ەكونوميكا • 21 قاڭتار، 2020

مال ەكسپورتىنا نەگە تىيىم سالىندى؟

149 رەتكورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىلىعى بەكىتكەن مە­جەلى مىندەت بويىنشا اۋىل شارۋا­شىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دراي­ۆەرىنە اينالۋى كەرەك. سول ءۇشىن سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا جىل ساناپ ۇلعايىپ، الىناتىن ءونىم كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. مال شارۋاشىلىعى ءونى­مىن مولايتۋدىڭ باسىم باعىت­تارىنىڭ ءبىرى – ءتورت ت ۇلىك تۇقىمىن اسىل­داندىرۋ. وسىعان وراي تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى سۋب­سي­ديالاۋعا جانە ونىمدىلىكتى ارتتى­رۋعا 115،7 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى.

الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا، 2019 جىلى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى ءوندىرىسى ەلىمىز بويىنشا 2 ترلن 306 ملرد تەڭگەنى قۇرادى، بۇل 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 12،5%-عا ارتىق. ياعني، ءوسىم بار دەۋگە بولادى.

ايتالىق، ءىرى قارا مال سانى 7،4 ملن باسقا جەتىپ، 2018 جىلعى كورسەتكىشتەن 4%-عا كوبەيگەن. سول سەكىلدى جىلقى – 2،8 ملن باسقا، قۇس – 44،3 ملن-عا، قوي – 16،9 ملن باسقا، تۇيە – 214،8 مىڭعا، شوشقا سانى 822،2 مىڭعا جەتتى. سويىلعان سالماعىنداعى قۇس ەتىنىڭ ءوندىرىسى 16%-عا (جالپى كولەمى 223 مىڭ توننا)، سيىر ەتى – 5%-عا (501،4 مىڭ توننا)، جىلقى ەتى – 4،3%-عا (132 مىڭ توننا)، قوي ەتى – 0،8%-عا (152 مىڭ تونناعا)، شوشقا ەتى – 0،3%-عا (86 مىڭ تونناعا) دەيىن ءوستى. بىلتىر رەس­پۋبليكا بويىنشا 840 وتباسىلىق فەرما 82،2 مىڭ ءىرى قارا مال ساتىپ الۋعا نەسيە الدى.

2019 جىلى جەلتوقسان ايىندا «Tyson Foods» امەريكالىق كومپانياسىمەن قول قويىلعان قازاقستانداعى قازىرگى اگرو-مۋلتيپروتەين يندۋسترياسىن دامىتۋعا قاتىسۋ قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىم ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا زور سەرپىن بەرۋگە ءتيىس. الدىمەن ەلىمىزدە تاۋلىگىنە 2 مىڭعا جۋىق مال وڭدەي الاتىن زا­ماناۋي ەت وڭدەۋ كەشەنىن سالۋ جوسپارلانعان. كاسىپورىن قازاقستاندىق نارىقتىڭ قا­جەتىن وتەپ قانا قويماي، ونىمدەردى شەتەل نارىقتارىنا ەكسپورتتايتىن بولادى.

مۇنىڭ ءبارى جاقسى-اق. الايدا مال با­سى كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان، سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ەت وڭدەۋ كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ شيكىزات تاپشىلىعىنا ۇرى­نا باستاعانى دا ايقىن سەزىلۋدە. وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارى قاراجات پەن وڭدەۋ شيكىزاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن ايتىپ، دابىل قاعىپ جاتىر. ولاردىڭ ايتۋىن­شا، قازىر كاسىپورىنداردىڭ جۇك­تەمەسى بار بولعانى 30-40%-دى قۇرايدى.

اتالعان پروبلەما كاسىپكەرلەر مۇددەسىن قورعايتىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىن دا تولعاندىرىپ وتىر. پالاتانىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ يمپورت-ەكسپورت ماسەلەسىندەگى كەيبىر تۇيتكىلدى جايتتار تۋرالى بىلاي دەيدى: «وتكەن جىلى ەلىمىزدەن 156 مىڭ ءىرى قارا مال ەكسپورتقا كەتتى. 260 مىڭ ۇساق مال جونەلتتىك. ەكسپورتقا ءتىرى مال شىعاردىق. ونىڭ 80%-ى وزبەكستانعا كەتتى. ەلىمىزدەگى ەت وڭدەۋشى 15 كاسىپورىن 45%-عا عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا، ءبىز وزبەكستاننىڭ شيكىزات كوزىنە اينالىپ وتىرمىز. مال وسىرۋگە ارنالعان سۋبسيديالاردى سول ءۇشىن بەردىك پە؟ ال وزبەكستان شۇجىق، ەت كونسەرۆىلەرى ءتارىزدى دايىن ەت ونىمدەرىن ازىرلەپ، ءبىزدىڭ وزىمىزگە ساتۋدا».

