بۇگىنگى قوعام ساناسىنداعى يسلام بەيبىتشىلىك ۇعىمىمەن ەش قابىسپايدى. كەرىسىنشە, ادام ءومىرىن شىبىن جانىنداي دا قادىرلەمەيتىن قۇبىجىق بەينەدە كورسەتۋگە تىرىسىپ باعۋدا. يسلامدى وركەنيەت قالىپتاستىرۋشى ەمەس جابايىلىق سالتىن ۇستاناتىن ءدىن دەپ تۇسىنۋدە. ماسەلەگە بەيتاراپ سىني كوزبەن جانە تاريحي دەرەك نەگىزىندە قاراۋ قاجەت. دىنارالىق تاتۋلىق, ادام بوستاندىعى مەن قۇقىعى ماسەلەسىندە اسىل ءدىنىمىزدىڭ ۇستانىمىن تاريح بەتتەرىنەن قاراساق.
حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى باتىس ريم يمپەرياسى قۇلاعان شاق. ءىى مەحمەت سۇلتان كونستانتينوپول قالاسىن ازات ەتتى. سۇلتان حريستيان حالقىن قۋدالاۋعا تىيىم سالدى, تولىقتاي قورعاۋ كەپىلىن بەردى. گرەك شىركەۋى سۇلتان قاناتىنىڭ استىنا الىندى. شىركەۋدىڭ جاڭا جەتەكشىسىنە جانە شىركەۋ قۇزىرىنداعى ادامدارعا بۇرىنعى قۇقىقتارى ساقتالاتىندىعىن كۋالاندىراتىن قۇجات تابىستالدى. پاتريارح گەننادي سۇلتان مەحمەت ءىى قولىنان شىركەۋ جەتەكشىسىنىڭ نىشانى بولعان ەپيسكوپ اساتاياعىن الدى. باسقىنشى دەپ ويلاعان جاڭا بيلىكتىڭ جۇيەسى ادىلدىككە قۇرىلعانىنا كوز جەتكىزگەن جەرگىلىكتى گرەك حالقى وسمان اسكەرىن قۇشاق جايا قارسى الدى. مۇسىلمانداردى اۋەلگى زالىم يمپەراتورلىق جۇيەدەن قۇتقارۋشى دەپ ءبىلدى. ويتكەنى بۇرىنعى بيلىك حالىقتى جوقشىلىق كۇيگە ءتۇسىرىپ, قۇلدىق ومىرگە كىرىپتار ەتكەن بولاتىن. ۆيزانتيانىڭ وسمان سۇلتاندىعى تاراپىنان الىنعانعا دەيىنگى جاعدايى جايلى س.د.سكازكين باسشىلىعىمەن جارىق كورگەن 2 تومدىق ورتا عاسىرلار تاريحى كىتابىندا «زاڭ ۇستەمدىك قۇرماعان كەز كەلگەن مەملەكەت جۇگەنسىز ات ىسپەتتى. يمپەراتور كونستانتين ءوزى جانە قاراماعىنداعى شونجارلاردىڭ حالىقتى ەزگىگە سالۋىنا كوز جۇمىپ قارادى. يمپەريا سوتىندا ادىلدىك جەتىمنىڭ كۇنىن كەشتى. سوت جۇيەسىندەگى قىزمەتكەرلەر بەيكۇنا جانداردىڭ كوز جاسى مەن قانى ارقىلى بايلىق جيناۋمەن الەك بولدى». مىنە, مۇنىڭ بارلىعى حالىقتى بيلىكتەن دە, شىركەۋدەن دە جيىركەنۋگە الىپ كەلدى.
