باعزى زاماندا وسى جاتاعان تاۋدىڭ جونىندا ءدۇلدۇل اقىن شال قۇلەكە ۇلى تۋعان. اقىنعا دا, باتىرعا دا اق بەسىك بولعان قاسيەتتى تاۋ, قاستەرلى توپىراق. قازىرگى كۇنى جولبارىس جوندى بيىكتە ەكى زيرات بار. ءبىرى – قوساعالى باتىردىكى. زيراتتىڭ كولدەنەڭى مەن ەنى الدەنەشە قۇلاش. مۇمكىن بىرنەشە مۇردەنىڭ قويىنداسا جاتۋى, الدە قوساعالى باتىر الىپ دەنەلى ادام بولدى ما ەكەن؟.. ۋاقىت تابىنان توزىڭقىراعان, كەيىن ەل ەسكەرىپ ورناتقان تەمىر شارباق ءتىلسىز. ەسەسىنە ىشىنە ورناتىلعان بەلگى تاستا ءبىرشاما دەرەك بار. «باگاتەر كوساعالى تولەكوۆ ۋمەر, رۋى جاقسىلىق قاراۋىل. ەسكەرتكىش قويعان: ءالى ۇلى راقىمجان» دەپ ويىلىپ جازىلىپتى. اراب ارىپتەرمەن دە شاعىن ايات, اتى, اكەسىنىڭ ەسىمى, رۋى تاڭبالانعان.
تاۋ ەتەگى – تۇنعان تاريح. قۇلاق سالساڭىز, وتكەن كۇننىڭ ەلەسىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ, جىرلاپ-اق تۇر. بىلاي دەيدى: «قوساعالىنىڭ ءبىر كەلىنى ۇل بالا تۋىپ, ءوزى جورىققا ءجۇرىپ بارا جاتقاندا, اعايىندارى جيىلىپ, ءسابيدىڭ اتىن قويىپ, باتاڭىزدى بەرىپ كەتىڭىز» دەپ قولقالاعاندا, ات ۇستىندە تۇرعان باتىر نارەستەنى الاقانىنا سالىپ, بەتىنە ويلانا ۇزاق ءۇڭىلىپ: «اتى ازات بولسىن, تۇبىندە ۇرپاعىمنىڭ اۋزىندا وسى نەمەرەمنىڭ اتى قالادى» دەسە كەرەك.
ەل جايلاۋدا. ءبىراز كۇن وتكەندە بالا ءوز-وزىنەن تىنىشسىزدانىپ, كەنەتتەن كەلگەن ناۋقاستان قايتىس بولادى. اۋىل-ايماق «مايتوبە» اتتى بيىككە جەرلەپ, ازا تۇتادى. سوڭىنان سول توبە «ازات تاۋى» اتالادى. وسى سوڭعى جورىعىنان كەلە جاتىپ, باتىر اتاسى دا دۇنيە سالىپ, ازاتتىڭ جانىنان توپىراق بۇيىرعان. قازىر ءوزى دە وسى قورىمدا جاتقان, كورىپكەل-باقسىلىعىمەن جۇرتقا بەلگىلى كۇلاي اجە: «مۇندا جەردىڭ اتاۋىنان دا تەرەڭىرەك ماعىنا جاتىر» دەيدى ەكەن.
ازاتتىقتى اڭساعان, ونىڭ ازاپتى جولىنان وتكەن قوساعالى باتىر كىم بولعان دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك. قازاق شەجىرەسىنە تىزبە تالداۋ جاساپ, كوز جۇگىرتسەك, ارعىن رۋى قاراۋىلدىڭ جاقسىلىق تارماعىنان تارايتىن بايان ۇلى بايتولەكتىڭ بالاسى قوساعالى شامامەن 1755-1820 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ارىستارىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. تانىمال جازۋشى تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ 2004 جىلى جارىق كورگەن «ەل مەن جەر» اتتى كىتابىنداعى شەجىرەدە: قاراۋىلدان تومەن ماشەك اتاسىنان – ەسەنباي – الىمبەت – جاقسىلىق – بايان – تولەك – قوساعالى – بايبول – كۇلەس – ءجاۋلا – ەسقاق – قابدوللا بولىپ ۇرپاقتارى ودان ءارى جالعاسا بەرەدى. باتىردىڭ اكەسى تولەك بايان ۇلى مىڭدى ايداعان باي بولىپتى. 1723-1730 جىلدارعى اقتابان شۇبىرىندىدا جاداپ-جۇدەپ وسى جاققا جەتكەن قانداستارىمىزعا مال, جەر بەرىپ, كومەك كورسەتكەن اتىمتاي جومارتتىعىنا سايىپ ەل-جۇرت ونى بايان ۇلى باي-تولەك اتاپ كەتكەن ەكەن. قوساعالى باتىر تۋرالى قيلى-قيلى دەرەكتەردى, ەل تاريحىنا قاتىستى ەلەۋلى جادىگەرلەردى جيناپ جۇرگەن قالامگەر ايدوس ءابۋتالىپوۆ تە راستايدى.
قوساعالىنى ءوز تۇسىندا ومبىنىڭ شىنجىر بالاق, شۇبار توستەرى دە سىيلاپ, ساناسقان. ول ۋاقىتتا قورىققانىن عانا سىيلايدى ەمەس پە؟ دوستىق مەزىرەتتەرىن دە جاساپ وتىرعان.
– شەكپەندىلەر جەرىمىزگە دەندەي كىرىپ, ەل ىشىندە الاۋىزدىق ورشىتەدى. اتىعاي رۋىنان ماڭداي دەگەن كىسىنى ءبىر قاتەلىگىنە وراي ءولىم جازاسىنا تارتقانى ءۇشىن قوساعالى باتىر باستاعان توپ ءۋالى حاننىڭ ورداسىن شاپپاقشى بولعان. حاننىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرى قىرىپ تاستايىق دەپ ۋالىگە جۇگىنگەندە, حان سابىرلىلىق تانىتىپ: «بۇلار دا ون ەكى اتا اتىعاي مەن سەگىز اتا قاراۋىلدىڭ بالالارى. قوساعالىنىڭ ءوزى وق بويى الدا كەلەدى, ول اشۋلى, ولارعا كەرەگى مەن عوي, تاسالاي تۇرايىن دەگەن ەكەن. «حان قاشقانىڭىز» وسىدان شىققان, دەيدى جەرگىلىكتى تاريحشى مارات وسپانوۆ.
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعىنا قاراماستان جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ارعى زيرات كوشىرىلىپ, قوساعالى جاتقان قورىمعا قايتا جەرلەنگەن. تاعدىر تالكەگىن ءدوپ ءبىلىپ, تاجالدان ىرگەسىن اۋلاق سالعان قوساعالى باتىردى اۋليە دەمەي كىم دەرسىز؟! جەر قوينىنداعى ارۋاقتاردىڭ ءوزى باتىردان پانا ىزدەپ, شۇرقىراي تابىسقانداي ەمەس پە؟ مۇنداي اۋليە ادامدار حالىقتىڭ شەكسىز قۇرمەتىنە بولەنۋگە ءتيىستى.
ازاتتا تۋعان اتاقتى شال اقىن قۇلەكە ۇلى بالاڭ شاعىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سەرگەەۆ اۋدانىنا قونىس اۋدارىپ, سوندا جەرلەنگەنى بەلگىلى. اتتەڭ, قابىرى سۋ قويماسىنىڭ استىندا قالعانىمەن, اۋدان شال اقىن اتالادى.
قويناۋى تاريحقا تولى كوكشە باۋرايىنداعى اڭىزعا اينالعان اتاۋلاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
