ولار تۋرالى قالامدى قالاي سىلتەسەڭ دە نەمەسە اياۋلى بەينەلەرى مەن ادال ەڭبەكتەرىن كامەراعا قاي قىرىنان تۇسىرسەڭ دە تاتىمدى, تولىمدى. سونداي تولىمدى دۇنيەلەردىڭ قاتارىندا ءالىمحان ەرمەكوۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ جانە جۇمابەك تاشەنوۆ سىندى مۇزجارعىش تۇلعالار جايلى پرەزيدەنت تەلەراديوكەشەنى تۇسىرگەن دەرەكتى فيلمدەر شوعىرىن اتاي الامىز. «الاشتىڭ اقىرعى اقيىعى», «بيلىكتەن بيىك تۇلعا», «كىسەندەۋلى جولبارىس» اتتى فيلمدەردىڭ اۆتورى – تانىمال تەلەجۋرناليست نازگۇل ءابۋتۇراپوۆا. ال ءفيلمنىڭ يدەيا اۆتورى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ.
بۇل تۇلعالاردىڭ ۇقساستىعى نەدە؟ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» – دەپ الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ايتپاقشى, ۇشەۋى دە ەڭ الدىمەن ءتۋابىتتى ىرىلىكتەرىمەن دارالانادى. ۇلتقا قىزمەت ەتۋدە نار تاۋەكەلگە بەل بايلاي الاتىن وتكىرلىك پەن تاباندىلىق, تار كەزەڭدە, قىسپاقتا عۇمىر كەشسە دە جاسىماعان, مويىماعان, سىنباعان قايسار رۋح تۇلعالارعا ءتان ۇقساستىقتىڭ نەگىزگى كورىنىسى. وسى رەتتەن العاندا دەرەكتى فيلمدەر ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسقان, ءبىر-بىرىنە سىلتەمە جاساپ تۇرعان ۇشتاعان سياقتى قابىلداندى. الاش قايراتكەرى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ارپالىسقا تولى عۇمىرىن بەينەلەيتىن «الاشتىڭ اقىرعى اقيىعى» دەرەكتى ءفيلمىن كورگەن جان مىندەتتى تۇردە «بيلىكتەن بيىك تۇلعا» مەن «كىسەندەۋلى جولبارىستى» كورۋى كەرەك سياقتى. وزىمە سولاي اسەر ەتتى. تىرشىلىكتە ادام بالاسىنىڭ باسىنان نە وتپەيدى؟ جاماننىڭ جالاسىنان, باكەنەنىڭ بالەسىنەن, قىزعانشاق پەن قىتىمىردىڭ قىساستىعىنان كەز كەلگەن كىسىنىڭ مورت سىنىپ, ەتپەتتەي جىعىلاتىن كۇيگە جەتۋى ابدەن مۇمكىن عوي. ءتىپتى باسىنا ازاپ پەن بەينەت تۇسپەي-اق, جاي عانا تورىتوبەل تىرلىكتە ءجۇنى جىعىلىپ جۇرگەندەر شە؟ سوندايدا ادام جانى رۋح كوتەرەتىن دۇنيەلەرگە سۇرانىپ تۇرۋى دا زاڭدى. قازىرگى كەزدە اعىلشىننىڭ «motivator» ۇعىمى سانامىزدى جاۋلاپ الدى. ادامدار پسيحولوگيالىق كىتاپتارعا اۋەس. تىم قۇرىعاندا ينتەرنەت ارقىلى ءبىزدىڭ ويلاۋ جۇيەمىزگە, مەنتاليتەتىمىزگە مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن بىلىممەن قارۋلانعان كىسىلەردىڭ اقىل-كەڭەسىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. مۇندايدا «قۇرلىقتىڭ ارعى بەتىندەگى كىسىلەردە نەڭ بار, ءوز تۇلعالارىمىزدىڭ عۇمىرىن تانىپ بىلسەڭ دە, ءبىر كۇن بولسىن ءومىر سۇرۋگە تالپىناسىڭ عوي» دەگىڭ كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا جوعارىداعى دەرەكتى فيلمدەر ءاربىر قازاق بالاسى كورۋگە تۇرارلىقتاي. ءساندى سوزبەن ورنەكتەسەك, بولمىستارى قورقىنىش پەن ۇرەيدەن, جاعىمپازدىق پەن جالقاۋلىقتان ادا بۇل تۇلعالاردىڭ ارقايسىسى قازاقتىڭ جانىنا موتيۆاتسيا بەرە الادى. قانشا دەگەنمەن جاندى بەينە مەن جاندى داۋىستىڭ اسەرى كىتاپ سوزىنە قاراعاندا مولىراق بولاتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. «الاشتىڭ اقىرعى اقيىعىندا» ءالىمحان ەرمەكوۆ: «ول ۋاقىتتا قازاقستان اۆتونومياسى جاسالماعان كەز. مەن ماسكەۋگە بارىپ, لەنيننىڭ باسشىلىعىمەن بايانداما جاسادىم» دەپ ءوزىنىڭ قوڭىر داۋسىمەن سويلەگەندە كادىمگىدەي ساناڭ شايداي اشىلىپ سالا بەرەدى. (داۋىس مۇراعاتتان الىنعان.) ءيا, ول ءوزىنىڭ اتاقتى بايانداماسى تۋرالى ايتىپ تۇر. ول 1920 جىلى لەنيننىڭ الدىندا شەكارا ماسەلەسى جونىندە بايانداما جاساعان. 5,5 ميلليون حالىق قونىستانعان 3.467.922 شارشى شاقىرىم قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن بەكىتتىرۋگە ىقپال ەتكەن ۇلكەن قايراتكەر. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماتەماتيكا پروفەسسورى. ءبىر اتتەگەن-ايى, كوزى تىرىسىندە «قىزىل ۇكىمەت» تارتىپ العان سول اتاعىن قايتارىپ الا الماپتى. ورىس تىلىنەن بولەك اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, اراب, يتاليان تىلدەرىندە ەركىن سويلەگەن تۇلعانىڭ عۇمىر جولى ونەگە مەن ورلىكتىڭ كورىنىسىندەي. فيلم بارىسىندا اتاقتى ادامنان التى جاسىندا باتا العان اقىن قۋانىش ماقسۇتوۆ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي ءومىرتاي ۇلى, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي, شاكىرتى, اكادەميك يبادوللا دايىر ۇلى, نەمەرەسى ولەگ ەرمەكوۆ تۇلعا عۇمىرىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم تۇستارىنان دا سىر شەرتەدى. جالپى, وسى ءفيلمدى كورىپ شىققاندا تۇلعا تارتقان ازاپ پەن قورلىقتىڭ قالىڭدىعىنا قاراماستان, كەۋدەڭدى اياۋشىلىق ەمەس, ماقتانىش سەزىمى كەرنەيتىنى عاجاپ.
«بيلىكتەن بيىك تۇلعا» دەرەكتى ءفيلمى تانىمال قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا ارنالعان. وڭداسىنوۆتان قالعان مىناداي تاماشا ءسوز بار: «مەن ءۇش نارسەدەن تازامىن. بىرىنشىدەن, سونشا جىل ەل باسقارىپ وتىرىپ بىرەۋگە ناقاقتان ناقاق جالا جاۋىپ, قياناتقا بارعان ەمەسپىن, بىرەۋدەن ءبىر سوم پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا! ەكىنشىدەن, 1937-38 جىلدارداعى قارالى كۇندەردە بوزداقتاردى اتىپ جاتقاندا ءبىر قاعازعا قول قويعان ەمەسپىن – ارىم تازا! ۇشىنشىدەن, ادامداردى اتاعا, رۋعا, جۇزگە بولگەن ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا!» وسىنداي سوزدەردى ايتۋ ءۇشىن تۇلعا قانداي بولۋ كەرەك؟! «بيلىكتەن بيىك تۇلعا» دەرەكتى ءفيلمى مىنە سول ازاماتتىڭ اياۋلى بەينەسىن كورەرمەنگە جاقىنداتۋدى ماقسات ەتكەن فيلم. ول بيلىكتى, ياعني ءوزىنىڭ مانسابىن قازاقتىڭ مۇددەسىنەن بيىك قويعان جوق. سول ءۇشىن دە ن.حرۋششەۆكە جاعىمپازدانباي-اق, توتەسىن ايتتى: «قازاقتىڭ ءۇش اۋدانىن وزبەكتەرگە بەرۋ-بەرمەۋ ماسەلەسىن حالىقتىڭ ءوزى شەشەدى!» راس, ۇكىمەتتى وڭداسىنوۆ باسقارعان سول تۇستا ءۇش اۋدان وزبەكتەرگە وتكەن جوق. ەسەسىنە ول جوعارى مانساپتان شەتتەتىلدى. فيلمدە ن.وڭداسىنوۆتىڭ ومىربايانىمەن تانىس ءبىرشاما كىسىلەر بىلەتىن وسى وقيعا شەبەرلىكپەن ورىلەدى. «بيىككە قالىقتاپ قىران دا شىعادى, ورمەلەپ جىلان دا شىعادى» دەمەكشى, سول بيىككە شىققانداردىڭ بارلىعى دا ءوز ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتتى مە دەگەن ساۋالدىڭ الدان شىعارى انىق. ال ەل مەن جەر دەگەن ۇعىمداردى قاراقان باسىنىڭ قىزىعىنان جوعارى قويعانداردى تاريح تا, حالىق تا ۇمىتپايدى. دەرەكتى فيلم بارىسىندا وڭداسىنوۆتىڭ قازاق عىلىمىن دامىتۋدى كوكسەپ ساتباەۆپەن بىرىگىپ عىلىم اكادەمياسىن اشقانى, سوعىس جىلدارىندا مايدانعا 140 ۆاگون ازىق-ت ۇلىك پەن كيىم-كەشەك جونەلتكەنى, جامبىل اقىنعا «لەنينگرادتىق ورەندەرىمدى» جازعىزىپ, لەنينگرادتىقتارعا رۋح بەرگەنى, ابايدىڭ 100 جىلدىعىن وتكىزۋگە بەلسەنە كىرىسكەنى, مويىنتى-شۋ تەمىرجولىن سالعىزۋ ءۇشىن بەريادان رۇقسات الىپ, 10 ميلليون سوم اقشامەن, 16 مىڭ ادامنىڭ كۇشىمەن ۇلكەن ءىستىڭ باسىندا تۇرعانى, جەكەلەگەن تۇلعالارعا جاساعان جاقسىلىقتارى كوركەمدىكپەن بەدەرلەنگەن. ايتپاقشى, وسى دەرەكتى فيلمدەردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇراعات قۇجاتتارىن نە بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ پىكىرلەرىن, بولماسا تۇلعانىڭ وتباسىلىق البومىنان الىنعان سۋرەتتەردى ءتىزىپ جاساي سالماي, مۇمكىندىگىنشە كوركەمدىكپەن تۇسىرىلگەندىگىندە دەپ ايتار ەك. تاعدىرشەشتى وقيعالاردىڭ بارىسىندا تۇلعالاردىڭ ءرولىن سىرت كەلبەتتەرى بارىنشا سولارعا ۇقسايتىن اكتەرلەر ويناعان. مۇراعاتتا ساقتالعان داۋىستار, سوناۋ 50-ءشى, 60-شى جىلدارى تۇسىرىلگەن رەپورتاجدار دا فيلمدەردىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ تۇر. اسىرەسە, جۇمابەك تاشەنوۆكە ارنالعان «كىسەندەۋلى جولبارىس» ءفيلمىنىڭ كورەرمەنگە اسەرى جوعارى. نەگە دەسەڭىز, جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ بەينەسى ساقتالعان كورىنىستەر وتە كوپ ەكەن. فيلمنەن ء«تىرى» تاشەنوۆتى كورگەن كورەرمەن تىرشىلىكتە ونىڭ قانداي ادام بولعانىن ايتپاي-اق تۇسىنەتىندەي.
