بىلتىرعى ناتيجە قانداي؟
ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الدىمەن 2019 جىلدا اتقارىلعان ىستەردى باياندادى.
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم. بىلتىر 3-6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋ 100 پايىزعا جەتىپ, جوسپار تولىق ورىندالعان. ەلىمىزدە بارلىعى 10 583 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا 892,3 مىڭ بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. بالاباقشالاردىڭ 6 284-ءى – ياعني 59 پايىزى مەملەكەتتىك, ال 4 299-ى – ياعني قالعان 41 پايىزى جەكەمەنشىك ۇيىمدار. بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. وسى سالاداعى 7 600 قىزمەتكەر بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنان وتكەن.
ورتا ءبىلىم بەرۋ. ءمينيستردىڭ بايانداماسىنا سايكەس رەسپۋبليكاداعى 6 975 مەكتەپتە 3,2 ملن وقۋشى ءبىلىم الادى. وقۋشىلاردىڭ 95 پايىزى جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنا كوشتى. ءبىر جىل ىشىندە 21 مىڭ ورىندىق 70 جەكەمەنشىك مەكتەپ ىسكە قوسىلدى. ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وردالارىنىڭ 446-سى جان باسىنا قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە كوشتى. 2020 جىلدان باستاپ بارلىق مەكتەپ وسى جۇيەدە جۇمىس ىستەمەك. ۇلتتىق بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنان وتكەن 156 مىڭ مۇعالىم 30-دان 50 پايىزعا دەيىنگى ۇستەمەاقى الادى.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم. ەلىمىزدەگى 801 كوللەدجدە 469 مىڭ ستۋدەنت ءتۇرلى كاسىپتى يگەرىپ جاتىر. 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جۇمىسشى ماماندىقتاردا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى 16 769 تەڭگەدەن 21 878 تەڭگەگە, ياعني 30 پايىزعا كوبەيدى. ال 2020 جىلدىڭ 1- قاڭتارىنان ورتا بۋىن ماماندىقتارىندا دايارلانىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى 25 پايىزعا, ياعني 16 769 تەڭگەدەن 20 948 تەڭگەگە ءوستى. «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسىمەن 300 مىڭ ادام وقىتىلدى. «جاس مامان» جوباسىنىڭ جۇرگىزۋ مەن قارجىلاندىرۋدىڭ ەرەجەسى بەكىتىلدى.
جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ. كادر دايارلاۋعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ كولەمى ارتتى. بۇل كورسەتكىش 2016 جىلى 39,7 مىڭدى قۇراسا, 2019 جىلى 66,5 مىڭ بولعان. سوڭعى 4 جىلدا جاستاردىڭ جوعارى ءبىلىم ىزدەپ شەتەلگە كەتۋى ازايعان. ماسەلەن, 2016 جىلى 1600 ادام شەكارا اسسا, 2019 جىلى 535 تالاپكەر جوعارى ءبىلىمدى وزگە ەلدەن ىزدەگەن. قازاقستان World University Rankings رەيتينگى بويىنشا چەحيا, تۇركيا مەن ەستونيانى باسىپ وزىپ 37-ورىنعا تۇراقتاپتى. ءبىر جىل ىشىندە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الىپ جاتقان شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ سانى 9 مىڭعا ارتقان. قازىر 39 558 شەتەلدىك ستۋدەنت وتاندىق جوو-لاردا ءبىلىم الىپ جاتىر.
عىلىم. رەسپۋبليكا كولەمىندەگى 384 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا 22 378 عىلىمي قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 869-ىندا PhD دوكتورى دارەجەسى, 4 مىڭ 373-ىندە عىلىم كانديداتى اتاعى, سونداي-اق 4 563 ماگيسترلەر مەن 35 جاسقا دەيىنگى 7 748 جاس عالىم بار. بىلتىردان باستاپ جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان بايقاۋ 3 ملرد تەڭگە كولەمىندە جىل سايىن وتكىزىلەدى. وتاندىق عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر جازعان عىلىمي ماقالالاردىڭ 80 پايىزى رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا اعىلشىن تىلىندە جاريالانعان.
