– مەنىڭ ومىرىمدەگى تاعدىردىڭ بەرگەن ولجاسى – ءوز زامانىمداعى ۇلى تالانتتار مەن ەرەكشە تاعدىر يەلەرىنىڭ جان دۇنيەلەرىندەگى نازىك سەزىمدەرىنىڭ, قۇپيا ويلارىنىڭ, بارىنە بولماسا دا, ءىشىنارا قانىق بولۋىم. سول رەتتەن العاندا ءابىش كەكىلباي ۇلىمەن 25 جاستان كەيىن تۇراقتى تۇردە بولماسا دا, ارا-تۇرا, ءبىر ءسات, ءبىر ساعات وڭاشا سويلەسۋدىڭ رەتى كەلىپ ءجۇردى. ءابىش الەمى – بۇل ۇلكەن الەم. ونىڭ شىعارماشىلىق الەمىنە قانىق بولۋ ءۇشىن ءبىر كەزدە ارنايى ىسساپارمەن ماڭعىستاۋعا دا باردىم. سودان كەيىنگى ەكەۋارا اڭگىمەمىز ەلدىك تاعدىرعا قاراي اۋىستى, كەيىننەن مەنىڭ سۇراقتارىم تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى دىتتەگەن ماسەلەلەرگە قاراي ويىستى. ونىڭ بارلىعىنا جازۋشى ريزاشىلىقپەن, قۋانىشپەن, وكىنىشپەن, كەيدە ىزالانىپ وتىرىپ تا جاۋاپ بەردى. ءتىپتى شاراسىزدىعىن بىلدىرگەن كەزدەرى دە بولدى.
مەن بايقاۋعا قاتىسامىن دەپ ەستەلىك جازعان جوقپىن. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزى مەنىڭ ءابىش تۋرالى ايتقان پىكىرلەرىمدى تىڭداپ ءجۇرىپ: «وسىنى جازىپ بەرىڭىزشى ماعان», – دەپ ءوتىنىش جاسادى. سول ءوتىنىشتى ورىندادىم. ء«ابىشتىڭ كوز جاسى نەمەسە ولگەن كىتاپ» دەگەن شاعىن ەسسەدە ابىشپەن ارامىزداعى جاعىمدى مەزەتتەردىڭ ءۇش ءساتىن عانا جازدىم. بۇل قۇبىلىستى وقيعالار مەنىڭ كوكەيىمدە ۇزاق جىلداردان بەرى ساقتالىپ كەلگەن ەدى. مۇندا شىعارماشىلىق تاعدىرىما قاتىستى دا جايتتار بار... كەيىن بىلسەم, بۇل ەسسەنى بايقاۋعا ۇسىنعان ەكەن. «نەگە ماعان ءبىر اۋىز ەسكەرتپەدىڭ؟», دەگەن سۇراعىما: ء«بىز ۇلكەن بۋىن قالامگەرلەردىڭ ءابىش تۋرالى پىكىرلەرىن بىلگىمىز كەلدى. سىزدەن باسقا دا بەس-التى كىسى بار. ەشقايسىسىنا ايتپادىق», دەگەن جاۋاپ الدىم. بۇل ەسسەدە تەك ءابىشتىڭ عانا كوز جاسى ەمەس, مەنىڭ دە كوز جاسىم مەن «ولگەن كىتابىمنىڭ» تاعدىرى بار...
