كۇرىش قاۋىزىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ يدەياسى نۇربول ورىنباسار ۇلىنا 2017 جىلى پورتۋگالياعا بارعان ساپارىنان كەيىن كەلىپتى. بۇعان دەيىن بەلسەندىرىلگەن كومىر ادەتتە تەك اعاشتان عانا الىناتىن. ال پورتۋگالدىقتار ءارتۇرلى ورگانيكالىق, ونىڭ ىشىندە وسىمدىك قالدىقتارىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋمەن اينالىسادى. وتاندىق عالىم وسى تاجىريبەنى ءوزى تۋىپ-وسكەن جانە ەڭبەك ەتەتىن سىر وڭىرىندەگى كۇرىش قاۋىزى مەن سابانىنان جاساپ كورۋدى قولعا الدى. ەلگە كەلگەننەن سوڭ كوپ ىزدەندى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى دە ءدال وسى ادىسپەن كۇرىش قاۋىزىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الادى ەكەن. قازاقستاندا دا ىسكە اسىرعاندار بار. بىراق كۇرىش قالدىقتارىنان الىنعان بەلسەندىرىلگەن كومىر قاسيەتى جاعىنان اعاشتان الىنعاننان ناشار كەلەتىن كورىنەدى. ويتكەنى كۇرىش قالدىقتارىنىڭ اعاشقا قاراعاندا تىعىزدىعى تومەن. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زەرتتەۋشى تاعى دا تەرەڭ ىزدەنە ءتۇسىپ, كۇرىش قالدىقتارىنان الىناتىن كومىردىڭ تىعىزدىعىن ارتتىرۋ جولىن تاپتى. بۇل رەتتە وعان ءوز وڭىرىندە ەش پايداعا اسپاي جاتقان مۇناي قالدىعىن قوسۋ تۋرالى وي كومەكتەستى. مۇناي قالدىعىن كۇرىش قالدىقتارىمەن ارالاستىرىپ, سىعىپ, اعاش سياقتى تىعىز كۇيگە كەلتىرىپ بارىپ بەلسەندىرىلگەن كومىرگە اينالدىرعاندا شەتەلدىك مامانداردىڭ نەمەسە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ازىرلەگەن ونىمىنەن كەيىپكەرىمىزدىڭ بەلسەندىرىلگەن كومىرى قاسيەتى, ياعني زياندى زاتتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ الۋ جاعىنان جوعارى ساپالى بولىپ شىقتى. وسى جۇمىس بارىسىندا 3 بىردەي پاتەنتكە قول جەتكىزدى. العاشقىسى كۇرىش قاۋىزى مەن مۇناي شلامىن بىرگە وڭدەۋ (سو-تەرموليز) ادىسىمەن بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ; ەكىنشىسى كۇرىش سابانىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ; سودان سوڭ كۇرىش سابانى مەن مۇناي شلامىن بىرگە وڭدەۋ ءادىسى بويىنشا عىلىمي ىزدەنىستەرىن پاتەنتتەدى.
قالاداعى بيوتازالاۋ ستانساسى كارىز قۇبىرلارىنان جينالعان ءناجىستى ءسۇزىپ الىپ, سۋىن كولشىككە اپارىپ قۇيادى. عالىم ءوزىنىڭ جۇمىس توبىمەن بىرگە سول كولشىكتەگى سۋ قۇرامىن زەرتتەدى. تۇرعىندار اجەتحانانى ءتۇرلى حيميالىق زاتتارمەن جۋادى, تازارتادى. عالىم حيميالىق زاتتار قۇرامىنا قوسىلعان, بويىنا تاراعان سۋدى ءوزى جاساعان بەلسەندىرىلگەن كومىرمەن (سابان مەن مۇناي شلامى ارالاسقان ءتۇرى) تازارتتى. سوندا ونەرتابىسىنىڭ 1 كيلوسى 1000 ليتر سۋدى تازارتا الاتىن كۇشكە يە ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. لاس سۋدى اۋىز سۋ دەڭگەيىنە دەيىن تازارتۋعا بولادى ەكەن, بىراق كەيىپكەرىمىز حيميك بولعاندىقتان سۋدىڭ تەك حيميالىق قۇرامىن زەرتتەۋمەن شەكتەلدى.