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وزبەك كاسىپكەرلەرى قازاقستاننان ءتىرى مالدى جاپپاي ساتىپ الۋ ارقىلى تابيعا تازا ەتكە قول جەتكىزىپ، ونى ءوز ەلدەرىندە قايتا وڭدەپ، شەت ەلدەرگە وزبەكستاندىق تاۋار رەتىندە جونەلتىپ كەلگەن. مىنە، ىسكەرلىك دەپ وسىنى ايت. ارينە، ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتاندىق ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنداعى شيكىزات تاپشىلىعى پروبلەماسىن جاقسى بىلەدى، تيىسىنشە جۇمىستار جۇرگىزۋدە.

بۇل ءىستىڭ تاعى ءبىر تۇيتكىلدى تۇسى، ەلىمىزدەگى «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدەردەن قىمبات باعاعا اسىل تۇقىمدى ءتىرى مالدار اكەلىنگەنى بەلگىلى. بۇل باعدارلاما ەلىمىزدە ەت ەكسپورتىن ۇلعايتۋ مەن مال ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن بولاتىن. قاراپ وتىرساق، شەتەلدەردەن ءتىرى مالدى قىمباتقا ساتىپ الادى ەكەنبىز دە، ءوز مالىمىزدى ارزانعا ەكسپورتتايدى ەكەنبىز. مۇنداي ەكسپورتتىڭ قانداي ءمانى بار؟! ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل حالىقارالىق ساۋدا ارقىلى پايدا تابۋ ەمەس، كەرىسىنشە ۇتىلۋ عوي.

سوندىقتان بولار، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ 2019 جىلدىڭ قازان ايىندا شەتكە شىعارىلاتىن ءتىرى مال ەكسپورتىن شەكتەۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان بولاتىن. وسى جونىندە بەرىلگەن بۇيرىقتا اتالعان مەرزىمنەن باستاپ «6 اي بويى ءىرى قارا مالداردى، اتاپ ايتقاندا 1 جاسقا دەيىنگى جانە 1 جاستان جوعارى ۇرعاشى بۇزاۋ مەن سيىردى، سونداي-اق ۇرعاشى قوي مەن ەشكى جانە ونىڭ تولدەرىن قازاقستان اۋماعىنان شىعارۋعا تىيىم سالىناتىنى جاريالانعان ەدى. شاماسى، بۇل شارا جەتكىلىكسىز بولسا كەرەك. ەندى مينيسترلىك مال ەكسپورتىن تولىق توقتاتاتىنىن مالىمدەدى. بىلتىر قازاقستاننان شەتەلگە 156 مىڭ باس ءىرى قارا مال شىعارىلىپتى. بۇل رەتتە، مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى – 121،6 مىڭ باس نەمەسە 78%-ى وزبەكستانعا، تاعى 14%-ى ارمەنياعا ەكسپورتتالعان. سونداي-اق، ەلدەن 264 مىڭ باس قوي شىعارىلعان، ونىڭ جارتىسىنان استامى انالىق باس. ۇساق ءمۇيىزدى مالدىڭ باسىم بولىگىن، ياعني 200 مىڭنان استامى (76%) وزبەكستانعا، 21،5 مىڭ باس (8،1%) رەسەي فەدەراتسياسىنا، 18 مىڭ باس (6،7%) ازەربايجانعا، شامامەن 12 مىڭ باس (4،5%) يرانعا كەتكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ءتىرى مالدى جاپپاي ەكسپورتتاۋ ەلىمىزدە ەت ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا سەبەپ بولدى. ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جۇكتەمەسى تومەندەدى.

ەكىنشىدەن، اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس ەندى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ الدىندا شيكىزات ەمەس، وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن 2،5 ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى قويىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ وتكەن جىلعى 21 قازانداعى انالىق مال ەكسپورتىن ۋاقىتشا شەكتەيتىن  بىرلەسكەن بۇيرىعىنىڭ قابىلدانۋىنا ءبىر ەسەپتەن وسى جاعداي جانە

بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن ەت كومبيناتتارىنىڭ وتىنىشتەرى تۇرتكى بولىپتى. ەندى سول بۇيرىققا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە بارلىق ءىرى قارا مالى مەن ۇساق ءمۇيىزدى مالدىڭ جىنىستىق-جاستىق توپتارى بويىنشا تىرىلەي باسىن شەتەلگە شىعارۋعا تولىق تىيىم سالىندى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى  بۇل قۇجاتتىڭ جوباسى سالالىق ساراپتاما ۇيىمدارىمەن جانە وبلىس اكىمدىكتەرىمەن كەلىسىلگەنىن، «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعانىن جانە سىرتقى ساۋدا ساياساتى جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمدارعا قاتىسۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسى بۇل وزگەرىستەردى ماقۇلداعانىن، قازىر مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلىپ جاتقانىن ايتادى. «اتالعان بۇيرىققا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تاياۋداعى جىلدارى قازاقستاندىق مال باسىن ساقتاپ  ۇلعايتۋعا، وتاندىق ەت كومبيناتتارىن قولايلى باعامەن ساپالى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە دايىن وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ حابارلاماسىندا.