– جۇرتشىلىق ءسىزدىڭ ادەبيەت پەن عىلىمدا قوس اياعىن تەڭ باسقان قالامگەر ەكەنىڭىزدى جاقسى بىلەدى. بىراق بۇل ەكەۋى ەكى ءتۇرلى سالا عوي. عىلىمي ەڭبەك جازعاندا قانداي تاسىلدەر قولداناسىز؟ باسىلىمداردى, قۇجاتتاردى قالاي پايدالاناسىز؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىر عىلىمي ەڭبەكتىڭ جارىققا شىعۋى ءۇشىن ءسىز قالاي ەڭبەكتەنەسىز؟
– مەن ءۇشىن, مەنىڭ جەكە شىعارماشىلىق ىشكى كەڭىستىگىم – كوركەم شىعارما, عىلىمي شىعارما, دەرەكتى شىعارما, پۋبليتسيستيكا دەپ بولىنبەيدى. ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىر كوزقاراستىڭ, ءبىر كوركەم ۇستانىمنىڭ, ءبىر ىشكى كوركەم شەشىمدەردىڭ ناتيجەسى. عىلىمي كوپشىلىك شىعارما دا, كوركەم شىعارما دا مەنىڭ جانىمدى بىردەي تەبىرەنتەدى. ونى وقىعان ادام – ەكى سالا, ەكى جانر رەتىندە قابىلداعانىمەن دە, ءوز قالامىمنىڭ ۇشىنان تۋعان دۇنيەلەر ءبىر جۇرەككە جالعاسقان, ءبىر جۇرەككە قۇياتىن ەكى تامىر سياقتى. شىعارما وقىرمانعا وي تاستاۋعا, تەبىرەنتىپ, شىمىركەندىرىپ, اسەر قالدىرۋعا مىندەتتى. ەگەر ولاي جازىلماسا, مەن ءولى تاريحتى, ءولى ءسوزدى كوشىرىپ وتىراتىن حاتشى ەمەسپىن. ءتىپتى ونداي ۇستانىم بايقالىپ قالسا, وزىمە-ءوزىم سونداي جەك كورىنىشپەن قارايمىن. ياعني, بوس كەتكەن ءسوز. «دۋلىعادا» 77 تۇلعانىڭ جەكە تاريحى بار. سول تۇلعالاردىڭ تاعدىرىنىڭ بۇگىنگى ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزعا تىكەلەي اسەرى بار. مەن كوركەم شىندىقتى – تاريحتاعى وقيعانىڭ ەلەسىن كوركەم بەينەلەۋ دەپ ەمەس, ناق سول شىندىقتىڭ ءوزىن, قانشا اۋىر بولسا دا, كوركەم ويمەن ساباقتاۋ دەپ تۇسىنەمىن. سوندىقتان دا كوشپەلى داۋىرلەر, سونىڭ ىشىندە «التىن وردا» تۋرالى جەكە-جەكە ەڭبەكتەر جازىلۋى كەرەك بولعان. بىراق ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. ەندى ولاردى ءبىر-ءبىر كولەمدى ماقالامەن شەكتەۋدى ماقسات ەتىپ ءجۇرمىن. ال بۇل ماسەلەلەردى مەن ويلاستىرىپ, دەرەكتەر جيناقتاعالى قاي ۋاقىت؟ «التىن وردانىڭ» قۇرىلۋى, كۇيرەۋ سەبەپتەرى تۋرالى ەڭبەك وسىدان جيىرما جىل بۇرىن جازىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. بىراق سول كەزدەگى شەشىلمەگەن تۇيىندەر وعان كەزەك بەرمەدى. ءبىر شىعارماعا قانشا ۋاقىت كەتەدى دەيسىز؟ قازىر اباي, قۇنانبايدىڭ ءومىرى, شىعارماشىلىعى تۋرالى تياناقتاپ وتىرعانىما ءبىر جىل بولدى. ال بۇل شىعارما 1994 جىلى, جەلتوقساننىڭ 14-ءى كۇنى باستالىپ كەتۋگە ءتيىستى ەدى. ءوزىم ءۇشىن شەشىلمەگەن كۇردەلى ءبىر سۇراقتارىم بولدى. ودان بەرى, مىنە, وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. قازىر سول كەزدەگى سۇراقتاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ جاۋاپتارىنا ءازىر سياقتىمىن. ال ونىڭ قالاي جانە قاشان بىتەتىنىن مەن ازىرشە بىلمەيمىن.