بيىل شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم. ا.ايماعامبەتوۆ الداعى جۇمىس جوسپارىنا بەكىتىلگەن, كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلەلەرگە توقتالدى. «پروبلەمامىزدى اشىق ايتپاساق, ءىس العا باسپايدى. سوندىقتان وبلىستىڭ دەڭگەيىن تۇسىرمەۋ ءۇشىن جالعان اقپارات بەرەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ءبىلىم باسقارمالارىنداعى قىزمەتكەرلەرگە ءبىزدى دۇرىس, شىنايى, وبەكتيۆتى ستاتيستيكامەن قامتاماسىز ەتۋىن سۇرايمىن. ءبىز سوندا عانا قاي جەردە قانداي ماسەلەمەن شۇعىلدانۋ كەرەك ەكەنىن بىلەمىز», دەگەن مينيستر جەكەمەنشىك بالاباقشالار سانىنىڭ ازايعانىنا الاڭداۋشىلىق تانىتتى. ء«بىز ءتيىستى ادىستەمە بەكىتكەننەن كەيىن سول ادىستەمەنى ورىنداۋ كەرەك. ەلىمىزدە قازىر تەرىس ءۇردىس قالىپتاسىپ وتىر. كەزىندە قانشاما جاڭا بالاباقشا اشىلدى. ەندى قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى بۇل جەكەمەنشىك بالاباقشالاردى ساتىپ, ونى باسقا نىسانعا اينالدىرۋ بايقالادى. وعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ءبىز جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامادا وسى ءۇشىن 448 ملرد تەڭگە قوسىمشا قارجى قاراستىردىق. ورتالىق بيۋدجەتتەن دە ءتيىستى كومەك كورسەتىلەدى», دەدى ول. ا.ايماعامبەتوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ءۇش ءىرى قالا مەن اتىراۋ جانە الماتى وبلىستارىندا 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن. ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىگى بار بالالاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋعا جاعداي جاساعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ۇلەسى وتە از. مىسالى, تۇركىستان وبلىسى مەملەكەتتىك باعدارلامادا جوسپار بويىنشا 70 پايىز, بىراق قول جەتىزگەنى 11,7 پايىز, قىزىلوردا وبلىسى 30 پايىز, 18 پايىزعا عانا قول جەتكىزدى. اتىراۋ وبلىسى 35 بولسا, 31 پايىزعا عانا ورىندالدى. بۇل وتە قيىن جاعداي. وسى ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا جاعداي جاسالماي جاتىر.
ورتا ءبىلىم بەرۋ. مەكتەپ وقۋشىلارىن ساباقتان تىس ۋاقىتتا قوسىمشا بىلىممەن قامتۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. «بىزدە مەكتەپىشىلىك ۇيىرمەلەر مەن ءىس-شارالار بويىنشا ادەمى ساندار بار. مەكتەپ دەڭگەيىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى قاتىساتىن قاجەتتى جانە ماڭىزدى جوبالار جەتەرلىك, بىراق بۇل تولىق كورسەتكىش ەمەس», دەگەن مينيستر اكىمدىكتەرگە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ەسەبىنەن مەكتەپتەن تىس ۇيىمدار جەلىسىن دامىتۋ جانە بالالاردى قوسىمشا بىلىممەن قامتۋدى ۇلعايتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
ەلىمىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرىندەگى كريتەريالدى باعالاۋ جۇيەسى سول كۇيىنشە قالادى. «سوڭعى ۋاقىتتا مەكتەپتەگى باعالاۋ جۇيەسى تۋرالى كوپتەگەن جاعىمسىز اقپارات تاراپ جاتىر. ءبىز بۇل ماسەلەنى تالقىلادىق. جالپى, مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى كەلەسىدەي: كريتەريالدى باعالاۋ جۇيەسى قالادى. بىراق ونى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءتيىستى وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە دايىنبىز», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
سونىمەن قاتار ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتىق مەكتەپتەر ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. بۇل تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جۇيەسى جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم. كوللەدجدەردەگى دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. «جاس مامان» جوباسى جالعاسادى. قازىر 180 كوللەدجگە بايقاۋ جاريالاندى. بيىل وسى بايقاۋدىڭ قورىتىندىسىنا ساي كوللەدجدەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىنادى. سونىمەن قاتار «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى ءارى قاراي جالعاسىن تابادى.
جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ. جوو رەكتورلارىنا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن قايتا قاراۋعا جانە ماتەريالدىق بازانى نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا گرانتتاردى ءبولۋ ماسەلەسى قايتادان قارالماق. ەندى ساپاسىز مامانداردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەملەكەتتىك گرانت بولىنبەيدى.
