سەبەپ پەن سالدار
پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كارينوۆا ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن وقۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىستىكتەرىن سىرتتاي باعالاۋ ناتيجەسى بويىنشا اۋىل بالالارىنىڭ قالاداعى قارا دومالاقتارىمىزدان 8 ۇپايعا ارتتا كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ال ءبىلىم ساپاسىن انىقتايتىن PISA حالىقارالىق زەرتتەۋ قورىتىندىسى 19-26 ۇپايعا ارتتا قالىپ قويعانىن كورسەتىپ وتىر. نەگىزى قالا مەن اۋىل وقۋشىلارىنىڭ وقۋ جەتىستىكتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق ۇبت قورىتىندىسىنان دا بايقالاتىنى بەلگىلى.
بۇل پروبلەمانىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن تۇپكى توركىنىن ساراپتاپ كورەلىك. ۆيتسە-مينيستر ءبىلىم ساپاسىنداعى ايتارلىقتاي الشاقتىقتىڭ باستى سەبەبى مۇعالىمدەردىڭ كاسىبيلىگى مەن بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. ال اۋىلداعى ءبىلىم وشاقتارىن, انىعىندا شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردىڭ (شجم) جاعدايىن جان-جاقتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ساراپشى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ايماقتانۋ كافەدراسى دوتسەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن جاسۇلان نۇرباەۆ نەگىزگى سەبەپ مەكتەپ جۇيەسىن باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋدا دەپ تۇسىندىرەدى. «پەداگوگ ماماندار جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلامامەن, بارلىعىنا ورتاق ستاندارتقا ساي دايارلانادى. نەگىزى ماسەلە مامانداردىڭ جۇمىسىن جۇيەگە كەلتىرۋ مەن قارجىلاندىرۋدى دۇرىس جولعا قويۋدا بولىپ تۇر. بىلايعى ادام بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, شىندىعىندا پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ نەمەسە كاسىبي قىزمەتكەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە لايىقتى جاعداي جاساۋ مەكتەپتەگى مەنەدجمەنتكە جانە قارجىلاندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. قالاي دەرسىز؟ ماسەلەن, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرسىنا جىبەرۋ ءۇشىن دە قارجى كەرەك. بارىنە بىردەي اقشا بولىنبەيتىندىكتەن مۇعالىمدەر امالسىز ءوز قالتاسىنان تولەيدى. قاراپايىم حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى وقۋشىلاردى قىزىقتىرىپ ءتۇرلى تاجىريبەلەر جاساعىسى كەلەدى, بىراق جابدىقتار جوق ياكي جەتىسپەيدى», دەيدى ج.نۇرباەۆ. ساراپشىنىڭ سوزىندە سالماق بار. بۇل جايتتى ءتيىستى ۆەدومستۆو دا بىلەتىن بولار. جاقىندا مينيسترلىك 2020 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە وتەتىنىن جاريالادى. الايدا ايماقتانۋ مامانى بۇل جۇيە قالا مەكتەپتەرىندە عانا جاقسى ناتيجە بەرەتىنىن, شجم-گە مۇنىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولاتىنىن ايتادى. «دەمەك وقۋشى سانى از مەكتەپتەرگە تام-تۇمداپ قانا قارجى بولىنەدى دەگەن ءسوز. وندا شجم جابىلىپ تىنادى. اقشا ءجوندى جەتپەگەندىكتەن مەكتەپتى سوڭعى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە شەشىلمەيدى. ءىت تەحنولوگيالار الدىڭعى ورىنعا شىققان ءححى عاسىردا ءبىز وقۋشىلارىمىز تۇگىلى مۇعالىمدەردى تولىق كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. قازىر كۋرستاردىڭ كوبى ونلاين تارتىبىمەن وتەدى. وسىعان دەيىن جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمنەن اۋىل مەكتەپتەرىندە 10 كومپيۋتەردىڭ 2-ەۋى ىستەمەيتىنىن انىقتاپ وتىرمىز. وندا دا ەكى كومپيۋتەردىڭ بىرەۋى اكىمشىلىككە, ەكىنشىسى ديرەكتورعا تيەسىلى. ال قولىندا قۇرىلعىسى جوق نەمەسە مەكتەبى ينتەرنەتكە قوسىلماعان مامان قايتىپ بىلىكتىلىگىن كوتەرەدى؟», دەپ ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدى اشىق كورسەتتى.