– ء«بىر تاقىرىپ ءبىر قالامگەردىڭ عۇمىرىن تاۋىسۋى مۇمكىن» دەيسىز عوي, سوندا؟
– راس, ومىرلىك تاقىرىپتار بولادى. قالامداس دوستارىمنىڭ: «ابايدىڭ ءومىرى تۋرالى جەكە ومىرباياندىق دۇنيە جاز, سەن وعان دايىنسىڭ», دەگەنىنە وتىز بەس جىلدان استى. كەزىندە جازىپ تا كەتۋىمە بولاتىن ەدى. بىراق مەنىڭ جۇرتقا ابايدىڭ ءومىرى اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى ءومىر ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋىم كەرەك بولدى. بۇل – وتە قيىن, كۇردەلى ماسەلە. مەن كەيدە ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ شىققاننان كەيىن, ون بەس-جيىرما كۇندەي باۋىرىمدى جەردەن كوتەرە الماي قالامىن. ال ونىڭ ومىرىندەگى اششى زاپىرانداردى بىلگەن كەزدە: «قالاي ءومىر سۇرگەن, الپىس جاسقا قالاي جەتكەن؟», دەپ تاڭعالامىن. اباي كورگەن قياناتقا, تاباعا – ادام بالاسى ءتوزىپ, شىداپ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ بەتىن تىرناپ, تابانىن ءتىلىپ, باسىنىپ, قورلاپ تۇرعان ادام وزگە ەمەس, ءوز جۇرتى. بۇل وتە اۋىر.
ەكىنشى ءبىر مىسال. قۇربانعالي ءحاليديدىڭ قىزى حاليدا اپايدى 1968 جىلى اياگوز قالاسىندا كوردىم. سودان بەرى قۇربانعاليدى كورگەن, ونى سۋرەتكە تۇسىرگەن, بىرگە سۋرەتكە تۇسكەن كىسىلەرمەن سويلەسۋدىڭ ساتتەرى ءجيى ۇشىراستى, اتاقتى تاريحشىنىڭ ۇل-قىزدارىمەن ارالاستىم, شوبەرەلەرىمەن قازىر دە حابار-وشارلاسپىن. ۇيلەنۋ تويىمدا قۇربانعاليدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ونىڭ ءتالىمىن جالعاستىرىپ, شاكىرتى بولعان مۇحامەدجان يۋسۋپوۆ قاريا ماعان ونىڭ كىتابىن سىيعا تارتتى. سودان باستاپ سول كىتاپقا مەنىڭ ىقىلاسىم ەرەكشە اۋدى. ونى سەكسەنىنشى جىلدارى توتەناەۆ پەن امانجولوۆ اۋداردى. بىراق كەي تۇستارىن مازمۇنداپ اۋدارعان, ءدىني ورامدارى مەن پايىمداۋلارى قىسقارتىلعان. سوڭعى التى-جەتى جىلدان بەرى اراب-پارسى تىلدەرىن جاقسى بىلەتىن, ورتاق تىلمەن جازىلعان شىعارمالاردى وقي الاتىن ءتورت-بەس جىگىتپەن بىرىگىپ سونى اۋدارىپ جاتىرمىز. ورتا ازيا بويىنشا ءجاديد باعىتىندا, ورتاق تىلمەن جازىلعان شىعارما ون جەتى-ون سەگىز عانا. سونىڭ ءبىرى وسى – «تاۋاريح حامسا». ءبىز بۇل ەڭبەكتى قازان باسپاسىنان شىققان كىتاپ ارقىلى ەمەس, تىكەلەي قولجازبادان اۋدارىپ جاتىرمىز. ونىڭ تۇسىنىكتەرىنىڭ وزىنە ءبىر مونوگرافيا جازۋعا تۋرا كەلدى. ەكى تومى جاريالاندى, ءتارجىما ءالى اياقتالعان جوق. قىتايدىڭ كونە ءمانجۋ جازۋىنداعى تاريحي دەرەكتەرگە بىلتىر كوزىم ءتۇسىپ, شەت جاعاسىن الىپ كەلدىم. قۇربانعالي ءحاليديدىڭ «تاۋاريح حامساسى» بىزگە بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تاريحىن مۇلدە باسقا تۇرعىدان قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز قازىر شىعىس تۇركىستاندى جانە ونىڭ تاريحىن ەسكەرمەيمىز. موعول حاندىعىن قاپەرگە المايمىز. ەگەر موعول حاندىعى, ەسەن-بۇعا حان بولماسا, وندا قازاق حاندىعى قالاي قۇرىلدى؟ نەگە ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم قاتاعان تۇرسىن حانعا حاندىعىن بەرىپ, التى-جەتى جىل بويى قاشقار بويىندا, تيان-شاندا حاندىق قۇردى, ەل جينادى؟ نەگە؟ ونىڭ قۇرامىندا كىمدەر بولدى؟ دۋلاتتار, قىپشاقتار, نايماندار جالايىرلار, دويتتەر, قوڭىراتتار. ال ءبىز شىعىس تۇركىستان – قىرعىزدىڭ, وزبەكتىڭ, تاجىك پەن تۇرىكمەننىڭ, اۋعاننىڭ تاريحى دەپ قارايمىز. ءتىپتى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىمىزگە تۇركيانىڭ تۇك قاتىسى جوق سياقتى. 1864 جىلعى قوقان حاندىعىنىڭ, اياگوز بەن اتىراۋدىڭ ارالىعىنداعى بەس وبلىستىڭ ورىسقا قاراۋى – تۇركيانىڭ ءابدۋلحاميت حانىمەن, اعىلشىندارمەن تىكەلەي بايلانىستى دامىعان. ءبىز اقمەشىت, ۇيشىك, سەمەي, اقمولا, ورال, تورعاي قالالارىن عانا ءبولىپ الىپ, قازاق اۆتونومياسىنىڭ نەمەسە مەملەكەتىنىڭ تاريحىن ايتقىمىز كەلەدى.