جاتاقحانالار جايى دا كوڭىل كونشىتپەي تۇر. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ بايانداۋىنشا, بىلتىرعا بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەرگە تولىق قول جەتكىزىلگەنىنە قاراماستان, بيىل جاتاقحانالاردا كەمىندە 15 مىڭ ورىن, ال 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 75 مىڭ ورىن ەنگىزۋ مىندەتتەلگەن.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن تەكسەرەدى. زاڭ تالاپتارى بۇزىلعان جانە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ تومەن دەڭگەيى انىقتالعان جاعدايدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ليتسەنزياسىن توقتاتۋ نەمەسە ودان ايىرۋ شارالارى قولدانىلادى. جاقىندا ەڭ كوپ ستۋدەنتتەرى بار جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جابىلعانى بەلگىلى. بۇل جۇمىستار ءالى دە جالعاسپاق. سەبەبى ساپا ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس.
عىلىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى تاياۋداعى 3 جىلدا شامامەن 2 ەسە وسەدى. 2025 جىلعا قاراي قارجىلاندىرۋدى ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇگىندە عىلىمي جۇمىستاردىڭ 56 پايىزىن جوعارى وقۋ ورىندارى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى قازۇۋ, ەۇۋ, قازۇتزۋ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازۇپۋ-دە شوعىرلانعان. جىل سوڭىنا دەيىن كونكۋرستىق نەگىزدە ۇزدىك جوو-لار ىرىكتەلىپ, ولاردىڭ بازاسىندا مينيسترلىكتىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن «اكادەميالىق باسىمدىقتار ورتالىعى» قۇرىلادى. مۇنداي ورتالىقتار جاڭا عىلىمي مەكتەپتەردى قالىپتاستىرۋ جانە الەمدەگى ءوز زەرتتەۋلەرىن ىلگەرىلەتۋ ارقىلى جاڭاگەنەراتسيانى زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋ ءىسىن نەگىزگى مىندەتىنە الماق. ناتيجەسىندە مۇنداي جوو-لار QS جانە Times Higher Education رەيتينگتەرىندە لايىقتى ورىن الۋى ءتيىس. سونداي-اق دوكتورانتتارعا وقۋ اياقتالعاننان كەيىن مينيسترلىك تاراپىنان تولەمسىز تاعى ءبىر جىل بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە وقۋدى جالعاستىرۋعا جانە سانكتسياسىز قورعاپ شىعۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى دا ءوز باعىتتارى بويىنشا بايانداما جاسادى. ۆيتسە-مينيستر بيبىگۇل اسىلوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەندى مۇعالىمدەر «Favorit» ەلەكتروندى جۇيەسى ارقىلى ءوز جالاقىسىن ەسەپتەي الادى. بۇل پەداگوگتەرگە ەڭبەك ءوتىلى, داپتەر تەكسەرۋ, سىنىپ جەتەكشىلىك سىندى ءارتۇرلى مىندەتتەرى مەن بىلىكتىلىگى, ماگيسترلىك دارەجەسى سەكىلدى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قوسىمشا ۇستەمەاقىسىنىڭ كولەمىن بىلۋگە كومەكتەسەدى.
وتىرىس سوڭىندا ۆيتسە-پرەمەر ب.ساپارباەۆ ۇكىمەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ايتارلىقتاي قولدايتىنى ەكى-اق مىسالدان ايقىن كورىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. «تەك قانا جالاقى مەن ستيپەنديانى كوتەرۋگە بيۋدجەتتەن جارتى ترلن تەڭگە كەتتى. ۇكىمەتتە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا مەملەكەتتىڭ قارجىسىنان بولىنەتىن قاراجات كولەمىن 2025 جىلعا دەيىن ءىجو-ءنىڭ 7 پايىزىنا جەتكىزۋ كوزدەگەن. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش, قوماقتى قارجى, لايىقتى قولداۋ», دەدى. ب.ساپارباەۆ ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا اتالعان سالانى دامىتۋعا بايلانىستى بىرقاتار تاپسىرما بەردى. ونىڭ ىشىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى, كۇزەت, دالاداعى دارەتحانالار, اتا-انامەن مەكتەپ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, وقۋشىلار اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر مەن ءوز وزىنە قول جۇمساۋ كورسەتكىشىن ازايتۋعا كومەكتەسەر قوسىمشا ءبىلىم بەرەتىن سپورتتىق, مادەني ورىندار ماسەلەلەرى قوزعالدى.