ارينە اسىل ءدىنىمىز قۇندىلىقتارىنىڭ بۇرمالانۋىنا «باۋىرلارىمىز» دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. ناماز وقىماعاندى شەتىنەن كاپىرگە شىعارىپ, ەڭ سوراقىسى اتا-اناسىن ادام قۇرلى كورمەيتىندەر جاعا ۇستاتقان كەزدەر بولدى. كەزىندە وسىنداي اسىرا سىلتەۋشىنىڭ ءبىرى م.عازاليدەن: «ناماز وقىمايتىننىڭ ۇكىمى قانداي؟» دەپ سۇراعاندا عۇلاما: «ونى قولىنان جەتەكتەپ مەشىتكە الىپ بار», دەپ بىرەۋدىڭ يمانىنا قاتىستى ۇكىم شىعارۋعا ەمەس, وعان باۋىرماشىلدىق كورسەتۋگە اسىعۋ كەرەكتىگىن ۇقتىرعان-دى. مۇحاممەد مۋتاۋاللي شاعراۋيمەن دە وسىعان ۇقساس وقيعا ورىن العان. م.شاعراۋي ءتاپسىر عىلىمىندا وزىندىك ورنى بار عۇلاما. ول قۇراننىڭ نازىك سىرلارىن عالىم ماماندارمەن قاتار قاراپايىم مۇسىلمان دا ەمىن-ەركىن تۇسىنەتىندەي ەرەكشە تاسىلمەن جەتكىزەتىن.
عۇلاما مىناداي ءبىر ەستەلىگىمەن بولىسكەن. ءبىر اسىرەدىنشىل جىگىت سۇراقپەن كەلەدى. بىراق ول العان جاۋاپتارىنا قاناعاتتانبايدى. ويتكەنى ول جاۋاپ ىزدەپ كەلگەن ادام ەمەس, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن قۋاتتاپ قولدايتىن جاندى ىزدەپ كەلگەن ەدى. جىگىت بارلىعىن قىرىپ-جويۋعا دايار. تەك, ءوزىنىڭ ايتقانى عانا دۇرىس دەگەن ويدا.
عالىم:
– جارايدى, سەنىڭ ويىڭشا مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بىرىندە تۇنگى كلۋبتى جارىپ جىبەرۋ دۇرىس پا, الدە قىلمىس پا؟
– ءيا, جارىپ جىبەرۋ دۇرىس. ونداعى ادامداردى ءولتىرۋ شاريعات بويىنشا رۇقسات.
– ءيا, وندا ولاردىڭ بارار جەرى نە؟
– توزاق ەكەنى ءمالىم.
– شايتان ادامداردى قايدا جەتەلەيدى, قايدا الىپ كەتكىسى كەلەدى؟
– ارينە توزاققا.
– ولاي بولسا, سەنىڭ جاقتاستارىڭ مەن شايتاننىڭ ماقساتى ءبىر. شايتان دا, سەن دە ادامداردى توزاققا كىرگىزۋگە اسىعۋداسىڭدار. مەن ساعان مىنانى ايتايىن. ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءبىر ياھۋدي كىسىنىڭ جانازاسىن كورگەن كەزدە ورنىنان تۇرادى. جانىنداعىلار: «ۋا, اللانىڭ ەلشىسى! نەگە ورنىڭىزدان تۇردىڭىز؟», دەپ ول مۇسىلمان ەمەس قوي دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. سوندا پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ول دا ادام بالاسى ەمەس پە؟», دەگەن ماعىناداعى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىپتى. پايعامبارىمىز بەن سەندەردىڭ ارالارىڭداعى ايىرماشىلىقتى كوردىڭ بە؟ ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءاربىر ادامنىڭ تۋرا جولعا ءتۇسۋى ءۇشىن قانشالىقتى ارەكەت ەتكەن», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن عالىم. مىسىردىڭ عانا ەمەس, يسلام الەمىنىڭ عالىمى. مىسىردا عالىمدار كوپ, بىراق شاعراۋي بىرەۋ. راسىندا, اۋليەلەردىڭ ادامدى ەمەس, ونىڭ جات مىنەزىن جەك كور دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى بار. وسى ۇستانىمدا بولساق, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ۇيرەتكەن جولدا بولار ەدىك.