مىنە, ءبىر كىتاپتىڭ جازىلۋ تاريحى دەگەن وسى. ءبىر تاقىرىپتى جازۋعا شەشىم قابىلداعان سوڭ, ماسەلەگە ەكى-ءۇش جىل دايىندالىپ, كىتاپتارىڭدى الدىڭا جيىپ, ارقايسىسىنىڭ ىشىندەگى ويلاردى قورىتىپ, ءوزىڭ بىلەتىن جازۋشىلىق ءتاسىلدىڭ ءبارىن قولدانىپ, ىسكە كىرىسەسىڭ. مەن ءوزىمدى جازۋشىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ەگەر مەن شىعارمالارىمدى جازۋشىلىق كوركەم كوزقاراس تۇرعىسىنان جازباسام, وندا جالاڭ تاريحي دەرەكتىڭ ماعان تۇك قۇندىلىعى بولمايدى. تەك فاكتىنى عانا ايتاتىن بولساڭ, تاريحي كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا, نە تۇسىنۋگە, نە ونى وزگەرتۋگە ەش ىقپال جاسامايدى. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز وزدەرىنىڭ دارمەنسىزدىكتەرىن جاسىرۋ ءۇشىن ء«بىز فاكتىگە عانا سۇيەنەمىز» دەيدى. فاكتىدەن ويدى دامىتا پىكىر قورىتۋ ارقىلى وتكەن زاماندى تىرىلتۋگە بولادى. ال ولار ويىن دامىتقىسى كەلمەيدى. سوندىقتان دا قازىر بىزدە جالعان تاريحشىلار, جالعان تاريحتى تۋ كوتەرگەن جالعان جازۋشىلار كوبەيدى. كەشەگى مەحانيك – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جازۋشىعا اينالىپ, تاريحي تاقىرىپقا قالام سىلتەگەندە, قيىننان قيىستىرعاندا, ادام تاڭعالادى. ءۋاج ايتساڭ ءتۇسىنۋدى بىلاي قويىپ, تۇسىنگىسى كەلمەيدى جانە وزدەرى شەتىنەن موجانتوپاي كەلەدى.
– قاتەلەسپەسەم, جيىرمادان اسا عىلىمي كىتاپ جازدىڭىز. جانە ونىڭ كوپشىلىگى جۇزدەگەن, مىڭداعان قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدى قاجەت ەتەتىن عىلىمي كىتاپتار. وسىنشاما ەڭبەكتى جازۋعا, وسىنشاما ىزدەنىس جاساۋعا ءسىزدى نە جىگەرلەندىردى؟
– باستاپقىدا – بىلىمگە, بىلۋگە قۇشتارلىق, ىنتا, ۇمتىلىس جەتەلەدى. بىراق جازۋعا شىعارماشىلىق مۇقتاجدىق جوق ەدى. جازۋعا – حالىقتىڭ قاسىرەت-قايعىسى, تاعدىرى جانە ونىڭ ەلەنبەي جاتۋى يتەرمەلەدى. ەگەر دە كوزىمە تۇسكەن سول ارحيۆ ماتەريالدارىن قازىر مەن جارىققا شىعارىپ كەتپەسەم, ءدال سول ماتەريالدارعا مەنىڭ كوزقاراسىمداي كوزقاراسپەن قاراپ, ۇلتقا ءبىر پايداسى تيەتىندەي ۇستانىممەن جازاتىن, ءتىپتى سولاردى انىقتاۋ ءۇشىن عۇمىرىن سارپ ەتۋگە باراتىن مەن سياقتى ءبىر يتجاندى تاعى الپىس, جەتپىس جىل ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. شىعارمالارىمدا, ءار دەرەكتەن كەيىن مىندەتتى تۇردە ءبىر عىلىمي وي ايتامىن. پروبلەما تاستاپ كەتەمىن.
وتكەن جازدا تۇركيانىڭ ءبىر جوباسىمەن ماعجان تۋرالى ەڭبەك جازدىم. تۇرمە تاريحىن بىلەتىندىكتەن, ماعجاندى اقتاۋعا تىكەلەي كەڭەسشى بولعاندىقتان, ماعان تانىس تاقىرىپ ەدى. ون-ون بەس كۇندە پىكىرلەرىمدى تۇجىرىمداپ بەرەتىن شىعارمىن دەپ ويلاعام. جوق, بەس اي وتىردىم. ون سەگىز ديسسەرتاتسيا قورعالىپتى. سول ديسسەرتاتسيالاردا عالىمدار ءبىرىنىڭ ويىن ءبىرى قايتالاپ, سونى جاڭعىرتىپ قانا وتىرعان. ءبىز, ياعني مىنا مەن 1988 جىلى 24 ءساۋىر كۇنى سوتتىڭ الدىندا الاشتى اقتاپ الۋ ءۇشىن: «ماعجان سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەسپەگەن, پوەزياسىندا ورىسقا قارسىلىق سارىنى مەن سيمۆوليستىك تەندەنتسيا جوق, دىنگە مۇلدەم قارسى, دىنگە قاتىسى جوق, 1922 جىلى تاشكەنتتەگى استىرتىن ۇيىمعا قاتىسقان جوق», دەپ جازعام. سول نەگىزدە سوت اقتاۋ شەشىمىن شىعارعان. سول پايىمداۋلار وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي اينالىمدا ءجۇر. ءاي, ءبىز سەكسەن سەگىزىنشى جىلى قازاقستاندى «ۇلتشىلدىقپەن كۇرەس ناۋقانىمەن» جانىشتاپ جاتقاندا, سونىڭ اراسىنان ماعجاندى الىپ شىعۋ ءۇشىن سونداي سوزدەردى ادەيى ايتتىق قوي. ول دا سول يمپەريالىق يدەولوگيامەن كۇرەستىڭ ءبىر ءتاسىلى ەدى عوي. وعان دا, مىنە, وتىز جىل بولدى. يمپەريا قۇلادى. تاۋەلسىز تۇجىرىم قايدا؟ وسىنداي موجانتوپايلىق پەن ساۋاتسىزدىققا ىزا بولاسىڭ. ماعجاندى ءتورت جاسىندا مۇعالىم جالداتىپ وقىتقان. التى جاسىندا اكەسى بەكمۇحاممەد ماعجان ءۇشىن تۇركيادان كەلگەن مۇعالىمگە ەكى جىلدىق مەدرەسە اشقىزعان. ودان كەيىن ماعجان قىزىلجار قالاسىندا بەگىشەۆتىڭ گيمنازيا دەڭگەيىندەگى مەدرەسەسىندە وقىعان. بەگىشەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ماعجان 1909 جىلى ۋفاداعى عاليا مەدرەسەسىن بىتىرگەن. بۇل ديپلومى رەسەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىمەن تەڭەسەتىن جالعىز مەدرەسە. سويتكەن ماعجاندى دىنگە قاتىسى جوق دەيدى. ماعجان قۇراندى جاتقا بىلەتىن ادام عوي. وسىنداي دا ساۋاتسىزدىققا بارۋعا بولا ما؟ سولار نەگە ويلانبايدى؟ ودان كەيىن زىليحا اپايعا قاتىستى ءبىر دۇنيەلەردىڭ شەتىن شىعارىپ قويىپ وتىرادى. سوعان ىزا بولعاندىقتان بەس اي ۋاقىتىم كەتتى. ابايعا دەپ بارلىق نارسەنى شەگەرىپ تاستاعان ۋاقىتىم ماعجانعا كەتتى. وسىنداي نارسەلەر شىعارماشىلىقتىڭ جولىن بۇزادى. ويىڭ ءبىر جەردە تۇرماعان سوڭ, الاڭ كوبەيگەن سوڭ, ۇياسىن تاپپاعان ويلار ءبىر-بىرىنە بوگەت جاسايدى. ۇيدە كوپ شام جانىپ تۇرسا ءبىر-بىرىنە بوگەت جاسايدى عوي, بۇل دا سول سياقتى.