وڭداسىنوۆ سياقتى تاشەنوۆ تە بيلىكتى حالىق مۇددەسىنەن جوعارى قويماعان تۇلعا. ونى قازاق تاريحىن ءبىر شولىپ شىققان كەز كەلگەن كىسى ايتا الادى. ايتپەسە سول تۇستا كەڭەس ۇكىمەتىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا, ۇستاپ تۇرعان نيكيتا حرۋششەۆكە قارسى شىعىپ ءسوز سويلەمەس ەدى. 1960 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.حرۋششەۆ تىڭ ولكەلەرى – اقمولا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ باسىن قوسىپ, «تىڭ ولكەسى» دەگەن اتپەن رەسەيگە قوسۋدى جوسپارلاعاندا اشىق قارسى شىققان, قارسى شىعىپ قانا قويماي ونىڭ جوسپارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, «تىڭ ولكەسىنىڭ» ەشقاشان دا رەسەيگە بەرىلمەيتىنىن قاداپ ايتقان تۇلعا – جۇمابەك تاشەنوۆ. وسى ايگىلى ەرلىگىمەن-اق تاريحتا قالدى. «كىسەندەۋلى جولبارىس» دەرەكتى ءفيلمى تاشەنوۆتىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعاندا قازاق ءۇشىن جاساعان سان سالالى جاقسىلىقتارى مەن ورتالىق كوميتەتكە قارسى شىققان ايگىلى ەرلىكتەرىن عانا كورسەتۋدى ماقسات ەتپەگەن. دەرەكتى ءفيلمدى كورىپ شىققان سوڭ ءبىز ادامي قالپى كەلىستى, ءىرى مىنەزدى, وت اۋىزدى, تاباندى, قايىرىمدى تۇلعانى تانىدىق. سانامىزعا ءاربىر ارەكەتىندە قازاقتىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعان ۇلتجاندى ازاماتتى شەگەلەدىك. «كىسەندەۋلى جولبارىس» فيلمىنەن ەستىگەن مىنا ءبىر اۋىز ءسوزدى وسى جەرگە دە جازعىمىز كەلەدى. تاشەنوۆ تۋرالى ەستەلىك ايتقان فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى عاريفوللا ەسىم بىلاي دەيدى: «حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ادامداردىڭ تەگى, قۇرىلىسى باسقا بولادى. سول باسقا ادام – تاشەنوۆ». راس, وڭداسىنوۆ تا, تاشەنوۆ تە ورتالىق كوميتەتتىڭ جوسپارلارىنا قارسى شىققان سوڭ, بيلىك باسىنداعى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرىنەن بوساپ قالعان. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى شىعۋ وڭاي ما؟ دەگەنمەن سول «تەگى, قۇرىلىسى باسقا» ادامدار ۇساقتالعان جوق. كىسىلىكتەرى مەن تازالىقتارىن ساقتاپ, جۇرتتىڭ جادىندا جاقسى قىرلارىمەن عانا ەستە قالدى. قاراپايىم تۇرمىس كەشسە دە, ۇلكەن ىستەر جاسادى, عۇمىرلارىن عىلىمعا ارنادى.
جوعارىدا اتتارى اتالعان ءۇش تۇلعانىڭ دا عۇمىر جولدارى كەدىر-بۇدىرى كوپ, سوقتىقپالى سوقپاقسىز دەپ سۋرەتتەسە ابدەن بولاتىنداي بۇرالاڭ جولدار. وسى بۇرالاڭ جولدا ادامدىق بەينەسى جوعالماعان, سۇيەگى جاسىماعان, رۋحى سىنباعان تۇلعالار جايلى فيلمدەر ادامدارعا كۇش بەرەدى, جىگەرىن جانيدى. ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتىڭ وتەۋى بولاتىنىن ۇعىندىرادى. وسى رەتتەن العاندا «الاشتىڭ اقىرعى اقيىعى», «بيلىكتەن بيىك تۇلعا», «كىسەندەۋلى جولبارىس» دەرەكتى فيلمدەرىن ۇلتتىڭ اياۋلى تۇلعالارىنىڭ رۋحتارىنا جاسالعان تاعزىم دەپ تۇسىنەمىز. ءارى مۇنداي فيلمدەر جاس ۇرپاققا ءومىر جولىندا تەمىرقازىق بولا الاتىنىنا شاك كەلتىرمەيمىز.