ماجار مەن وسمان اراسىندا شايقاس بولادى. اراداعى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋ ءۇشىن كاتوليك شىركەۋىنەن ەپيسكوپتىڭ باس كەڭەسشىسى كەلەدى. كەڭەسشى ماجار قولباسشىسىنان ويىن سۇراعاندا: «جەڭسەم, ريم كاتوليك سەنىمىن مىندەتتەيمىن» دەسە, وسمان سۇلتانى ء«اربىر مەشىتتىڭ جانىنان شىركەۋ سالامىن. ءاربىر ازاماتتىڭ قاي عيباداتحانادا قۇلشىلىق ەتۋىن ءوز ەركىنە تاپسىرامىن», دەيدى.
سەبەبى ءدىن كۇشپەن ەنگىزەتىن جۇيە ەمەس. ءدىن – سانامەن, جۇرەكپەن كەلەتىن ءار ادامنىڭ شەشىمى. نەستەريون پاتريارحى پارسى شىركەۋىنىڭ جەتەكشىلەرىنە جازعان حاتىندا: «قۇداي جەر بەتىنىڭ بيلىك تىزگىنىن بەرگەن اراب حالقى سەندەردىڭ تىنىس-تىرشىلىكتەرىڭنەن حاباردار. سەندەر دە كۇندەلىكتى ولاردى ءبىلىپ, تانىپ جۇرسىڭدەر. ولار ءبىزدىڭ حريستيان سەنىمىمىزگە قارسى كۇرەسىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ دىنىمىزگە قۇرمەت كورسەتىپ, دىندارلارىمىزعا لايىقتى مامىلە جاساۋدا. شىركەۋلەرىمىز بەن عيباداتحانالارىمىزعا قول تيگىزبەۋدە», دەگەن. اعىلشىن شىعىستانۋشىسى ءارى يسلام مادەنيەتىن زەرتتەۋشى توماس ۋولكەر ارنولد جوعارىداعى حات جايلى ءوزىنىڭ ويىن: «بۇل حاتتىڭ مازمۇنى جاڭا ءدىننىڭ تارالۋىنداعى بەيبىت جانە تىنىشتىق تابيعاتىن اشىقتان اشىق كورسەتۋدە», دەپ بىلدىرگەن.
لاۋرا ۆەچچيا ۆالەري يتاليان شىعىستانۋشىسى ەدى. يسلام الەمىن زەرتتەۋشى العاشقى يتاليان ماماندار لەگىنە جاتادى. ول نەاپول ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. اراب جانە يسلام الەمى تاريحى تاقىرىبىندا ەڭبەكتەر جازدى. يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى جايلى «يسلام اپولوگياسى» ەڭبەگىندە «بۇل دىندە قانداي جاسىرىن قۋات كوزى بار؟ ونىڭ ىشىندەگى يلاندىرۋ كۇشى قايدان باستاۋ الادى؟ ادام جانىنىڭ تۇكپىرىنە قالايشا ەنىپ, وزىنە ەلىكتىرە جەتەلەپ كەتەدى؟» دەپ تاڭىرقادى.
ءاسىلى, تاريح بارلىعىن ءوز ورنىنا قوياتىنى ءمالىم. تاريح ءار قۇبىلىس پەن تۇلعالارعا ءادىل باعاسىن بەرەدى. يسلام ەشبىر داۋىردە ادامزات قوعامىن قۇلدىراتپادى. كەرىسىنشە, ءار ۋاقىتتا دامۋعا جەتەلەدى. سەنىم بوستاندىعى ماسەلەسىندە دە تاڭداۋ ەركىن ادامعا قالدىردى. ال كەز كەلگەن تۇجىرىم مەن پىكىرتالاس ديالوگ تۇرىندە جۇرگىزىلدى.
تولەبي قاجى وسپان,
اقتوبە وبلىسىنىڭ باس يمامى
