقتاپ الا المايدى. ويت­كەنى قازىرگى كوپ اتا-انا – كەشەگى پارتالاسىنان نەمەسە كورشىسىنەن كوشىرىپ الۋدى قالىپتى قابىلداعاندار. تۇپتەپ كەلگەندە پلاگياتتىڭ ءتۇپ-تامىرى ءۇي تاپسىرماسىن وزگەگە ورىنداتۋ مەن سىنىپتاسىڭنان كوشىرىپ الۋدان باستالاتىنى ادام ساناسىنا بالا كەزدەن سىڭبەيىنشە, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتۋ قيىن. وسى تاقىرىپتى تالقىلاسقان زامانداس عالىم اۋسترياداعى وقۋى كەزىندە باسىنان وتكىزگەنىن ايتىپ, وي تۇيۋگە يتەرمەلەپ ەدى. وتاندىق عالىم شەتەلدەگى جيعان ءبىلىمىن دالەلدەيتىن قورىتىندى ەمتيحاندا كورشى پارتادا وتىرعان كۋرستاسىنىڭ پاراعىنا جاي عانا تولتىرۋ فورماتىن كورۋ ءۇشىن مويىن بۇرىپ قاراپتى. سوندا شەتەلدىك ىزدەنۋشى بۇل ارەكەتىنىڭ جابايىلىق ەكەنىن ايتقان ەكەن. ال قازاقستاندىق عالىم: «بۇل بىزدە ادەتكە اينالىپ كەتكەن عوي ءارى مۇندايدى قالىپتى قابىلدايمىز. ەڭ جامانى دا – وسى», دەيدى. ءدوپ ءسوز.