كوپ اسقانعا – ءبىر توسقان
– اليك جاتقامباي ۇلى, بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىن قايتا قۇرۋ كەزىندە جاڭا دەپارتامەنتتەر اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋ ارنايى ءبىر دەپارتامەنتكە جۇكتەلىپتى. ناتيجەسى قالاي بولىپ جاتىر؟
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ, ءاردايىم نازارىندا ۇستاعان بولاتىن. بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن اگەنتتىك قايتا قۇرىلعاننان كەيىن, ونىڭ يدەولوگياسى مەن جۇمىس تاسىلدەرى دە وزگەردى. ءبىز سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا ادىلدىك, سەنىم جانە پاراساتتىلىق قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساپ جاتىرمىز. ۇكىمەتتىڭ بىلتىر 15 شىلدەدە وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى سۋبەكتىلەر قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي اگەنتتىك بىلتىر كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن انىقتاۋ, جولىن كەسۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىراتىن دەربەس دەپارتامەنت قۇردى. ونىڭ قۇزىرەتىنە قۇقىق قورعاۋ جانە سوت سالاسىنىڭ مەكەمەلەرى, سونداي-اق اۋداندىق قۇرىلىمدارعا قوسا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى 154-تەن اسا مەكەمە كىرەدى. بارلىق وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا ورنالاسقان ەنشىلەس كومپانيالاردى قوسپاعاندا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ 58 شارۋاشىلىق سۋبەكتىسى بار. سەكتوردىڭ قارجىلىق اينالىمى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 59%-دان استامىن قۇرايدى جانە 35 تريلليون تەڭگەدەن اسادى. بۇل – جەمقورلىققا بەيىم كەيبىر باسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن جاساۋىنا تۇرتكى بولادى. اتالعان دەپارتامەنتتىڭ جۇمىسى سونداي جۇيەلى جەمقورلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋعا باعىتتالعان.
جالپى, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قوسا, سىبايلاس جەمقورلىققا بەيىم كەلەتىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا بىلتىر 324 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن 196 تۇلعا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى, 82-ءسى – ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلار. نەگىزىنەن ساتىپ الۋ, مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندەگى جىمقىرۋ, لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتى اسىرا پايدالانۋ, پاراقورلىقپەن تۇتىلعاندار.
كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا جەمقورلىققا ەڭ بەيىم «قازاقستان تەمىر جولى ۇك» اق قىزمەتىندە 45 تۇلعاعا قاتىستى 81 جەمقورلىق قىلمىس تىركەلىپ, 34 تۇلعا سوتتالدى. كەيبىر باسشىلار ۆاگونداردى كەدەرگىسىز وتكىزۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردەن ءىرى كولەمدە پارا بوپسالاۋمەن اينالىسقان. بۇل ۇيىمداسقان قىلمىستىق سحەمالار زاڭسىز بايۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, پارا سوماسى 100 مىڭنان 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. مۇنداي فاكتىلەر اقمولا, اقتوبە, الماتى, قوستاناي, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا انىقتالدى.
سونىمەن قاتار بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋ فاكتىلەرى اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ كورپوراتيۆتىك قورلارى قۇراتىن جەكە مەكەمەلەردە دە انىقتالدى. مىسالى, «Astana Motorsports» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى («استانا» پرەزيدەنتتىك سپورت كلۋبىنىڭ قۇرامىندا) ارتۋر ارداۆيچۋس الەم چەمپيوناتتارىنا قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ ءيميدجىن ارتتىرۋعا ارنالعان 2,1 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرۋ بويىنشا كۇدىككە ءىلىندى. بۇل قاراجات كوماندا مۇشەلەرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا جانە جارىستارعا قاتىسۋعا ارنالعانى بەلگىلى بولدى. ا.ارداۆيچۋسقا حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانىپ, تەرگەۋ جالعاسۋدا. كۇدىكتى كىناسىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمدى سوت شىعارادى.
– «Astana Motorsports» باسشىسىنا حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعانىن ايتىپ قالدىڭىز. جالپى قازىر شەتەلدەردە قانشا ادام جاسىرىنىپ ءجۇر؟ «استانا LRT» جوباسىنا قاتىستى ايىپتالعان ازامات تا شەتەلدە ءجۇر. بۇل جوبانىڭ توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي قالاي شەشىمىن تابۋدا؟
– جالپى, شەت مەملەكەتتەردە جاسىرىنعان, حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان قازاقستان ازاماتتارىن ىزدەۋ باس پروكۋراتۋرانىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, قورعانىس, ىشكى ىستەر, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىقتارىنىڭ نەگىزىندە جانە ەلىمىزدىڭ قۇزىرەتتi ورگاندارىنىڭ ينتەرپولمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. قازىرگى تاڭدا اگەنتتىك الىس جانە تاياۋ شەتەلدەردە جاسىرىنعان 33 تۇلعانى ىزدەستىرۋدە. سونىڭ 21-ءى ەۋروپا ەلدەرىندە جاسىرىنىپ ءجۇر. ءبىز ءتيىستى جۇمىستاردى جالعاستىرىپ جاتىرمىز.
ال «استانا LRT» قۇرىلىسى جونىندەگى ماسەلەگە كەلسەك, بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانە قوعامنىڭ ءجىتى نازارىندا. بىلتىر 9 قازاندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە وتكەن ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ماجىلىستە پرەزيدەنت وسى داۋلى ءىستى تەرگەۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇگىندە «استانا LRT» قۇرىلىسىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا «قاماۋدا ۇستاۋ» بۇلتارتپاۋ شاراسىمەن ءۇش كۇدىكتىگە حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان. ىزدەستىرۋدى وكىلەتتى ورگاندار, سونداي-اق ينتەرپول جۇرگىزەدى. ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس, ىزدەستىرىلەتىن تۇلعالاردىڭ جۇرگەن جەرى انىقتالعاننان كەيىن ولاردى ۇستاۋ جانە قازاقستانعا قايتارۋ شارالارى قابىلدانادى. بۇل ماسەلە حالىقتىڭ ەرەكشە نازارىندا ەكەنىن ەسكەرىپ, اگەنتتىك بىلتىر باق وكىلدەرى ءۇشىن 2 مارتە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. تەرگەۋ كەزىندە انىقتالعان فاكتىلەردى جۇرتشىلىققا ۋاقتىلى جەتكىزۋگە جانە بولىسۋگە تىرىسامىز.
– قازاقستان شەتەل اسقان قىلمىسكەرلەردى جازالاۋعا ىقپال ەتەتىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبى (گرەكو) باستاماسىنا قوسىلدى عوي. بۇل مۇشەلىكتىڭ جالپى قانداي مۇمكىندىكتەرى بار؟
– 2019 جىلى 30 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپا كەڭەسى اراسىنداعى گرەكو جانە باعالاۋشى توپتار مۇشەلەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن يممۋنيتەتتەرىنە قاتىستى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, قازاقستان اتالعان ۇيىمنىڭ 50-ءشى مۇشەسى بولىپ تانىلدى. تاياۋدا عانا 15-16 قاڭتاردا گرەكو اتقارۋشى حاتشىسى دجانلۋكا ەسپوزيتو ەلىمىزگە العاشقى ساپارمەن كەلىپ, پرەزيدەنتپەن, مەنىمەن جانە جوعارعى سوت توراعاسىمەن, قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. ەڭ باستىسى, بۇل مۇشەلىك قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وبەكتيۆتى باعالاۋىنا جول اشادى. سونداي-اق گرەكو جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋ ءارى قاراي سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەلەشەكتە بۇل ەۋروپا ەلدەرىمەن قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, قىلمىسكەرلەردى ەكستراديتسيالاۋ جانە ولاردىڭ زاڭسىز يەمدەنگەن م ۇلىكتەرىن قايتارۋ ماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
قاراماعىنداعى قىزمەتكەر ءۇشىن ءاربىر باسشى جاۋاپتى
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاسالعان مەكەمەنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك تۇرعىدان ناقتى بەلگىلەۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سوعان وراي, باعىنىشتى قىزمەتكەرى جەمقورلىقپەن ۇستالعان باسشىنىڭ قىزمەتتەن كەتۋى قوعامدا كوپ تالقىلاندى. وسى ماسەلەگە توقتالساڭىز.
– پرەزيدەنت بىلتىر 26 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا باعىنىشتى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن باسشىلاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر پاكەتىنە قول قويدى. زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس ساياسي باسشىنىڭ ءوز قىزمەتىن دوعارۋعا ءوتىنىش بەرۋىنىڭ باستى شارتى – وعان تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەرگە قاتىستى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى بولۋى نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى. باسشىنىڭ جۇمىستان كەتۋگە ءوتىنىش بەرەتىن مەرزىمى – 10 كۇنتىزبەلىك كۇن. ەكىنشى شارت – تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەر جاساعان قىلمىس باسشى ساياسي لاۋازىمعا تاعايىندالعان كۇنىنەن باستاپ 3 اي وتكەننەن كەيىن جاسالۋى. «قىزمەتتەن كەتۋ» تۇسىنىگى تەك ساياسي قىزمەتشىلەرگە قاتىستى قولدانىلادى. جۇمىستان كەتۋدى قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى تاعايىنداعان تۇلعانىڭ قۇزىرەتىندە.
مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىلەر بولىپ سانالاتىن باسشىلار وسىعان ۇقساس جاعدايلاردا جۇمىستان بوساتۋعا دەيىنگى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەردىڭ باسشىلارىنا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدى ءوز مىندەتىندە جۇيەلى ەسكەرمەگەنى ءۇشىن تارتىپتىك سانكتسيالار ەنگىزىلگەن. مەن بۇل ماسەلە بويىنشا بىلتىر 6 جەلتوقساندا فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشامدا ارنايى جازبا جاريالاعان بولاتىنمىن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – باسشىلاردى ءوز ۇجىمدارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋمەن جانە ەسكەرتۋمەن ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە اينالىسۋعا ماجبۇرلەۋگە سايادى.
– جالپى كەيبىر جوعارى لاۋازىمداعى تۇلعالار ۇستالىپ كەتكەنىمەن, ولاردىڭ ورنىن باسقان قىزمەتكەرلەر دە جەمقورلىقپەن شاتىلىپ جاتادى. نەگە مۇنداي جامانات جاعدايلار كەيىنگىلەرگە ساباق بولمايدى؟ جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتىڭ جولى قايتسە كەسىلەدى؟
– وكىنىشكە قاراي, ءسىز ايتقانداي فاكتىلەردىڭ ورىن العانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن. بۇل ماسەلەنى مورالدىق تۇرعىدان تارقاتىپ كورەيىن. شىندىعىندا, كەيبىر باسشىلار وكىنىشتى ىستەن ساباق الۋدىڭ ورنىنا, سول وتقا قايتا ءتۇسىپ جاتادى. ادامنىڭ وكىنىشتى نەمەسە ونەگەلى ءىس-ارەكەتى ونىڭ بويىنداعى مورالدىق-ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ تەرەڭدىگىنە بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ءبىز «مالىم – جانىمنىڭ, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ءومىر سۇرگەن اتا-بابانىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە؟ تاياۋدا عانا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا حالقىمىزدىڭ دانا پەرزەنتى اباي قۇنانباەۆتى ء«بىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتتى جاڭعىرۋعا, جاڭارۋعا, جاڭا ومىرگە بەيىم بولۋعا شاقىرعان» دەپ اتاپ ءوتتى. ەندەشە, ءبىز وسى جاھاندانۋ زامانىندا جاماننان جيرەنىپ, جاقسىنى ۇيرەنۋىمىز جانە «كونەرگەن» تۇسىنىك پەن «قالتانىڭ عانا قامىن ويلايتىن» قامسىزدىقتان ارىلۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن. ەلباسى ايتپاقشى, «اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى. اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى». سوندىقتان ءبىز ءاردايىم ابايدىڭ سارقىلماس تەرەڭ فيلوسوفياسىنا جۇگىنەمىز. ۇلى ويشىل «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەپ الدىمەن اردى اسقاقتاتقان. ار-ۇياتى تەرەڭ, ىنساپتى, تاربيەلى جانە ادال ادام ەشقاشان «الا ءجىپتى اتتامايدى» دەپ سەنەمىن. كەمەڭگەر ويشىل ءال-فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, ال كەلەشەكتە ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ اكەلەدى» دەگەن ەكەن. سوندىقتان تاربيەگە اسا ءمان بەرۋ كەرەك. تاربيەسىزدىك تويىمسىزدىق پەن تۇرمەگە جەتەلەيدى, ال قاناعات قارىن تويعىزادى. وسى رەتتە, كەز كەلگەن قىزمەتكەر «قالتا مەن قارىننىڭ» قارماعىنان شىعىپ, جەمقورلىقتى ءوزىنىڭ ەرتەڭگى ۇرپاعىنىڭ باقىتتى بولاشاعىن ۇرلاۋ, تۇتاس وتانىنا جاساعان وپاسىزدىق رەتىندە ءتۇسىنىپ, پاراساتتىلىق جانە ىزگىلىك قاعيدالارىن ۇستانسا, قازاقستان كەلەشەكتە جەمقورلىقسىز مەملەكەتكە اينالادى دەپ سەنەمىن. مەنىڭ ويىمشا, جەمقورلاردى تۇرمەگە توعىتۋ, قوعامدى ۇنەمى قورقىنىشتا ۇستاۋ جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جەڭە المايدى. بىزگە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ, وعان جول بەرمەۋ جانە جەمقورلىقتى ءمانسىز ەتۋ – وتە ماڭىزدى. پاراساتتىلىق يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋ – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلداعى تابىستىڭ باستى فاكتورى. وسىعان وراي, اگەنتتىك ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور مەن ساراپشىلاردىڭ الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوعامدا پاراساتتىلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى ارتتىرۋعا كۇش سالۋدا.
نەگىزى, بارلىق باسشىلار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭىنا سايكەس مىندەتتەلگەن. زاڭدا كوزدەلگەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تالداۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى ارقىلى كەز كەلگەن باسشى ۇجىمدا جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىن انىقتاۋ, الدىن الۋ جانە جويۋعا قاتىستى ءتيىستى شارالار قابىلداي الادى. سوندىقتان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تەك ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ عانا ەمەس, بارلىق باسشىلار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, تۇتاس قوعامنىڭ مىندەتى ءارى ازاماتتىق بورىشى دەپ سانايمىن.
– اگەنتتىكتىڭ كادر ساياساتى, قىزمەتكەرلەر ىرىكتەۋ جۇمىسى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– تاياۋدا قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىك جاس كادرلار رەزەرۆىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ء«ار زاماندا كەز كەلگەن حالىقتىڭ ءبىلىمدى جانە بىلىكتى ازاماتتارىنىڭ ورتاق مۇددەگە توپتاساتىن كەزەڭى بولادى. وسىلايشا ۇلتتى بيىككە جەتەلەيتىن, جاڭاشا دامۋعا باستايتىن شوعىر قالىپتاسادى. جاڭا قازاقستان ءۇشىن دە وسىنداي ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى سات كەلدى دەپ سانايمىن», دەدى. اتالعان كادر رەزەرۆىنە اگەنتتىكتىڭ ورتالىق اپپاراتى مەن تەرريتوريالىق دەپارتامەنتىنىڭ 5 قىزمەتكەرى ءوتتى. وسىعان وراي, اگەنتتىك جۇمىسىنا جاسامپاز, جاڭاشىل جاستاردى تارتۋ باسىمدىققا يە. بىلتىر اگەنتىكتى قايتا ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز باعىتتارىن ساقتاپ قالدى. بىزدە بەرىك ۇستاناتىن مەريتوكراتيا قاعيداتىنا سايكەس جۇزدەن اسا قىزمەتكەر جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىندالدى. جەكە قۇرام باسقا قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى ورگانداردىڭ جوعارى بىلىكتى ماماندارىمەن كۇشەيتىلىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ – 13, پروكۋراتۋرانىڭ – 23, ازاماتتىق سەكتوردىڭ – 17, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ 5 قىزمەتكەرى قابىلداندى. جالپى, كادر ساياساتىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى ءبىلىم وردالارىن بىتىرگەندەرگە باسىمدىق بەرەمىز. اگەنتتىكتە قازىر شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 17 تۇلەگى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 7-ەۋى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىمەن وقىعان. 3 قىزمەتكەر PhD دارەجەسىنە يە, 6 عىلىم كانديداتى, 96 ماگيستر بار. اگەنتتىكتە جۇمىس ىستەۋگە سۇرانىستىڭ وتە جوعارى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. اكىمشىلىك لاۋازىمدار بويىنشا كونكۋرستاردا ءبىر بوس ورىنعا ۇمىتكەرلەر سانى 25 ادامعا دەيىن جەتۋى – وسىنىڭ ايعاعى. بىلتىر قىزمەتكەرلەردىڭ جاڭا گەنەراتسياسىن قالىپتاستىرۋ جانە جاستار جىلىن قولداۋ ماقساتىندا «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ 30 جاڭا تۇلعاسى» اتتى رەكرۋتينگتىك جوبا ىسكە اسىرىلدى. كونكۋرس ناتيجەسىندە 25 ۇمىتكەر قىزمەتكە تاعايىندالدى. ءبىز كادر ساياساتىن جاڭعىرتۋ جانە دايەكتى جۇرگىزۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ جوعارى سەنىمىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيمىز. وسى رەتتە قابىلدانىپ جاتقان شارالار مەكەمە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, قىزمەتكەرلەردىڭ حالىققا ادال جانە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
اشىقتىق جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە سەپتەسەدى
– اشىقتىق پەن ادىلدىك – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە نەگىزگى قاعيدات. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە جۇزەگە اسىپ جاتقان «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ ءتيىمدى تۇستارىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– ازاماتتىق قوعاممەن اشىق جانە ايقىن قارىم-قاتىناس ورناتۋ – مەملەكەتتىك اپپاراتتى دامىتۋدىڭ باستى قىرىنىڭ ءبىرى. ءبىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن اشىق, ءتيىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگانىن جانە قوعامدىق ديالوگ قۇرۋ ماڭىزدى. جەمقورلىققا قارسى جوبادان جالپىۇلتتىق قوزعالىسقا اينالىپ, كۇن وتكەن سايىن قارقىن العان «ادالدىق الاڭى» جوباسى وسى وزگەرىستەردىڭ باسىندا تۇر. بۇگىندە «ادالدىق الاڭىنىڭ» جوبالىق كەڭسەلەرى وبلىستىق اكىمدىكتەر مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ, بيزنەس-قاۋىمداستىق پەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ, تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن اسىرىلاتىن جوبا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
«وpen space»-كە كوشۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردى ترانسفورماتسيالاۋ جالعاسۋدا. بۇل فورماتقا 960-قا جۋىق مەملەكەتتىك مەكەمە كوشتى. جۇزدەن اسا سەرۆيستىك اكىمدىك اشىلىپ, 4 مىڭعا جۋىق باسشى ءبىرىنشى قاباتقا اۋىستى. مۇنداي جاڭا تاسىلدەر شەنەۋنىكتەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق مادەنيەتىنىڭ وزگەرگەنىن عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلارعا بەيىمدىلىگى ارتقانىن دا ايعاقتايدى.
تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ اياسىندا ءتۇرلى سالانى قامتيتىن «سانالى ۇرپاق», «ادال ۇرپاق», «ساپالى جول», «ادال جول», «Protecting Business and Investments» جوبالىق كەڭسەلەرى, قوعامدىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى مونيتورينگتىك جانە اقپاراتتىق-اعارتۋ توپتارى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, «Protecting Business and Investments» جوباسىنىڭ اياسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سوماسى 12,1 ترلن تەڭگە بولاتىن 421 بيزنەس-جوبا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سۇيەمەلدەۋگە يە بولىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ 28%-ى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسىندە. كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلاردان كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 90%-ى (684 شاعىمنىڭ 625-ءى) ولاردىڭ مۇددەسىنە شەشىلدى.
6 مىڭنان استام مەكتەپتە 1 ملن-عا جۋىق مۇشەسى بار «ادال ۇرپاق» مەكتەپ كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. وسى كلۋبتار ارقىلى بىلتىر 25 مىڭنان استام ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىندە جالپىرەسپۋبليكالىق «ادالدىق ساعاتى» اكتسياسى وتكىزىلدى. بۇعان قوسا «Transparency Internatioanal Kazakhstan» قق قولداۋىمەن «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جازعى مەكتەپتەر» مەن پاراساتتىلىق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەدى. سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا «ادالدىق دۇكەندەرى» (Integrity Shop) اشىلدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە حالىقتى ىشكى مادەنيەت پەن پاراساتتىلىققا تاربيەلەۋگە باعىتتالعان 5 مىڭعا جۋىق ساتۋشىسىز دۇكەن جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق بىلتىر «ادالدىق الاڭى» جوباسى قوسا ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە وتكىزگەن «حالىق زاڭگەرى» اكتسياسىندا 18 مىڭ ازاماتقا تەگىن قۇقىقتىق كەڭەس بەرىلىپ, وعان 2 500 ساراپشى قاتىستى. اكتسيا ءبىر ۋاقىتتا 176 ەلدى مەكەندە وتكىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامدىق باقىلاۋ مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋىنا بايلانىستى, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى الشاقتىق ازايدى. سول سەبەپتى مەملەكەتتىك اپپارات نەعۇرلىم اشىق جانە ايقىن بولا ءتۇستى. مەنىڭ ويىمشا, «ادالدىق الاڭى» الداعى ۋاقىتتا ار مەن ادالدىقتىڭ, ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتىڭ, سەنىم مەن پاراساتتىلىقتىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس. مەن قوعام مەن ازاماتتاردىڭ ۇتىمدى ۇسىنىستارى مەن پايىمدى پىكىرلەرى اگەنتتىك پەن «ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, قارقىنىن كۇشەيتەتىنىنە سەنەمىن.
– جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعان ازاماتتىق ۇستانىمى بار ەل تۇرعىندارىن ىنتالاندىرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. بىلتىر Call-ورتالىققا قانشا قوڭىراۋ ءتۇستى جانە ولارعا قانداي كولەمدە سىياقى بەرىلدى. بۇل رەتتە قاي ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى كوبىرەك بەلسەندىلىك تانىتتى؟
– اگەنتتىك پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنا سايكەس حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەستىپ قانا قويماي, ونى شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. ءوزىم ازاماتتاردى اپتا سايىن, ورىنباسارلارىم مەن باسقا باسشىلار كۇن سايىن قابىلدايدى. بىلتىر 2 201 ازامات قابىلدانىپ, ولاردىڭ سانى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسەگە ارتتى.
سونداي-اق مەنىڭ, ورتالىقتاعى جانە وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارى ارقىلى ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى بويىنشا بارلىق شاعىمدارىنا كىدىرىسسىز جاۋاپ بەرىلەدى. ەلىمىزدىڭ 11 وڭىرىندە ازاماتتىق باستامالاردىڭ ديالوگ الاڭىنا اينالعان «انتيكور ورتالىقتارى» اشىلدى. بيىل مۇنداي ورتالىقتاردى بارلىق وڭىردە اشۋ جوسپارلانۋدا. ورتالىقتا حالىققا اشىق, جايلى ءارى قولجەتىمدى قىزمەت كورسەتۋگە بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان جانە كەز كەلگەن ازامات ءتۇرلى ماسەلە بويىنشا تەگىن قۇقىقتىق كومەك پەن كەڭەستەر الادى. ءبىز ازاماتتارمەن جەدەل جانە ءۇزىلىسسىز كەرى بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلىمىز. سوندىقتان اگەنتتىكتە تاۋلىك بويى سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى حابارلامالاردى قابىلدايتىن 1424 Call-ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇمىس ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تىڭ وزىق تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن. بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى 1 000-عا جۋىق قوڭىراۋ تىركەدىك. بۇگىنگى تاڭدا راستالعان فاكتىلەر بويىنشا 66 قىلمىستىق ءىس قارالۋدا, 18 ءىس سوتقا جولداندى. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا, قوڭىراۋلار مەن تەرگەلىپ جاتقان ىستەردىڭ ەكى ەسەگە ارتۋى ازاماتتاردىڭ اگەنتتىك قىزمەتىنە سەنىمىنىڭ ارتقاندىعىن كورسەتەدى. وڭىرلەر بولىگىندە ەڭ كوپ وتىنىشتەر تۇركىستان – 148, الماتى وبلىستارىنان – 137 جانە الماتى قالاسىنان – 112 ءتۇستى, بۇل اەك-تە تىركەلگەن وسىنداي وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. باسقا وتىنىشتەر قالعان 14 وڭىرگە تيەسىلى (شىمكەنت ق. – 84, نۇر-سۇلتان ق. – 76, جامبىل – 63, قاراعاندى, اقمولا, پاۆلودار, ماڭعىستاۋ, شىعىس قازاقستان وبلىستارى – 30-دان 50-گە دەيىن, قوستاناي, اقتوبە, بقو, سقو, قىزىلوردا, اتىراۋ وبلىستارى – 20-دان از). Call-ورتالىعىنا تۇسكەن شاعىمدار نەگىزىندە سوتتاردا قارالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 9 ازامات 1,5 ملن تەڭگە (126 250-دەن 176 750 تەڭگەگە دەيىن) مولشەرىندە سىياقى الدى. اتاپ ايتقاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا جانە تۇركىستان وبلىسىندا – 2, شىمكەنت قالاسىندا, الماتى, جامبىل, باتىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا 1 سىياقىدان تولەندى. جالپى العاندا, 2019 جىلى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىن حابارلاعان 214 ادامعا 31 811 080 تەڭگە كولەمىندە سىياقى بەرىلدى. ءبىز Call-ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ونى تەحنيكالىق جانە باعدارلامالىق قايتا جابدىقتاۋ, ونىڭ ىشىندە ءموبيلدى قوسىمشا جانە ورتالىققا حابارلامالاردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جولداۋ, سونداي-اق وپەراتورلاردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋدامىز. سونداي اق ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ جوبالىق كەڭسەلەر مەن ارنايى مونيتورينگتىك توپتاردىڭ كومەگىمەن 1424 ساll-ورتالىعى جۇمىسىنىڭ ادۆەرتايزينگى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
– مازمۇندى سۇحباتىڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايبىن شاعالاق,
«Egemen Qazaqstan»