قالاي بولعاندا دا عالىمنىڭ ءبىر باعىتتاعى زەرتتەۋى بىردەن ەكى وزەكتى ماسەلەنى شەشىپ وتىر. عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىزىلوردا وبلىسى جىلىنا 500 مىڭ توننا كۇرىش وندىرەدى جانە ءدال وسىنشاما مولشەردە قالدىق قالادى. ال ونى ورتەگەندە اۋاعا قانشاما زياندى زاتتار تارايدى. مۇناي قالدىعىن ورتەۋگە, كومۋگە بولمايتىندىقتان جاي عانا رەزەرۆۋارلاردا ساقتاپ وتىر. مىنە, قۇر جاتقان قالدىقتاردى, اۋانى لاستايتىن مۇناي شلامىن دا, كۇرىش سابانى مەن قاۋىزىن دا كادەگە جاراتۋعا بولادى. ياعني, كارىز سۋلارىن تازارتۋعا, مەديتسينادا, كۇندەلىكتى تۇرمىستا جانە باعالى مەتالدار وندىرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلاتىن بەلسەندىرىلگەن كومىر الىناتىنىن دالەلدەدى. قاجەتسىز قالدىقتان پايدالى ءونىم شىعارىپ قوعامعا, ادامزاتقا, ەكونوميكاعا, ەكولوگياعا قانشاما ەسە پايدا كەلتىرىپ, يگى ءىس ىستەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى.
بۇل جوبالارى عىلىم كوميتەتىنىڭ 27 ملن تەڭگەدەن اسا قارجىلاي قولداۋىمەن زەرتتەلىپ, پاتەنتتەلگەنى بولماسا, وكىنىشكە قاراي, ءالى وندىرىسكە ەنگىزىلمەدى. الداعى ۋاقىتتا كەيىپكەرىمىز كارىز سۋلارىن جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قالدىق سۋلارىن تازالاۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرمەك.
دەگەنمەن, كەيىپكەرىمىزدىڭ عىلىم قورىنان 430 ملن تەڭگەگە قارجىلاندىرىلىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلگەن جوباسى دا بار. بۇل – مۇناي شلامىنان قايتادان مۇناي الۋ تەحنولوگياسى. مۇناي الۋ, دايىنداۋ, وڭدەۋ كەزىندە 1-1,5 پايىز مولشەرىندە مۇناي شلامى تۇزىلەدى. مۇناي شلامى دەگەنىمىز – مۇناي مەن سۋ, تۇزدىڭ ءبىر-بىرىمەن بولىنبەي قالعان قويىرتپاق, قارا ءتۇستى بولىپ كەلەتىن قوسپاسى. ەشكىم ونى قازىر وڭدەۋمەن اينالىسپايدى. ويتكەنى ونىڭ شىعىنى مۇنايدى وڭدەۋگە كەتەتىن قارجىدان اسىپ تۇسەدى. عالىم ءوزىنىڭ جۇمىس توبى جانە بيزنەس-ارىپتەسىمەن بىرىگىپ وسى جۇمىستىڭ شىعىنسىز ءادىسىن ىسكە قوستى. بۇل ءۇشىن كەيىپكەرىمىز باستاعان توپتىڭ جالعىز تالابى بار: مۇناي شلامىنداعى مۇنايدىڭ مولشەرى 20 پايىزدان تومەن بولماۋى كەرەك. ءار ءوندىرىس ورنىنان شىعاتىن مۇناي شلامىنىڭ مولشەرى, قۇرامى ءارتۇرلى. ماسەلەن, «قۇمكول» كەن ورنىندا جيناقتالعان مۇناي شلامىنداعى مۇنايدىڭ مولشەرى – 30 پايىزدان جوعارى, وڭدەۋ ءتيىمدى. عالىم ءوزىنىڭ زەرتتەۋ توبى, بيزنەس-ارىپتەسى مەن مۇناي كومپانياسىمەن سەرىكتەستىكتە جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كۇنىنە 5 تەكشە مەتر مۇناي شلامىن وڭدەيتىن قوندىرعى ويلاپ تاپتى. وسى جاڭا تەحنولوگيامەن گەرمانيادا جاسالعان قوندىرعىنى عالىمنىڭ ستۋدەنت, ماگيسترانت, جاس عالىم دەڭگەيىندەگى شاكىرتتەرى وندىرىسكە ەنگىزۋ باعىتىندا بەلسەنە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
نۇربول ورىنباسار ۇلى بۇگىندە ءوزى ءبىلىم العان قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى حيميالىق زەرتتەۋلەر جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىمەن جوو-نىڭ عىلىمي جۇمىستار جانە حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتورى مىندەتىن قوسا اتقارىپ ءجۇر. ەڭبەگى دە ەلەنىپ, 2010 جىلى تالانتتى جاس عالىمدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديانى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى – 2016» گرانتىن يەلەندى جانە قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلەتىن توسبەلگىمەن ماراپاتتالدى. كەيىپكەرىمىزدىڭ مونوگرافيا, وقۋ قۇرالدارى, شەتەلدىك جانە وتاندىق بەدەلدى عىلىمي باسىلىمدارداعى ماقالالار, حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى تۇرىندەگى 230-عا جۋىق عىلىمي ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن, ونىڭ ىشىندە ونەرتابىس, يننوۆاتسيالىق, پايدالى مودەل تۇرىندەگى 40 پاتەنتى بار. سونداي-اق ول – حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