ساراپشى ماماندار بۇل شەشىمدى قولداپ وتىر دەۋگە بولادى. «بىزدەگى ەت ساپاسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگى سونشالىق، ونىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتا بىلەتىندەر، مىناۋ قىردىڭ ەتى، مىناۋ سىردىڭ ەتى، مىناۋ التايدىڭ مالىنىڭ ەتى، مىنا ەت اتىراۋدان دەپ ءبىلىپ وتىرادى. وسىنداي ساپالى ەتتى شەت ەلدەرگە ساتىپ، ونىڭ ورنىنا توڭازىتىلعان، تۇزدالعان ەت الاتىنىمىز تۇسىنىكسىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، 2018 جىلى شەت ەلدەرگە 16 مىڭ توننا سيىر ەتىن ساتىپ، ونىڭ ورنىنا 15 مىڭ توننا سيىر ەتىن الىپپىز. بۇدان نە ۇتتىق؟ ىشكى نارىقتاعى ءوزىمىزدىڭ ەت جانە ەت ونىمدەرىمىزگە دەگەن سۇرانىستى تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرىپ، ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن جىلدان جىلعا ارتتىرا بەرەمىز دەگەنىمىز وسى ماسەلەگە قاتىستى بىرنەشە فاكتورلاردى تالداپ، ساراپتاپ، سارالاۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ەت ەكسپورتىنان ءتۇسىپ جاتقان پايدا مول بولسا ءبىر ءسارى. شەتەلگە جونەلتەتىن ەتتىڭ ءبىر كيلوگرامى 4-6 دوللار ارالىعىندا كورىنەدى، ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى باعا دا وسى شامالاس. ولاردىڭ ۇسىنعان باعاسى ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى باعاعا قاراعاندا كەم دەگەندە 2-3 ەسە ارتىق بولسا، اڭگىمە باسقا. ال وتاندىق ەتتىڭ ءدامى، ساپاسى، قۇرامى مەن قۇنارى «يمپورتنىي» ەتتەن الدەقايدا جوعارى، سەبەبى ەلىمىز-ءدىڭ فلوراسى ءارالۋان. جەر كو¬لەمى جاعىنان الەمدە 9-ورىن، ال 2 ملرد-قا جۋىق حالقى بار مۇسىلمان الەمىندە 1-ورىن الاتىن ەلىمىزدە وسپەيتىن ءشوپ از. بىزدەگى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جايىلىمىندا اجىرىق، كودە، بەتەگە، سەلەۋ، قياق، جۇمىرقياق، جانتاق، الابوتا، بوزبوتا، كەكىرە، تەرىسكەن، دۇزگەن، يزەن، جۋسان، بالىقكوز، قويانقارتا، ەبەلەك، بيدايىق، جوڭىشقا، دالا جوڭىشقا، كيىكوتى، كيىكجانتاق، كۇيرەۋىك، بۇيىرعىن، بۇلدىرگەن، ساسىر، بۇرگەن ءشوپ، قىرىقبۋىن، الابۇتا، ەرمەنە مەن ەبەلەك، ولەڭشوپ پەن سەلەۋشوپ، قىمىزدىق پەن ۋىزدىق، مال جەگەندە ءبىر قىزىق دەگەندەي، ساناي بەرسەڭ سانىنان جاڭىلاتىن نەشە ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى. ونىڭ قۇرامىنداعى دارىلىك زاتتار مەن دارۋمەندەر، قۋاتتاندىرعىش زاتتار، ماكرو-ميكرو ەلەمەنتتەر، الكالويدتار مەن گليۋكوزيدتەر، ەفير مايلارى جانە باسقا دا مال ازىعى مەن ادام اعزاسىنا قاجەتتى زاتتاردى ايتىپ تاۋىسا المايسىڭ» دەيدى ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،  ۇعا اكادەميگى باتىربەك ايتجانوۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا ءبىر عانا جۋساننىڭ ءوزىنىڭ سان ءتۇرى وسەدى. جۋسان باسقا اۋرۋلاردى بىلاي قويعاندا، قاتەرلى ىسىككە دە ەم. مىنە، وسىنداي ءوز اعزامىزعا قاجەتتى نەشە ءتۇرلى دارۋمەندى بويىنا سىڭىرەتىن مالىمىزدى شەت ەلدەرگە بەرىپ، ولاردان سىرتقى سيپاتى جاقسى بولعانىمەن ساپاسى مەن گەندىك قۇرامى بەلگىسىز ەت ساتىپ العاننان ۇتىلماساق، ۇتپايمىز. شەتەلگە مال مەن ەت ساتپاي، تەك ولاردان الىنعان ءونىمدى وڭدەپ، سودان كەيىن عانا ساتۋ كەرەك. ەل ەكونوميكاسىنا پايدالى ەكسپورت وسىنداي بولادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار