تاعدىردىڭ تالكەگىمەن تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىز قىرىم مەن قىتايدان اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرعاندا, كوكشە جۇرتى اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعانداي قۋانعان. بۇل كەزدە كوكشەتاۋ قالاسى ءالى دە ساپ-سارى بولىپ تۇراتىن. تاۋ اسىپ, تاس باسىپ كەلگەن, بىراق اتا ءداستۇردى پەرزەنتتىك ماحابباتتارىمەن قىمتاپ, وراپ ساقتاعان, انا ءتىلىنىڭ بار مايەگى سۇيەگىنە سىڭگەن اعايىنمەن بىرگە رۋحاني الەمگە جىلى اعىس كەلەدى دەپ ەسەپتەدى. سولاي بولدى دا. تىڭنىڭ ورتالىعى بولعان وڭىردە انا ءتىلى شۇبارلانىپ, سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان عاجايىپ داستۇرگە سەلكەۋ ءتۇسىپ جاتقانى دا اقيقات بولاتىن.
اتا قونىستى اڭساعان اعايىننىڭ شاتتىعى ءوز الدىنا, ءتىپتى تىلمەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وبلىس ورتالىعىنان تاياق تاستام جەردە جاڭادان سالىنعان نۇرلى كوش اۋىلىنداعى قۇرىلىسشىنىڭ قالاعىنان ەندى عانا شىققان سۋ جاڭا باسپاناعا يە بولدى. نەسىن ايتاسىز, الاش جۇرتى اق قۇشاعىن ايقارا اشىپ, باسىنا باسپانا, الدىنا مال سالدى. جاراتقاننان بۇدان ارتىق نە تىلەرسىڭ؟
ەندىگىسى جەرگىلىكتى جۇرتپەن بىتە قايناسىپ, تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتۋ عانا. وندا دا پالەندەي قيىندىق جوق. ءوز قانى, ءوز تۋىسى. ايتكەنمەن, سول قۋانىش لەبى ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق سۋ سەپكەندەي باسىلدى. قاي قيىردا جۇرسە دە, ادامعا ءبىرىنشى قاجەتى – تۇرعىن ءۇي. ال مۇنداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبارى دەرلىك ساپاسىز سالىنعان. اينالدىرعان التى ايدىڭ ىشىندە 138 ەكى پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى كولەڭكەلەپ, قالقالاي سالعان. الدىمەن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتاتىن ءسوز – ەشبىر ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىنىڭ جوقتىعى. ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن ەگىز قوزىداي ءوڭسىز عيمارات. سىرتقى ءتۇر, اجارىن ايتاسىز, قازىردىڭ وزىندە قاۋساپ تۇرعان قابىرعانىڭ ىشىنەن نە شىقپاي جاتىر دەيسىز؟! بوساعان بوتەلكە, ەسكى كيىمنىڭ ەتەگى مەن جەڭى.
ءار تۇرعىن ءۇيدى سالۋدىڭ وزىندىك ورتاشا قۇنى 3 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە بولىپ ەسەپتەلگەن ەكەن. قۇرىلىسشىلار الدە اقشا ۇنەمدەدى مە, الدە جاۋاپكەرشىلىك مۇلدە جوق پا, ايتەۋىر پەنوپلەكس, پانەل, پەسكوبلوك سياقتى ساپاسىز ماتەريالدان سالعان. جۇپ-جۇقا قابىرعا سارىارقانىڭ ساقىلداعان سارى ايازىنا قايدان شىداس بەرسىن؟ تۇرعىندار ۇيلەرى سۋىق بولعان سوڭ العاشقى قىستىڭ وزىندە تامىر-تانىستارىنىڭ باسپانالارىن پانالاعان. پاتەر جالداپ تۇرعان.
اۋەل باستا «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اكتسيونەرلىك قوعامى دەپوزيتتىك كرەديتتەۋ باعدارلاماسى ارقىلى شارت ۇسىنعان. نەگىزى وتە ءتيىمدى شارت. پاتەر قۇنىنىڭ ەلۋ پايىز كولەمىندە دەپوزيتكە قارجى جيناقتاۋ كەرەك. جيناقتاپ بولعان سوڭ بەس پايىزدىق جەڭىلدىگى بار مولشەرلەمە بويىنشا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, باعدارلاماعا قاتىسۋشى 215 ادامنىڭ ەكەۋى عانا كەستەنى بۇزباي, جارنالارىن تولەپ وتىرعان. بۇگىنگى تاڭدا جارنا بويىنشا جالپى بەرەشەك 32,4 ميلليون تەڭگەگە جەتىپ وتىر. مىندەتتەمەلەردىڭ مەرزىمى شارت بويىنشا 2015 جىلى اياقتالۋعا ءتيىستى ەدى. ءبىز سويلەسكەن تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنىڭ ايتاتىن ءۋاجى – ۇيلەردىڭ ساپاسىز سالىنعاندىعى. سوندىقتان دا جارامسىز ۇيلەرگە اقشا تولەمەي وتىر. جاعدايدى تۇزەتۋ جانە قارجىلىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ شارتتارىن قايتا جاساۋ ءراسىمى دە قولعا الىنعان. بۇگىنگە دەيىن 238 شارت جاسالىپتى. ءالى دە 38 تۇرعىن قۇجاتتارعا قول قويماي وتىر. بۇل ارادا تۇرعىنداردىڭ دا جاعدايىن تۇسىنۋگە بولادى. كەيبىر ۇيلەردىڭ ىرگەتاسى دا جوق.
– اعايىننىڭ وكپەسى قارا قازانداي, – دەيدى نۇرلى كوش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جىرعاۋ تۋعانباي, – مەملەكەتتىڭ قانشاما قاراجاتىن جۇمساعان سوڭ ادام سياقتى سالماي ما؟ ەندى وسىنداعى كەيبىر ادامدار «بىزگە جەر ۋچاسكەسى دە جەتەدى, ساپاسىز ۇيلەردى سىرىپ تاستاپ, ءوزىمىز سالىپ الار ەدىك» دەپ وتىر.
اۋەل باستا نۇرلى كوشتەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قورا-قوپسىسى ەسكەرىلمەگەن. تەك ماڭايى جىلان جالاعانداي بولىپ جاتقان ءۇي عانا. ال قوڭىر كۇزدىڭ سوڭىندا, قىس باستالار شاقتا قونىستانعان اعايىننىڭ وتىن-كومىرىن, وزگە دە شارۋاشىلىققا قاجەتتى دۇنيەلەرىن قوياتىن ورىن جوق. ورىندى وكپەنىڭ ورىستەيتىن جەرى دە وسى. جالداۋ اقىسىنىڭ قۇنى 2013 جىلى قايتادان بەكىتىلگەن. ياعني 1 شارشى مەتر ءۇشىن 88 تەڭگە. دەمەك, پاتەر ءۇشىن تولەم كولەمى ايىنا 6866 تەڭگەنى قۇرايدى. ءسوز اراسىندا جالداۋ اقىسىنىڭ تومەندەۋى دەپوزيتتەردىڭ تولىقتىرىلۋىنا اسەر ەتپەگەندىگىن سىنالاپ ايتا كەتكەن ءجون. تۇرعىن ۇيلەردى جالعا العاندار ءۇشىن دە 73,4 ميلليون تەڭگە قارىز قوردالاندى. وسىعان وراي جالگەرلىك بەرەشەكتى سوت ارقىلى ءوندىرىپ الۋ راسىمدەرى باستالىپ وتىر.
ءبىرىنشى قىستان باستاپ ىرگەتاستارىنىڭ جوقتىعىنان نەمەسە وسالدىعىنان ءۇي قابىرعالارىنىڭ قاقىراپ كەتكەنىن, قابىرعاسى قاقىراعان سوڭ توبە تاقتايلارىنىڭ دا ىرسيا اشىلعانىن كورگەن اعايىننىڭ يمانى قاسىم بولىپ وتىر. جۇقا قابىرعادان سىرتتاعى اياز لاپ قويعاندا, ىشتەگى بولار-بولماس جىلۋدىڭ اسەرىنەن ءۇي قابىرعالارىندا ىلعال پايدا بولادى.
– 2010 جىلدان باستاپ نۇرلى كوش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنان شاعىمدار تۇسە باستاپتى. 2010-2011 جىلدارى ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەرى تارتىلعان. 2012 جىلى بىرنەشە تۇرعىن ۇيگە ءىشىنارا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2016 جىلى 84 پاتەر جىلىتىلدى. 2016 جىلى وسى اۋىلدا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت پەن پوليتسيا پۋنكتى ۇيىمداستىرىلدى, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى نۇرلان ايسين.
تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سونشالىقتى جاۋاپسىزدىقپەن سالىنعان ۇيلەردىڭ كەيبىرىندە ءتىپتى ىرگەتاس تا جوق. ىرگەتاسى بولماعان سوڭ قابىرعالارى سوگىلىپ, ار جاعىنان دالا كورىنىپ تۇر.
– ساپاسىز سالىنعان ۇيلەرگە ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ول ءۇشىن 2020 جىلعا 15,7 ميلليون تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر, – دەيدى نۇرلان ايسين, – تۇرعىن ۇيلەردى تەحنيكالىق جاعىنان تولىق تەكسەرىپ بولعان سوڭ جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.
نۇرلى كوش اۋىلىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 202 بالا بار. اۋىل تۇرعىندارى كراسنىي يار اۋىلىندا ىرگەدەگى «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» تاۋ-كەن ءوندىرۋ كومبيناتىندا جۇمىس ىستەيدى. ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «نوۆوپەك» كاسىپورنىندا. سوندىقتان بالالار باقشاسىن سالۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ وتىر. ال ازىن-اۋلاق مال سۇمەسىمەن كۇن كورەتىن اعايىن شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەردىڭ جوقتىعىنا قىنجىلادى. اۋىلدىڭ 191 وقۋشىسى ىرگەدەگى كراسنىي يار اۋىلىنداعى مەكتەپتەرگە تاسىمالدانىپ وقىتىلادى.
ءبىر اۋىلدىڭ باسىنداعى قات-قابات ماسەلەگە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا استە بولمايدى. شىنىن ايتقاندا, شەتتەگى قازاق مۇنداعى جايدان قۇلاعدار بولسا, ات باسىن ىركە بەرمەي مە؟!
كوكشەتاۋ