ءبىلىم سالاسىنداعى پروبلەمالاردى ءجيى كوتەرىپ جۇرەتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى, ءوزى دە ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاعان جانە پەداگوگيكا سالاسىندا كوپجىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار يرينا سميرنوۆا دا قالا مەن اۋىل وقۋ وشاقتارى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعىنا مەكتەپتەردىڭ جابدىقتالۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «بىراق مەكتەپتەردىڭ جالپى جاعدايى مەن جابدىقتالۋى – كۇردەلەنگەن كوپ سەبەپتىڭ ءبىرى عانا. باستىسى – مۇعالىمدە. بۇگىندە اۋىلعا قانداي پەداگوگ جۇمىس ىستەۋگە بارادى؟ تومەن جاعدايعا كوندىككەن مامان بارادى. اقىر اياعىندا مەكتەپ باسشىلىعى قالادان كەلگەن قىزمەتكەردى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ساعاتىن كوبەيتەدى. قالاي؟ ءبىر مۇعالىم بىرنەشە پاننەن ساباق بەرەدى. وسىدان كەيىن قانداي ناتيجە كۇتەمىز؟», دەيدى ماجىلىسمەن.
قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانى شاشۋباي اۋىلىنداعى شجم ديرەكتورى ايمان بەكبولاتقىزى 20 جىل بۇرىنعى ماسەلەنىڭ سول كۇيىندە قالعانىنا الاڭدايدى. «ەڭبەك جولىمنىڭ ءبارىن وسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارناپ كەلەمىن. بىراق 20 جىل بۇرىنعى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ماسەلەلەر ءالى سول كۇيىندە قالىپ كەلەدى. جوعارىدا دەپۋتاتتىڭ دەرەگى ءدال كەلتىرىلدى. ءبىر مۇعالىم بىرنەشە پاننەن بەرەدى. سوراقىلىعى, ءبىر مۇعالىم ساباق بەرەتىن پاندەر حيميا مەن بيولوگيا, تاريح پەن گەوگرافيا, فيزيكا مەن ماتەماتيكا سەكىلدى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولسا مەيلى عوي. ولاي بولماي تۇر. وعان قوسا ساراپشى ج.نۇرباەۆتىڭ ايتقان جابدىقتالۋ ماسەلەسى دە ابدەن كۇردەلەنىپ كەتكەن. ءسىز 10 كومپيۋتەردىڭ 2-ەۋى عانا ىستەيتىنىنە تاڭداي قاعىپ, باس شۇلعىپ وتىرعان شىعارسىز. ال ءبىزدىڭ مەكتەپتەگى كومپيۋتەرلەردىڭ بىرەۋى دە ىستەمەيدى. ولاردى تىزىمنەن شىعارۋ دەگەنىڭىز كادىمگىدەي «تراگەديا». تىزىمنەن شىعارۋ تۋرالى اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنە ايتساڭ, ستاتيستيكانى, وبلىس اكىمىنىڭ ءيميدجىن العا تارتىپ كەيىن قايتارادى. بىزگە 5 بالاعا 1 كومپيۋتەر دەپ كورسەتىلگەن ستاتيستيكا عانا كەرەك», دەپ جانايقايىن جەتكىزدى جىراقتاعى مەكتەپ ديرەكتورى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىستەن شىققان جابدىقتاردى تىزىمنەن الىپ تاستاۋ ءۇشىن ارنايى ليتسەنزياسى بار ساراپتاما جاسايتىن جك نەمەسە جشس كەرەك. ولاردىڭ ءبارى قالادا ورنالاسقان. ءبىر كومپيۋتەردى تىزىمنەن شىعارۋعا 3 500 تەڭگە تولەۋ كەرەك. ال شاقىرعان ماماندى وبلىس ورتالىعىنان الدىرىپ, قايتادان شىعارىپ سالۋ دا قالتانى قاعادى.
شەشىم مەن سەنىم
سەبەپتەردى سارالادىق. ەندى ونى شەشۋدىڭ قانداي جولى جاقسى ناتيجە بەرەدى؟ جۋىردا ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ: «قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەر, وڭىرلەر, وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىقتىعىن قىسقارتۋ بويىنشا ء«موبيلدى مۇعالىم», «ۋاقىتشا وتباسى» قاناتقاقتى جوباسىن ەنگىزۋ, اۋىلدىق مەكتەپتەردەن دارىندى بالالاردى انىقتاۋ جانە قولداۋ, اۋىلدىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردى وقىتۋ ماتەريالدارىمەن, كومپيۋتەرلىك جابدىقتارمەن جانە تسيفرلى تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەدى.
بۇل جوبالار قانشالىقتى جەمىسىن بەرەتىنى بەلگىسىز. ال وسى پروبلەمالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جاندار «ماسەلەنى اشىپ كورسەتتىڭ بە, ونى شەشۋدىڭ جولىن دا قوسا ۇسىن» دەگەن ۇستانىمعا بەرىك ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.
ج.نۇرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان سەبەپتەرمەن ناتيجەلى كۇرەسۋ ءۇشىن پەداگوگتەردىڭ تاجىريبە الماسۋىن, بىلىكتىلىك كوتەرۋىن جانە وقۋشىلاردى ءتۇرلى وقۋ سىناقتارىنا, ونىڭ ىشىندە ۇبت-عا دايىنداۋمەن اينالىساتىن رەسۋرستىق ورتالىقتار بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ونداي ورتالىقتار مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلۋى قاجەت. ال مەكتەپتىڭ مەنەدجمەنتىن جولعا قوياتىن بىلىكتى باسشىلاردى تارتۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, كومپيۋتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, ساپالى ينتەرنەت تارتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ديرەكتورلاردىڭ جالاقىسى جوعارى بولعانى ءجون جانە جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن شجم-گە ەنگىزبەگەن دۇرىس. ال ىستەمەيتىن قۇرال-جابدىقتاردى تىزىمنەن شىعارۋ مەحانيزمىن رەتكە كەلتىرمەسە, ساپاعا ەمەس, كوزبوياۋشىلىققا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
دەپۋتات ي.سميرنوۆا شەتەلدىك تاجىريبەنى ەلىمىزگە ەنگىزۋدى ۇسىندى. «ەلباسى ن.نازارباەۆ الدىمىزعا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتىن قويدى. بۇل – ماڭىزدى مىندەت, سەبەبى بارلىعىمىز دامىعان, الەۋەتى جوعارى ەلدە ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى. قازاقستان دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بالالارىمىز ساپالى ءبىلىم الۋى كەرەك. ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (OECD – ءOrganىsatىon for ءEconomىc ءCooperatىon and Development) مۇشە ەلدەردە اۋىلدىق مەكتەپتەر قالاداعىعا قاراعاندا جاقسى جابدىقتالعان. سەبەبى ولار شالعايداعى بالالاردىڭ مەگاپوليستەردە ءبىلىم الاتىن قاتارلاستارىنان قالىپ قويماۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتەدى. بۇدان بولەك, ماماننىڭ دا ءرولى جوعارى. قازىر اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا كوپ قارجى قوسىلمايدى. بىلىكتى پەداگوگتەردى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى سەكىلدى قالا ىرگەسىندەگى نەمەسە اۋدان ورتالىعىنداعى كەنتتەرگە ەمەس, شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە تارتۋ ءۇشىن جۇمىسقا ءجوندى جاعداي جاسالىپ, قالاداعى ارىپتەستەرىنەن ەكى ەسە جوعارى جالاقى تولەنۋى ءتيىس», دەيدى.
قوس ساراپشىنىڭ سوزىنەن سوڭ ساپا الدىڭعى قاتارعا شىعادى دەگەنگە سەنەيىك. دەگەنمەن, جۇيەلى جۇمىستى جۇرگىزەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن جاۋاپتى ۆەدومستۆو بۇل ءتيىمدى جولدى قۇپ كورە قويار ما ەكەن؟ ماسەلە – سوندا. وعان قوسا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارىدا ايتقان ءتۇرلى قاناتقاقتى جوبالاردى, جول كارتالارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى العا تارتار. قالاي بولعاندا دا ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋى ءتيىس. نەگىزى مۇنداي مىندەتتى وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ قاجەت. ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىستار بەرۋدى تاپسىرامىن», دەگەن-ءتىن. بۇل ماسەلەنىڭ قوردالانىپ قالعانىنا قوعام كۋا. 6 جىل بۇرىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولعان اسلان ءسارىنجىپوۆ «ۇزدىك ۇستاز» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ راسىمىندە ەلىمىزدەگى 7 مىڭنان اسا مەكتەپتىڭ 78 پايىزى اۋىلداعى ءبىلىم وشاقتارى ەكەنىن جانە اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنداعى ەداۋىر الشاقتىققا الاڭدايتىنىن ايتىپ: «مەملەكەتتىڭ مىندەتى – الەۋمەتتىك مارتەبەگە نەمەسە تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان, ساپالى ورتا بىلىمگە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. اۋىلدىق بالالاردىڭ قالالىق قۇرداستارىنان تالانتى ەش كەم ەمەس. الايدا ولارعا مەكتەپتە ءتيىستى ءبىلىم بەرىلمەسە, بىزگە وسى وقۋشىلاردىڭ الدىنداعى ەسىكتەردى جاپقانمەن تەڭ بولادى», دەگەن-ءدى بۇرىنعى مينيستر. الايدا الشاقتىق جىل وتكەن سايىن ازايماي تۇر. سوندايدا وسى ورتانىڭ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن مامان ا.بەكبولاتقىزىنىڭ «20 جىل بۇرىنعى اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ماسەلەلەر ءالى سول كۇيىندە قالىپ كەلەدى» دەگەنى ەرىكسىز ويعا ورالادى. ساراپشىلار مەن مايتالمان مامانداردىڭ جانايقايى جوعارىعا جەتپەي جاتقانداي سەزىلەدى.