مەن كوركەم شىعارمانى 28 جاسىما دەيىن عانا جازدىم. سول ۋاقىتتا ەكى ولەڭ جيناعىم, ءتورت-بەس پوۆەسىم مەن ءبىر رومانىم جاريالاندى. ودان كەيىن اۋەزوۆتىڭ ءومىرى ارقىلى الاش وردانىڭ يدەياسىن شىعارعىم كەلدى. رومەن روللاننىڭ «جان كريستوفى» سياقتى ءبىر كولەمدى شىعارما جازۋعا بەكىگەم. اۋەزوۆ – دانىشپان. بىراق ول كىسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى «تۇمان ايىعار» اتتى باستالىپ, جازىلماي قالعان رومانىندا ايتىلۋعا ءتيىستى ەدى. «قيلى زامانداعى» قىرعىنداردىڭ «ەسەبى» جازىلعان ارحيۆ ماتەريالدارىن پايدالانعان كەزىمدە قالامىمدى لاقتىرىپ جىبەرىپ, ءتۇن ورتاسىندا توسەككە جىلاپ جاتا كەتكەن دە كۇندەر بولدى. بۇل شىعارما سول كۇيى جازىلمادى. ارحيۆ دەرەكتەرىمەن جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە كوشپەندىلەردىڭ تاعدىرىن, ۇلت تاعدىرىن كورسەتە وتىرىپ, ابىلاي, قابانباي, قۇنانباي, كەنەسارى, رىسقۇل, 1916 جىل, الاش, 1937 جىل, ياعني تاۋەلسىزدىك جولىندا ۇلتىمىز كورگەن ازاپتاردىڭ ءبارىن جازعىم كەلدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن شاعىن ماقالا رەتىندە جازىپ تاستادىم. ەندى سولاردى تياناقتاۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. جالپى, رۋحاني تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتپەگەن ءسوز, سويلەمىم بوسقا كەتكەن ءسوز, بوسقا كەتكەن ۋاقىت دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ «انت مەزگىلى» دەپ اتالاتىن ءتورت تومدىعىن دايىنداپ قويدىق. بىراق جارىققا شىقپاي جاتىر. ويتكەنى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ءجۇز جىلدىعى, ءتىپتى اتالىپ تا وتكەن جوق. رەسەي ءبىز ءۇشىن اتادى. وسىنداي بىتكەن ىستەردىڭ ءوزىنىڭ وكىنىشى دە جەتەرلىك.
– عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىز يۋنەسكو تىلدەرىنە, پروزالىق شىعارمالارىڭىز الەمنىڭ ون بەس تىلىنە اۋدارىلعان ەكەن. بۇل اۋدارمالاردىڭ ساپاسىن بايقاي الدىڭىز با؟ وسى اۋدارمالار بارىسىندا دوستاسىپ, بىرىگىپ جوبا جاساۋعا نيەتتەنگەن ادامدار بولدى ما؟ ءوزىڭىز قانشا ءتىل بىلەسىز؟ عىلىم ءۇشىن كوپ ءتىل ءبىلۋدىڭ ماڭىزدىلىعى قانداي؟
– بۇل ايتىپ وتىرعانىڭ 1997 جىلعى مالىمەت. ودان كەيىن دە بەس-التى تىلگە اۋدارىلعان بولۋى ءتيىس. اۋدارماشىلارمەن العاشقى دوستىعىم ماديار اقىنى فەرەتس بۋدامەن حات جازىسىپ تۇرعان 1979-80 جىلداردان باستالادى. قازاق تىلىندە جازىساتىنبىز. بەلورۋس جازۋشىسى ميحاس بورەيشا, ۆلاديۆوستوكتاعى ورىس جازۋشىسى لەۆ كنيازەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. ولاردىڭ بارلىعىنان كوز جازىپ قالعانىما شيرەك عاسىر اسىپ كەتتى. مەن ادەبيەت الەمىنەن, اۋەزوۆ الەمىنەن كەتكەننەن كەيىن دوستارىم: «ول عىلىمعا اۋىسىپ, ادەبيەتتى ساتىپ كەتتى» دەپ وكپەلەپ ءجۇر.
قازاق ءتىلىن بارىنشا قانىق قولدانسام, وي يىرىمىنە باعىندىرسام, سونى لامىنە, ىرعاعىنا ءتۇسىرىپ جەتكىزسەم, دۇنيەنىڭ بار ءتىلىن تۇشىنعانداي ءلاززات الار ەدىم. قانشا كۇردەلى وي بولسا دا, ءتىلدىڭ ىرعاعىنا, ىشكى اۋەنگە باعىنباسا, شەرتۋى كەلمەگەن كۇي سياقتى قۇشىرىم قانبايدى. مەن ءۇشىن ءتىلدىڭ ىرعاعى, ۇيلەسىمى – بارلىق جازعان شىعارمالارىمنىڭ قۇلاق كۇيى. عىلىمي ەڭبەكتىڭ ماسەلەسى قويىلعان شىعارمالارىمنىڭ وزىنە مەن جازۋشىلىق تالاپ قويامىن.
ءتىل بىلگەنگە نە جەتسىن؟ شاعاتاي تىلىندەگى ءتيىستى قولجازبالاردى وقيتىن, مازمۇنىن اجىراتاتىن, سونداي-اق كوپ ادامداردىڭ ءتىسى باتپايتىن قۇربانعالي ءحاليديدىڭ قولجازبالارىنىڭ مازمۇنىن اجىراتاتىنداي ءبىلىمىم بار. جالپى, تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ تىلىندە حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جازىلعان جازبالاردى جاقسى تۇسىنەمىن. قازىرگى تۇرىك ءتىلىن دە بىلەمىن. وسىنىڭ ءوزى ماعان جەتىپ جاتىر. قۇراندى استى-ۇستىنە اۋدارىپ وقىعىم كەلەدى. دەگەنمەن, ورتا ازيانىڭ كوشپەلى داۋىرىنە قاتىستى ەسكى قولجازبالار دۇنيە جۇزىندە مىڭ بولسا, سونىڭ جيىرماسىنىڭ قايدا ەكەنىن ناقتى بىلەمىن. قازاق شىن كەرەك قىلاتىن بولسا, ءوزىم دايىنداعان كادرلارمەن جۇمىس ىستەيتىن مۇمكىندىك شىعارىپ بەرسە, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ماملۇكتەردىڭ ون بەس تومدىق ادەبي شىعارمالارىن اۋدارىپ بەرۋگە دايىنمىن.
– الاش زيالىلارىنىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن «ۇرانىم-الاش!..» اتتى ەڭبەگىڭىزدە ءبىرتۇتاس الاش يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادىڭىز. سول يدەيا بىزگە, ياعني ءدال قازىرگى قوعامعا اۋاداي قاجەت پە؟
– ءبىرتۇتاس الاش يدەياسى – ماڭگىلىك يدەيا. ەگەر ءبىز سول جۇيەلەنگەن ءبىرتۇتاس الاش يدەياسىن ۇستانباساق, وندا قازاق ءوزىنىڭ باس بوستاندىعىنان دا, رۋحاني جان بوستاندىعىنان دا ايىرىلادى. الاش يدەياسى دەگەن اسپانداعى يدەيا ەمەس. تۋرا بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ءومىر سۇرۋىنە كەپىلدىك بەرەتىن قاجەتتى يدەيا. ونى ورتا ازياداعى بىزدەن باسقا ءبىراز مەملەكەت ۇستانادى. ءاليحان بوكەيحان: «الاش جەرىندەگى ءبىر ءتۇيىر تاس – الاش ازاماتىنىڭ كيىمىنە تۇيمە بوپ قادالسىن, ءبىر ۋىس ءجۇن – الاش ازاماتىنىڭ ۇستىنە توقىما بوپ كيىلسىن», دەمەپ پە ەدى؟ سوندىقتان دا جەر بەتىندە ءبىر قازاق قالسا دا الاش يدەياسى ءومىر سۇرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»
